Әдебиетті оқыту әдістемесі пәнінің мақсаты мен міндеттері.

Арендный блок

Дәріс тақырыбы: Әдебиетті оқыту әдістемесі пәнінің мақсаты мен

                        міндеттері.

          «Әдебиет- сөз өнері». Ол өнердің бір саласы. Әдебиет пәні өнер пәні. Әдебиетті ұлағатты адамдар «адамтану құралы» десе, біз әдебиет пәнін «адам тәрбиелеу құралы» дейді. Ол жасөспірімдерге әдебиеттанудан, сөз маржандарының қыр-сырын үйренуден жай білім беріп қоймайды,  ең бастысы, өмірдің қымбаттысы, ең асылыы- жақсылық пен ізгіліктің ұрығын себеді. Әдебиет пәнінің әр сабағын адам бойындағы асқақ арман, әдемі сенім,  әсемдік пен сұлулыққа құштарлық тәрізді ең мөлдір сезімдер мен кісілік қасиеттер туралы сырласу сабағы десек те болады. Әдебиет пәні арқылы оқушылардың  рухани дүниесі баийды, туған тілін сүйеді, елін, адамзатты құрметтеуге деген сезімдерге тәрбиелейді.

     Әдебиет пәнінің жас ұрпақты уақыт талабына сай тәрбиелеу үлесіне қосар үлесі үлкен. Ол жақсы мен жаманның ара жігін ажырата білуіне, адамгершілік сезімнің ұшталып, имандылық қасиеттердің оянуына септігін тигізеді. Сондықтан әдебиет пәнін оқытуға ерекше назар аударылады. Сонымен, әдебиетті оқытудың басты мақсаты-  сһз өнерінің қыр-сырымен таныстыру, халық даналығы, халық өсиеттерінен нәр алғызу, кітапқа деген ынтасын ояту, халықтың рухани байлығы- әдебиетті жан-жақты игерту, сол арқылы имандылыққа, инабаттыолыққа, парасаттылыққа, сұлулыққа тәрбиелеу.Мектепте әдебиеттен білім беру мақсаттары мен міндеттері:

Білімділік жағынан:

  •  Әдебиеттің адамзат қауымы ғасырлар бойы жасаған өнердің бір түрі екендігі, өнер болғанда сөз өнері екндігі туралы ұғымдарын қалыптастыру;
  •  Сөз өнері- әдебиеттің өзіндік заңдылықтары, ерекшеліктері жайында білімс бере отырып, оның басқа өнер түрлерінен айымашылықтарын айыра білуге үйрету;
  •  Әдебиеттің өзіндік табиғатын даралай, саралай отырып,  ондағы дәстүр мен жаңашылдық, әдеби кезеңдер, оның адамзат тарихымен тығыз байланысы жайындағы білімдерін қалыптастыру;
  •  Өз пікірі, эстетикалық талғамы бар сауатты, мәдениетті оқырман дайындау. Ауызша да, жазбаша да еркін, шешен, көркем сөйлеуге, жаза білуге үйрету;
  •  Көркем туындыны оқи отырып, эстетикалық талғамдарын дамыта отырып, оны әдеби тұрғыдан сауатты  талдай білуге дағдыландыру;
  •  Туған әдебиетіміздің өзіндік ерекшелігі, оның адамзат әдебиеті мен мәдениетіндегі орны туралы ұғымдарын толықтыру, жетілдіру;
  •  Әдебиеттану ғылымы, сыны, оның мақсаты, міндеті, әдебиеттегі- білім берудегі маңызы туралы білімдкерін қалыптастыру;

Тәрбиелік жағынан:

  •  Эстетикалық сезімдекрін, талғамдарын тәрбиелеу, адамгершілікке, имандылыққа, ізгілікке- адамдық барлық жақсы қасиеттерге баулу. Туған халқының тілі, оның әдебиеитіне деген қызығушылығына әсер ету.

     Оқыту барысының нәтижелі, жемісті болуы мұғалім әдістемесіне, шеберлігіне де байланысты болады. Оқыту процесінде мынадай екі түрлі қызмет жүзеге асады. Бірінші мәселе- мұғалімнің оқытуы, екінші мәселе- оқушының оқуы. Мұғалім мен оқушының ара-қатынасы әр түрлі оқу қызметтері, оқыту әдістеріне жатады. Сонымен, әдіс-тәсіл де  оқытушы мен оқушы арасындағы жұмыс түрлеріне байланысты әр түрлі боп келеді.

      Дәрістің тақырыбы: Әдебиетті оқыту әдістемесінің тарихы.

Жоспар:

    Қазақ әдебиеті әдістемесі  өзінің қалыптасу және даму тарихында мектепте әдебиетті оқытуды оқу-әдістемелік тұрғыдан қаматамасыз етуге қызмет ете отырып, өзгеріп отыратын дәуір талаптарына сай белгілі бір бағыттарда басым дамығаны байқалады.

    1917 жылға дейін қазақ жерінде үш түрлі мектеп өмір сүрген.Олар: қадым мектебі, жәдит мектебі және медреселік білім беру жүйесі. Қадим мектебінің басты мақсаты құранның сүресін танытып, тілін калимаға келтіру болды.Қадим оқуында әріп таныған балаға әптиек, шаркітап, софы аллияр, пікайдан, құран сүрелерін үйрететін болған. Ал, жәдит мектебі татар жәдитшілерінің тәжірибесіне сүйенген Ислам дінінің догмаларын үйрететін, догмалық ми қатырғыш мектебі болды. Буржуазиялық қарым-қатынастың тууымен қатар медреселік білім беру жүйесі пайда болды. Медреседе негізінен бай-шонжарлардлың балалары білім алды. Бұл мектептердің әрқайсысының өзіндік кемшіліктері болды. Білім алушылар құдайды тану, шариғат заңын үйрену, мұсылмандыққа баулу  тәрізді дүниелерді үйренуден әрі аспады. Жалпы қарапайым халықтың сауатын ашатын, жүйелі білім беретін мектептер болмады. Қазақ даласына келген орыс демократтарының оқу жүйесіне негізделген мектептер ашыла бастады. Торғай өңірінде тұңғыш ашылған қазақ мектептері елге жаңа серпіліс әкелді. Халықтың  сауаттылығын ашуға, білімін жетілдіруге мүмкіндіктер туды. Тіпті, қазақ қыздарының да білім алуына жағдайлар туды.. Арнайы кәсіптік білім беру орындары ашылып, белгілі бір мамандық алуға да болатын еді.

      Кеңестік дәуірде әдебиетті оқыту әдістемесінің дамуын үш кезеңге бөліп қарастыруға болады. 1917-1927 жылдарда әдебиет пәні кеңестік идеологияны орнықтырушы қоғамтану  құралы ретінде оқытылды. Тарихта болған бұрмалаушылықтар әдебиетке де өз әсерін тигізбей қоймады. Ал, 1928-1938 жылдары әдебиет мектептік жүйеге негізделмеген тарихи-әдебиеттік курс ретінде оқытылды. БКП(б) орталық комитетінің 1931-1932 жылдардағы «Бастауыш және орта мектептер» туралы қос қаулы мектепте әдеби білімді жетілдіру, арнайы бағдарламалар, оқулықтар арқылы оқыту тиімділігін арттырудың бағыт-бағдарын белгілеп берді. 1939-1990 жылдары КСРО-да халыққа білім беру  жүйесі одан әрі жетіле түсті.1958, 1985 жылдары мектеп реформалары жаңартылды.  Бұл реформалардың мектепте әдеби білім беру ісін жетілдіруге тигізген әсері зор болды.1970-1972 жылдары «Литература в школе»  журналының бетіндегі оқыту сапасын жақсарту, оқытудың жаңа әдістерін іздестіру мақсатындағы пікірталастардың маңызы ерекше. Орыс әдебиетін оқытудағы  әдістемелік тәжірибелер қазақ мектебіндегі  әдебиетті оқыту ісін жетілдруге және ғылыми-әдістемелік зерттеулердің қанат жаюына тигізген әсері көп болды. 1990-2000 жылдары жалпы және орта білім беру жүйесінде әр түрлі  тарихи-әлеуметтік себептерге байланысты  түбегейлі өзгеріс болды.Қазақтың ұлттық мектебі тұжырымдамасы дүниеге келді. Ұлттық мектеп тұжырымдамасы  ұсынған болашақ мектеп үлгісі мен білім берудегі  жаңа жүйенің кеңестік білім жүйесінен айырмашылықтары болды.

    Оқытудың жаңа технологиялары жүзеге аса бастады. Оның елімізде ғылыми-әдістемелік  ізденістерді байыта түсуге тигізген ықпал-әсерлері мол.

       Дәрістің тақырыбы: Ағартушы-демократтардың  тарихи үлесі.

    Ыбырай Алтынсарин – бар саналы ғұмырын туған халқын өнер-білімді, жаңа заманның  өркениетті, мәдениетті елдерінің қатарына қосу жолына арнаған  көрнекті тұлға. Ол өзінің ағартушылық,   педагогтік, ақын-жазушылық тарихи қызметі  мен зор талантын, жан-жақты  терең білімі мен қайрат-жігерін елдің "желкілдеп өскен көк шөптей" жас ұрпағын оқытып, тәрбиелеуге, қазақ жерінде жаңа үлгідегі мектептер ашып,  оқушыларды өз кезінің озық ғылымымен қаруландыруға, кәсіп түрлеріне үйретуге арнаған.

Ыбырай бұл жолда сан алуан кедергілер мен қиындықтарды жеңе отырып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді, сөйтіп, туған халқының мақтан тұтатын ардақтысына айналды.

Қазақ  даласындағы  тұңғыш  қазақ мектебі Торғай өңірінде 1864 жылы

8 қаңтарда ашылады.Ыбырай мектептегі сабақ пен тәрбие жұмысын сол кездегі орыс мектептері үлгісінде құрады. Сабақты қазақ тілінде жүргізе отырып, ол балаларға орыс тілін үйретуге, пән негіздерінен білім беруге тырысады. Тәрбие жұмысын адамгершілігі мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп шығаруға бейімдейді. 1876 жылы Ыбырай Петербург, Қазан қалаларына барады. Орыстың ағартушылық жүйесін, орыс ағартушыларының еңбектерін зерттейді. Қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды.

1879 жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалады. Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ашады. Ол еуропалық үлгідегі мектептер ашу ісімен

шұғылданады. 1879-1883 жылдар аралығында Торғай облысының төрт

уезінде (Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе) жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол қазақ даласындағы техникалық білім беретін тұңғыш оқу орны болды. Ыбырай қазақ қыздарын оқыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы – оның ағартушылық аса зор еңбегі. Қазақ даласында мектептер санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер даярлайтын мектеп ашуды қолға алды. 1881 жылы Омбы қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды.

Оқулық жасау жолында оқулыққа Ыбырай мектепте қазақ балаларына білім мен тәрбие берудің басты құралы деп қарайды. Өзі 1876 жылдан бастап "Қазақ хрестоматиясын" жазуға кірісіп, оны 1879 жылы Орынборда

бастырып шығарды. Олардың бірқатарын өзі жазды, біразын сол кездегі

орыс оқулықтарынан еркін аударып алды. Хрестоматияға қазақтың халық әдебиетінің үлгілерін де іріктеп кіргізді.

"Қазақ хрестоматиясы" арқылы жеткен Ыбырайдың бүкіл әдеби мұрасы оның көркем шығарма жазуды ағартушылық идеясына бағындырғанын айқын көрсетеді.Ыбырай Алтынсарин- ағартушы ұстаз, тарихи тұлға. Оның халық ағарту саласындағы еңбегі ерекше.

Қазақтың ағартушы-демократтары Ш.Уалиханов, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, С.Көбеев, Б.Өтетілеуов, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаевтардың еңбектері ерекше.

 Әр кезеңдерде мектепке арналған әдебиет пәні бағдарламалары мен  оқулықтар жасауда С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, С.Қирабаев, Ш.Кәрібаев, Т.Ақшолақов т.б еңбектері айтарлықтай құнды. Сонымен қатар, Ә.Қоңыратбаев пен А.Көшімбаевтың ғылыми-әдістемелік мұралары да ерекше.

Қазақ әдебиеті әдістемесінің ғылым ретінде дамып, қалыптасуына ғылыми- әдістемелік зерттеулер қатарында әдеби білім тұжырымдамалары, мемлекеттік білім стандарттары, оқу бағдарламалары, оқулықтар, оларға жазылған әдістемелік, әдістемелік құралдар да орын алады. Мектептегі қазақ әдебиетінің  әдебиетік оқу сатысының әдістемесін ғылыми түрде арнайы зерттеп,, жүйеге келтірілген еңбектердің ішінде  Ә.Қоңыратбаевтың «Әдебиетті оқыту методикасының очерктері» атты зерттеу еңбегінің әдістеме тарихында өзіндік елеулі үлесі бар.Еңбекте автор әдебиеттік оқудың міндеті мен методикасы, көркем мәтін бойынша жұмыс істеу, көркем шығарманы талдау, жанр оқытудың методикасы, әдебиет теориясынан берілетін білім, 5-8 сыныптардағы жазба жұмыстар, сыныптан және мектептен тыс жүргізілетін әдебиет пәніне байланысты жұмыстар деген мәселелерді сөз етіп, тұтас жүйеде қарастырады. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі т арихында 60 жылдар үлкен белес болып табылады. Өйткені, А.Көшімбаевтың «Қазақ әдебиетін оқыту методикасы», Ә.Дайырованың «Орта мектепте І Жансүгіров творчествосын оқыту», Ә қоңыратбаевтың «Әдебиетті оқыту методикасының очерктері». «Әдебиетті оқу методикасы» сияқты еңбектер осы кезде жарыққа шықты. Еңбекте әдебиетті оқытудағы  жетекші ұстанымдар мен қолданылатын негізгі әдіс-амалдар тұжырымдалып белгіленген.

Қазақ әдебиеті әдістемесінің 1970-1980 жылдары ғылыми мазмұны артты, әдістеменің жеке салалары арнайы зертеле бастады. Т Ақшолақов «Көркем шығармаға талдау жасау», С Тілешова «Әдебиет сабағынла жүргізілетін жазу жұмыстары», Р Құтқожина «Әдебиет  сабағын Қазақстан тарихымен пәнаралық байланыста оқыту», Ә Дайырова «Қазақ совет әдебиеті, факультативтік курстар хрестоматиясы» т.б.

Бүгінгі таңда білім беру жүйесіндегі ғылыми-техникалық прогрестің жағдайында жаңа әлеуметтік талаптарға, оқушылардың мүмкіндіктеріне сай оқытудың  мазмұны мен түрлері, әдістерін жетілдіріп оқыту құрамдарының жаңа түрлерін жасау заман талабы. Қ Бітібаеваның «Әдебиетті оқыту әдістемесі» оқулығы назар аударарлық. Бұл оқу құралында жүйе бар, бағдарламаның сынып бойынша сатыларына жіктеме берілген. Сонымен бірге ірбір мәтіннің оқытылуы жайлы амал-тәсілдер амалы анық сұрыпталған.

Әрбір еңбекте ішкі және сыртқы жүйе болады және олардың  үндестігі болады. Сыртқы жүйе мемлекеттік стандарт көздеген мүдде мен мақсат, ал ішкі жүйе ұстаздың оқытуды үлгілеу шеберлігін көздейді.

Білім мазмұны мен көлемін анықтау, алғашқы бағдарламалар мен оқулықтарды  жасауға С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, М.Әкезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Жолдыбаев, Қ.Жұмалиев, Т.Шонанов, Е.Исмайлов, Ә.Тәжібаев, М.Қаратаев, Қ.Бекқожин, Ә.Қоңыратбаев, Ә.Шәріпов, Ш.Кәрібаев,Ә.Көшімбаев сияқты ғалымдар белсене ат салысты. Кейін бұл толқынға М.Ғабдуллин, З.Қабдоллов, М.Базарбаев, С.Қирабаев, А.Нұрқатов, Т.Абдрахмаенов, Ә.Дайырова, Ш.Ахметов, Ш.Аманов сияқты талантты топ келіп қосылды.

Дәрістің тақырыбы: Жалпы білім беретін мектептегі әдебиет  

                       курсының мазмұны мен құрылымы.

     Әдебиеттің адамзат қауымы ғасырлар бойы жасаған өнердің бір түрі. «Өнер алды- қызыл тіл» деп, халық даналығы айтқандай, әдебиет сөз, тіл өнері.

     «Әр оқу пәні бойынша меңгерілуге тиісті білім мазмұны мен мөлшерін, білік пен дағдыларды және оқу жылдары бойынша бөлінген бөлімдер мен тақырыптардың мазмұнын анықтайтын құжат бағдарлама деп аталады».

Жалпы білім беретін орта мектептерге арналған бағдарламалар оқу пәнінің белгілеу формасы болып табылады және білім мазмұнын нақты оқу үрдісіне енгізу үшін жоспарланған мазмұнның іске асырылуы үшін қызмет етеді. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің қалыптасу үрдісінде негізгі басымдылық бағдарламаға берілген. Қазақ әдебиетін  дербес пән ретінде  оқыту 30 жылдардан басталып, 1932 жылы шыққан бағдарлама  әдістеме тарихындағы әдістемелік туынды болды. Қазақ әдебиетінен бірінші оқу бағдарламасы ретінде тарихи маңіызды болып табылатын бұл құжат бағдарламалық мазмұннан алыс, негізінен тізім түрінде көбіне қоғамдық, саяси тақырыптағы туындылардан құрылған еді. Тек 1934 жылы ғана тарихи- әдебиетік жүйемен тізілген таза әдебиет бағдарламасы жасалды. Алайда мұнда да көркем мәтіндерді оқытудың әдіс-тәсілдері тиісті дәрежеде көрсетілмеді.

     1937 жылдың желтоқсанында өткізілген тіл және әдебиет мұғалімдерінің республикалық кеңесінде «Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерін оқыту сапасының жайы, тұрақты оқулықтар мен программалар жасаудың мәселелері» талқыға салынып, соның қортындылары бойынша 1937-1938 оқу жылында ана тілі мен қазақ әдебиетінің программасы жасалынып, оның негізінде оқулықтар жазылды. Ү-Х сыныптарға арналған бағдарламада әдебиетті мектепте оқыту , Ү-ҮІІ сыныптар үшін «Әдебиеттік оқу», ҮІІ-Х сыныптар үшін «Тарихи әдебиеттік курс» деген атпен беріліп, екі сатыға салынып көрсетілді. Мұнда әдебиетті оқыту әдістеріне біршама көңіл бөлініп, шығарманың көркемдік-идеялық мазмұнын ұғындыруға бағыт алынды. Ал бағдарламаның әдістемелік нұсқауларының кеңейтілуі 1941 жылы жетілдіріп шығарылған бағдарламада көрініс тапты. Бұл бағдарлама бұрынғы бағдарламаларға  қарағканда әдістемелік, білімдік жағынан әлдеқайда сапалы екенін танытты. Сөйтіп, бұл бағдарлама 1947 жылға дейін қолданылып келді.

   Кезіндегі идеялогиялық мәселелерді қайта құру  жөніндегі  науқандық шараларға  байланысты 1947 жылы қазақ әдебиетінің жаңа бағдарламасы шыққанымен , оның саяси идеялық деңгейін қайта қарастырып, 1951 жылы жаңа бағдарлама жарық көрді. 1952 жылғы шыққан бағдарламада оқытылатын көркем шығармаларды  маркстік-лениндік ғылым тұрғысынан қайта қарап,  іріктеп енгізумен бірге, ол шығармаларды оқып үйренудегі жұмыс түрлері , әдіс-амалдары көрсетілді.1950-1960 жылдардың арасында бұл идеялогиялық нұсқаулардың біржола орнықтырылуымен байланысты 1954 жылы әдебиет бағдарламасы жаңартылып басылып, оның басты бағыттары содан кейінгі бағдарламалар негізінде сақталынып отырды.

    Содан кейінгі қазақ әдебиетінің жаңартылған бағдарламасы 1967 жылы басталып, 1972 жылы мектептердің жаңа бағдарламаларға көшуі қарсаңында, яғни 1972-1973 оқу жылдарында біршама өзгертіліп шығарылды. Сонымен қазақ әдебиетін мектепте оқыту үшін жасалынып келген оқу бағдарламаларының даму, қалыптасу жолын шолатын болсақ, 1940-1990 жылдар аралығында уақыт талабына және үстем идеялогиялық саясат ықпалынан кейбір түзетулер болып отырғанымен, негізі сақталып келгенін, оқу бағдарламалары мен оқулықтардың тұрақтану қалпында болғанын айтуға негіз бар. Бұл бағдарламалардың негізі ұстанымдарында  тарихилық, партиялық, концентристік (өрлемелі қайталаулар) ұстанымдар алынды. Осындағы концентристік ұстанымның бүгінгі бағдарламаларға әлі де өзек болып отырғанын айта кету жөн. Бүгінгі оқу бағдарламаларының негізінен партиялық ұстанымды алып тастағанымен бағдарлама жасаудың қалған дәстүрлері мен қалған тәжіри бесі сақталып келе жатқаны мәлім.

     Дәрістің тақырыбы: Әдебиетті оқыту әдістері.

      Бүгінгі таңда білім беру жүйесіндегі ғылыми-техникалық прогрестің жағдайнда жаңа әлеуметтік талаптарға, оқушылардың мүмкіндіктеріне сай оқытудың мазмұны мен түрлері, әдістерін жетілдіріп оқыту құрамдарының жаңа түрлерін жасау заман талабы. Оқыту әдісі дегеніміз – оқушылар мен мұғалімнің білімді меңгерту жолындағы шығармашылық бірлескен тәсілі. Әдебиет- оқушылардың ішкі сезімін, эстетикалық талғамын туындылардың жанрларына қарай, оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай қиялдарын дамытуға түрткі болар нысан. Оқыту барысының нәтижелі, жемісті болуы мұғалім әдістемесіне, шеберлігіне байланысты.Әдіс-тәсілдер оқытушы мен оқушы арасындағы жұмыс түрлеріне байланысты әцртүрлі болып келеді. Оқыту процесі оқыту әдістері арқылы жүзеге асады.Әдебиетті оқытуда сөздік әдіс, көрнекілік әдіс, тәжірибелік әдіс, түс індірмелі-иллюстративтік әдіс немесе репродуктивтік әдіс, эвристикалық әдіс (ішінара іздендіруші) әдіс, зерттеу әдісі, өзіндік жұмыс әдісі, мәтінді көркемдеу, мәнерлеп оқудың  орны ерекше. Академик Ю.Н.Бабанский өзінің «Оқу-тәрбие прцесін оптималандыру» деген еңбегінде әдістерді мынадай үлкен үш топқа жинақтайды.

  1.  Оқушылардың оқу-таным қызметін ұйымдастыру әдістері.
  2.  Оқушылардың оқу-таным қызметін көтермелеу әдістері.
  3.  Оқу-таным қызметінің тиімділігін бақылау әдістері.

     Әр топ бірнеше оқыту әдістерінен тұрады. Мысалы, 1 топтағы оқыту әдістеріне: сөздік (әңгіме,лекция,пікірлесу), көрнекілік (иллюстрация, портрет,суреттеу,мүсіндер), практикалық (поэтикалық талдау,көркем мәтінмен жұмыс) әдістер жатады. Төменде кесте арқылы қай әдістерді қай мәнде пайдалану тиімді болады, соған тоқталайық:

Сөздік әдісКөрнекілік әдісПрактикалық әдісЗерттеу әдісіБерілетін білім ақпараттық сипатау болғанда,білімді қалыптастыру,соның ішінде теориялық білім беру,жаңа ұғымдарды оқушыға жеткізуге бұл әдіс өте тиімді.Берілетін білім мазмұны көрнекілікті тілеп тұрғанда,уақыт үнемдеуге,әсіресе оқушының психологиясына әсер ету мақс аттарында өте тиімді болады.Сондай-ақ оқушыны сабаққа қызықтыру,ынталандыру мәселелерінде де маңызы зор.Оқушылардың теориялық білімін практикада пайдалана білу дәрежелерін жетілдіреді.Бұл әдіс кітаппен жұмыс түрлері кезінде жазушы тілі,стилін анықтауда өте тиімді.Берілетін білімнің ғылымилығын арттыру,қосымша материалдарымен байыту,оқушыларды іздендіру,өз беттерімен проблема шештіруде тиімді.Оқушылардың өз беттерінше қорытынды шығару дағдыларын жетілдіруде өте пайдалы.

Мұғалім оқушыларды оқытуда түпкі нәтижеге жеткізеді деген әдіс-тәсілдерді таңдап алуы қарастырылады. Ү-ҮІІ сынып аралығында оқушыларды, бірінші кітаппен жұмыс істей білу әдісіне машықтандыру әректі көзделеді. Оқу техникасын сақтай отырып, оқығанын қатар түсіну керек. Ол үшін төмендегі әрекет әдістері жүргізіледі:

  •  тақырыптарды анықтау,өз-өзәне сұрақ қою, есеп беру;
  •  материалды ынтамен оқу, оны бөлімдерге бөлу, оқығанды жоспарға түсіру;
  •  сұрақтарға жауап беру;
  •  өз мысалдарын келтіру.

Мәтінмен жұмыс істеу оның мазмұн құрылымына байланысты. Көркем әдебиет мазмұны  кейіпкердің іс-әрекетімен тұтастыққа беріледі.

     Жалпы әдебиетті оқыту әдістемесібойынша белгілі орыс әдіскерлері И.Я.Лернер мен М.Н.Скаткин оқытудың әдістерін зерттей келе субъектілердің танымдық ойлау қабілетін шамалай отырып, олар төмендегідей маңызды деген әдістерді ұтымды деп сараптан өткізді:

     а. Түсіндірмелі-иллюстративті немесе ақпаратты қабылдау (информационно-рецептивный): әңгімелесу,дәріс, түсіндіру, оқулықпен жұмыс, көрсетілімді материалдар, кино, бейне, телефильмдер т.б.;

    ә. Репродуктивтік: қайталап айтып беру, тура аудармасы- қайталаным;

    б. Көкейкестілігін мазмұндау, табу;

    в. Ізденіс немесе эвристикалық әдіс;

    г. Зертеу әдісі, мұнда әр субъект өзінің алдына танымдық міндеттер қояды, оны өздерінің ойлау бағамымен шешеді.

    Көріп отырғанымыздай,  бүгінгі «жаңа оқыту» деп жүргенімізідің генезисі әртінде, тереңде жатқанын естен шығармаған дұрыс.

    Ал, Ю.К.Бабанский барлық әдістерді үш негізгі топқа жіктейді:

    а. Оқушының біліми-танымдық қызметін ұйымдастырушы және оны жүзеге асырушы әдіс;

    ә. Субъектінің біліми-танымдық қызметін ынталандыру және оның мақамдарын ашу әдісі;

    б. Біліми-танымдық қызметтің ұтымдылығын бақылау және дербестілік қалпын сақтай отырып, өзін-өзі бақылау.

     Әдістердің неше бір құбылмалы жіктемесін топтамамен зерделеген М.Данилов пен Б.Есипов мынадай әдістерді тізбелейді:

    а. Жаңа білімді жиюдың әдістері;

    ә. Іскелік,икем, дағдыны ширататын әдістер және оның тәжірибеде қолданылымын жүзеге асырудың әдістері;

    б. Субъектінің меңгерген білімінің сипатын айқындаудың бағалау өлшемдіктерінің әдістері.

    Жоғарыда топтамамен тізбектелген әдістерді таңдаудың бірден-бір заңдылығы- оқу еңбектерін тәртіптерін ұйымдастыруда аталған әдістерді тәсілдерге айналдыру.

    И.Харламовтың әдістерді жіктеу тәртібі:

    а. Оқытушының материалды ауызша баяндауы және субъектілердің біліми-танымдық қызметиін белсенді әрекетке қосудың әдістері: әңгіме, түсіндіру, сұхбат, иллюстрация, көрсетілімді әдістер.

    ә. өтілетін материалды бекіту, жинақтау әдістері: сұхьат, оқулықпен жұмыс;

    б. Жаңа материалды дербестік сақтай отырып, өздігінен орындау әдістері: оқулықпен жұмыс, зертханалық жұмыс;

    в. Алған қисындық  білімдерін тәжірибеде қолдану;

    г. Іскерлік, қабілет, ием, дағдыларын бағалаудың әдістері: оқушылардың күнделікті жұмысын байқау, фронтальді немесе  жиынтық материалдың алгоритімімен балл қою, бақылау жұмысы, үй жұмысын тексеру, бағдарламалап тексеру, тестімен бақылау.

      Көрнекілік әдіс.Демонстрация,схема, таблица, сурет, диафильм т.б.

      Байқау әдісі. Оқу мақамы, жазу қарқыны сияқты әдістер Ү-ҮІІ сыныптарда жиі қолданылыды. Себебі, оларсыз көркем шығармалардың  оқиғаларын, кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынасын , олардың мінездерін көз алдыңа елестете алмайды. Осындай қабілеттілікті дамыту үшін, нақтылықтан дерексіз ойды тудыру үшін көрнекіліктің жоғарыда аталған түрлері пайдаланылыды.

     Тәжірибешілік әдіс.Тәжірибешіліктің өтілу барысы пәннің мазмұнынына тікелей бағынышты. Мұның өзі оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, төмендегі талаптарды орындау арқылы жүзеге аспақ:

  •  алдымен оқушыға жаттығу жұмысының мақсатын, орындау ережесін алдын-ала ескертуі;
  •  жаттығудың м ақамдарын үнемі өзгертіп отыруы;
  •  жаттығудың жүйелелігі.

Жаттығу жұмысы әдебиет сабағынгда  мәтіннің тақырыбын, мұратын, мазмұн құрылымын, қисынын меңгеруге машықтандырады.

     Әдебиет пәнәнәң негізі – көркем шығарма. Ал, шынайы көркем туындыдыда аламзаттың асыл арманы , ұшқыр қиялы, ел басыныан өткен қилы-қилы оқиғалар, сол жолдағы күрес тартыстары, өмір белестері, , елдік, ерлік дәстүрлері, халықтың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы,, психологиясы, кең дала табиғаты кескінделген. Сондықтан, әдебиет пәніндегі басты нәрсе- көркем мәтін. Илдея, форма, жазушы шеберлігі, оның зер саларзергерлігі бәрі де мәтінге арқа сүйей отырып қана танылады. Әдебиетке білгір көркемдік талдау жасау үшін әдебиет тарихы мен теориясына қанық болу керектігі туындайды.

     Дәрістің тақырыбы: Әдебиетті оқытуда базалық білім курсы мен тарихи-әдеби жоспарлау.

Мектеп, колледж, университет - білім беру мекемелерінің ішіндегі үздіксі

оқу процесін жүргізетін мекемелер. Ондағы басты қызмет - оқу процесі. Ол жалпы айтқанда оқушы мен мүғалімнің белгілі бір уақыт ішінде бірлесіп жүргізетін жүмысы. Оқу процесі мектепте бір оқу жылын қамтиды, ол оқу жартыжылдықтары мен оқу тоқсандарына бөлінеді. Ал, басқа білім мекемелерінде ол семестрге жіктеледі. Оқу процесін үйымдастыруда оқу материалдарын жоспарлау, оны сабақта қабылда-туға, игертуге жағдай туғызу - басты мәселе болады. Оқу процесін жоспарлауда екі мақсат көзделеді. Біріншісі -бір қалыпты жүмысты үйымдастыру; екіншісі - пәнді оқытудағы жетістік, кемшіліктерді бақылап, саралау, бағыт бағдарын айқындау. Мектептегі оқу процесінде үш жоспар жүзеге асырылады:

-  күнтізбелік;

- тақырыптық;

- сабақ жоспары.

Күнтізбелік жоспар - бұл бағдарламадағы тақырып-тардың оқу тоқсандарына жөне апталарға жіктелуі. Оқытушы осы жоспар арқылы пәнді жүргізуге бағдар жасап, әрбір сыныпқа байланысты оқу мақсатын бірқа-лыпты, жүйелі жүзеге асырады. Күнтізбелік жоспар жасауда әр сыныптағы апталық сағат саны, сол жылдағы күнтізбенің ерекшелігі (мереке күндері, демалыстар) ескерілу керек.

Такырыптық жоспар - бұл бағдарламадағы әрбір тақырыпқа белгілі мөлшерде берілген сағатты тақырып-тың күрделі немесе жеңілдігіне қарай бөлу. Бүл жоспар тақырыпты ретімен, мақсатты түрде өтуге көмектеседі.

Сабақ жоспары - бұл әрбір сабаққа күнделікті жаса-латын жоспар түрі. Ол мүғалімнің сабақты жоспарлы, үйымдасқан түрде өтуіне бағдар береді. Ал, колледж жөне университеттерде жүмыстық оқу жоспары жаса-лады. Ондағы тақырыптар дөріс, машықтандыру, зертханалық, арнайы курстар мен семинарларда өтіледі.

Дәрістің тақырыбы: Оқушылардың дайындық деңгейіне қойылатын

талаптар.

Мектптегі оқу мен тәрбие, сыныптан тыс жұмыстардың барлығы да оқушылардың жас ерекшелігі, психологисына байланысты ұйымдатырылады. Сондай-ақ, балаларға көркем шығарманы оқыту, кітапқа деген құмарлығы, сөз өнеріне деген ынтасы мен құлшынысын дамыту мектептерде әдебиетті оқыту, одан білім берудің аса маңызды, әрі күрделі жұмыстарының бірі болып табылады. Бұл мәселелерде де оқушылардың психологиялық ерекшелігі, жасы, оқып жүрген сыныбы ескеріледі. Тиімділік идеялары саралап-даралап оқыту оқушылардың бүкіл ой еңбегін оған ерекше күш түсірмейтіндей қонымды, қолайлы, нақтылы, белгілі бір уақыттарда нәтижелі, жемісті болатындай етіп ұйымдастыру, жүргізу туралы сөз етеді. Көптеген ғалымдар, психологтер, мұғалімдер зерттеулері,пікірлер бойынша, оқушыларды көркем шығарманы оқытуға баулу, оны оқырман ретінде қалыптастыру бірнеше сатыдан тұрады.

  1.  Кіші жастағыларға 5-7 сыныптардағы 10-12 дегі жасөспірімдер.
  2.  Ересек жастағыларға 8-9 сыныптардағы 13-14 тегі жасөспірімдер жатқызылды.
  3.  Үлкен жастағыларға 9-11 сыныптардағы 15-17 дегі жастар жатқызылды. Балаларды топқа бөлу, әрине, қатып қалған дүние емес.

Қабілетті, дарынды, ынтасы, еске ұстауы, алғырлығы, ойлылығы жағынан бір сыныптағы, бір жастағы балалардың өзі әр түрлі болып келетіні тәжірибеден белгілі.

    Кіші жастағылар- психологиясы, мінез-құлқы, физиологиялық жағынан балалықтан кетсе де, әлі қалыптасып, толысып жетпегендер. Олар- қимыл-қозғалысы жағынан шапшаң, өте әсершіл, әр нәрсеге сенгіш, жақсылыққа да, жамандыққа да құлай берілетіндер. Бұл жастағыларды ертегілер әлі қызықтырады, фантастикалық, қиял-ғажайып оқиғалары бар шығармаларды беріле оқиды. Кино, көгілдір экран алдынан кетпейтіндер де осылар. Қиялдары ұшқыр, қабылдаулары алғыр болып келеді.Мектепте көп шуылдайтындар да, тез қимылдап, тез шешім қабылдайтындар да 10-12 жастағылар.Оларды соғыс, шпиондар, қылмыскерлер жайындағы шығарм алар ерекше қызықтырады. Жалпы ос үш топтағы оқушылар ішінен кітапты көп оқитындар да, ондағы бас кейіпкерлерге, әсіресе барлаушыларға, батырларға еліктеушілер де осы жастағылар.

   Ересек, 13-14 жастағы жаөспірімдердің психологиясы, физиологиялық даму барысында өзіндік ерекшеліктер бар. Бұл шақ, психолог ғалымдардың айтуы бойынша, өте жауапты, маңызды шақ. Білім беру, тәрбие істерінде де бұл жасқа ынтамен, ерекше қараған дұрыс. 13-14 жастағы балалар 10-12 жастағы балаларға қарағанда көркем шығармаға басқаша көзбен қарай бастайды. Тек оқиғасын қызықтап оқу, соған бар жан-тәнімен сену, кітаптағы дүниенің барлығын өмір шындығы деп қабылдау, барлығына күйіну, қуану бұл балаларда да болғанымен, ол басқадай сипат алады.Кітаптағының барлығына бірдей сене бермейді, авторға келіспеушіліктерін білдіреді.

   Жоғары сыныптарда оқушылардың көркем туындыны қабылдаулары да жас ерекшеліктеріне байланысты болады. Бұл жастағылар өзін еркін сезінеді. Көп нәрсені өз беттерімен шешкенді ұнатады. Әр жастағы оқушылармен жұмыс жүргізу үшін, мұғалім олардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, мына жайларды ескегені жөн:

- Әдеби шығармаларды талдауда, ең алдымен, оқушылардың өз пікірін, ойын, әсерін білу.

-  «Сенің піекірің, ойың қате» деп, кесіп айтудан сақтану, керісінше, талдау барысында олардың пікіріне ден қоя отырып, сенімді, дәлелді түрде, шындыққа жетелеу.

- Әдеби шығармалар айналасында жиі-жиі пікірталасын  өткізу, тілдерін дамыта отырып, пікірлдерін қорғай білуге де баулу.

- Оқушылардың өздеріне қорытынды жасатуға жағдай туғызу.

- Өнерге, сөз өнеріне деген оқушылардың шынайы сезімін, талабын жетілдіру үшін, әр мұғалімнің өзі жоғары мәдениеитті, әдебиетті терең білетін, әдістемесі шебер, білімі жан-жақты, әр баланың шынайы досы, пікірлесі болуы керек.   

Дәрістің тақырыбы: Сабақ кезеңдері және түрлері.

Сабақ - белгілі бір сынып оқушыларын, топ студенттерін белгіленген бағдарлама бойынша оқытудың негізгі формасы. Онда оқу материалын оңып үйрену, меңгеру жүзеге асырылады. Ол үшін сабақтың нақты мақсаты болу керек. Сабақ - оқу процесінің ең кіші бөлшегі бола отырып, оның мақсатын, мазмұнын жүзеге асырады. Сабақтың тақырыбы, мақсаты, әдіс-тәсілі аныңталған-нан кейін, оның дидактикалық материалы жасалады.

Мектепте өткізілетін сабақтың қалыптасқан қүрылы-мыбар. Олар:

- ұйымдастыру кезеңі;

- үй тапсырмасын сұрау;

- жаңа материалды түсіндіру;

- сабақты бекіту, үйге тапсырма беру;

- оқушы білімін бағалау.

Сабақтың бөліктеріне уақыт белгіленеді. Сабақ үстінде оқушылардың білім дағдылары қалыптасады. Сабаңтың ойдағыдай өтуінің алуан түрлі шарттары бар. Ең бастысы - мүғалімнің білімі мен өдіс тәсілдерінің жан-

жақтылығы. Сабақты жоспарлау, ұйымдастыру, өткізу үлкен нақтылыңты қажет етеді. Сабақ - күрделі процесс. Сабаққа көптеген талаптар қойылады. Солардың бастылары мыналар:

- оқушылардың сабақты бар зейінімен, ықыласымен тыңдауын ұйымдастыру;

-  мұғалімнің материалды жеткізу шеберлігі, тиімді әдіс-төсілдері;

-  оқушының теориялық жағынан меңгергенін іс -тәжірибеде, күнделікті сабақта қолдана алуы;

- оқушы алдына проблема қойып, оны ізденіске бастау;

- оқушының шығармашылық белсенділігін арттыратындай өз бетінше жұмыс беру;

- көрнекі қүралдың нақтылығы, өсерлілігі, мазмүн-дылығы;

- мысалдардың өмірмен байланыстылығы, оқушыны ойлантуға, сөйлетуге, төрбиелеуге ықпалы;

- сабақты басқа пөндермен, өнер салаларымен үйлесіміне, ұқсастығына қарай түрлендіру.

Бұл мөселелерге қоса, әр сабақта педагогикалық, психологиялық, физиологиялық талаптар ескеріледі. Бір сыныптағы оқушылар бірдей талап, өдіспен оқытылған сабақты бірдей қабылдай бермейді. Осыдан келіп жеке оқушыларды зерттеу, олармен жеке жұмыстар жүргізу талабы туындайды. Яғни, сабақта оқыту, үйрету, тәрбиелеу, дамыту шарттары жүзеге асырылады. Осы бағыттағы жүмыстар колледжде, жоғары оңу орындарында да жүргізіледі. Олардағы оқу процесі дәріс, машықтандыру, зертханалық сабақтар үстінде жүзеге асады. Дөріс сабағын негізінен оқытушы лектор өткізеді. Онда іргелі, блоктық тақырыптар жекелей өтіледі, студенттерге дәріс тақырыбы, жоспары, керекті өдебиеттер үсыны-лады. Лектор жаңа материалды ауызша баяндап, ңажетті тұстарын жаздыртып, бағыт-бағдар береді, дәйектер, мысалдар келтіреді. Студенттерге қосымша әдебиеттер-ден, оқу қүралдарынан нақты тапсырмалар беріліп, жаз-баша орындауға тиісті жұмыстар көрсетіледі. Бүлар машықтандыру (семинар) сабаңтарында сүралады. Ал, зертханалық сабақтарда неғүрлым нақты тапсырмалар орындайды. Мәселен, белгілі бір мәтінге өдеби, лингвис-тикалық талдау жасау, көркем мәтіннің ерекшеліктерін ажыратут.б.

Өзінің мақсаты мен құрылымына қарай мектептегі сабаң екі топқа бөлінеді:

- оқыту-үйрету мақсатындағы сабақ;

- бақылау мақсатындағы сабақ.

Оқыту-үйрету мақсатындағы сабақты мынадай төрт түрге бөлуге болады:

- жаңа материалды үйрету, түсіндіру сабағы;

- білім дағдыны қалыптастыру сабағы;

- өткенді қайталау сабағы;

- оқушылар жіберген қате кемшіліктермен жұмыс сабағы.

Жаңа материалды үйрету, түсіндіру сабағы оңушы-ларды жаңа біліммен ңамтамасыз етеді. Ол әрі-қарай көрнекілік, баяндау, түсіндіру түрлерімен толықтырылады.

Білім дағдыны қалыптастыру сабағы алған білімді бекітіп, дамытады. Мұнда әр түрлі тапсырмалар орындалып, оңушының жаңа материалды қалай игергені тексеріледі.

Өткенді қайталау сабағы бұрын өтілген таңырыптарды жүйелеп, қалай игергенін білу мақсатында жүргізіледі. Бұл сабақты тоқсан соңында, белгілі бір ірі тақырыптарды, тарауларды өткеннен кейін жүргізуге болады.

Оқушылардың ауызша жөне жазбаша жауаптарында жіберген қателерге үнемі назар аударып, оларды түзеу жұмыстарын жүргізіп отыру керек.

        Мәселен, тіл дамыту, мәнерлеп оқу, стильдік кемшіліктерді түзеу т.б. жұмыстар жасалғаны жөн.

Бақылау "мақсатындағы сабақта оқушының игеріп меңгерген білімдері тексеріледі. Бұл сабаңты мынадай үш түрге бөлуге болады:

- оқу материалдарын игеруін бақылау;

-  ауызша жүйелі сөйлеуін, сөз, тіл байлығын бақылау;

- жазбаша жүмыс түрлерін орындай алуларын қадағалау.

Оқу материалдарын игеруін баңылауда оқушылардың сұраққа жауап беруі, өз ой-пікірлерін айта алуы, оны мысалдармен, мәтіндермен дәлелдей алуы талап етіледі.

Ауызша сөйлеу кезінде оқушылардың ауызша жауаптарының жүйелі, нақты, толық болуы, ойларын көркем, бейнелі жеткізуі баңыланады.

Жазбаша жұмыс түрлерін орындау кезінде оқушы-лардың әдебиет сабаңтарында мазмүндама, шығарма, мінездеме, пікір, тезис, конспект түрлерін жаза білуі тексеріледі. Мұнда сынып оқушыларының жас ерек-шелігі ескерілу керек.

Кейде осы сабақ түрлерін аралас етуге де болады. Мұнда оңыту үйрету және баңылау сабақтарының эле-менттері аралас ңолданылады. Мөселен, жеңіл бір сағат-тың таңырып өткенде, оны шағын бақылау немесе өздік жүмыспен күрделендіріп, алдын ала дайындықсыз шы-ғарма, мазмүндама, жекежүмыс, ауызшасүрау түрлерін жүргізуге болады.

Оқушылардың белсенділігі, ңызығушылығы әр са-бақта түрліше болады. Мектеп практикасында қазір сабақ түрлері көп. Оларды шартты түрде дәстүрлі немесе дәстүрлі емес деп бөлеміз. Қалыпты сабақтан дәстүрлі емес сабақтың өзгешелігі жалпы сабақтың дәстүрлі құрылымы сақталғанымен, оны жүргізу, өткізу түрлері өзгереді. Олардың қатарында бірнеше сабақ түрлерін атауға болады:

  1.  Дәріс сабағы.
    1.  Семинар сабақ. 
    2.  Пікірталас,диспут сабағы.
    3.  Пресс- конференция сабағы.
    4.  Пәнаралық оқытуға негізделген (қосарланған) сабақ.
    5.  Сот сабағы немесе билер тартысы сабағы.
    6.  Жәрмеңке сабағы.
    7.  Концерт сабағы.
    8.  Айтыс сабақтары.
    9.  Композициялық сабақ.
    10.  Әдеби-монтаж сабағы.
    11.  Көзқарас сабағы.
    12.  Брифинг сабағы.
    13.  Іздендіру сабағы.
    14.  Кездесу сабақтары.
    15.  Емтихан, есеп-сынақ сабақтары.
    16.  Реферат қорғау сабақтары.
    17.  Кқкпар сабағы.
    18.  Жарыс, сайыс сабағы.
    19.  Әдеби ойын сабағы. 
    20.  Көрнекілік сабағы. 
    21.  Әдеби әуендік сабақ,
    22.  Сабақ викторина .

   Бұл сабақтардың көпшілігі тәжірибеге соңғы кезде тереңірек еніп, нәтиже беріп жүр. Бұлардың барлығын міндетті сабақ түрлері деп айтуға болмайды. Ең бастысы- ұстаздардың сбақты түрлендіріп өткізуде біршама алға басуы ізденісін көрсету үшін беріліп отыр.

Дәріс сабағы. Мұғалімнің материалды баяндауынан, түсіндіруінен түрады. Сыныпқа жетекші, қорытындылаушы сауалдар қоя отырып, мүғалім оқу материалдарының негізгі тұстарын жаздыртады.Лекциялық сабақтардың мынадай түрлекрі бар:

а) шолу түрлеріндегі лекция;

ә)  монографиялық лекциялар;

б) әдеби-терминдегі лекция (өте сирек кездесетін түрі).

Машықтандыру (семинар) сабағы. Бұл сабақтың бірнеше ерекшелігі бар:

а) оқушылар белгілі бір тақырып бойынша өз бетімен дайындалады;

ә) оңушы сол тақырып бойынша хабарлама жасайды;

б) тыңдалған материалды талдайды;

в) талқыланған мәселені мүғалім қорытады. Сабақтың мұндай түрі оқушылардың өзара ұқсас тақырыптарды қалай қабылдағанын тексеруге мүмкіндік береді. Мұғалім оқушыларға алдын ала тапсырма беріп, тиісті әдебиеттерді көрсетеді.

Диспут сабағы. Мүғалімнің сабаңты пікірталасқа қүруы оңушы белсенділігін арттырып, пәнге деген қызығушылығын өсіреді. Мұндай сабаққа мұғалім ба-лама жауаптары болатын сұрақтар ойластыру керек. Сон-да оқушылар әр түрлі пікірлер айтып, керекті дәлелдерін табады.

Сайыс сабағы. Бүл ортаңғы сыныптарда өткізуге қолайлы сабақ. Оқушылардың бе лгілі бір тақырып бойын-ша білімдерін сарапқа сала отырып, шапшаң, мүдірмей жауап таба білуі, езінің пөнге деген ықыласын жан-жақты білдіре алуы, сыныптас оқушылардан ерек-шелігін таныта алуы көзделеді.

Көрнекілік сабағы. Оқытушының пөнді үйретуде қосымша материалдарды, көрнекілікті тиімді қолдана алуы сабақты түрлендіре түсуге септігін тигізеді. Мәсе-лен, белгілі бір тақырыпты аяқтаған соң, дағдылы жаз-ба жүмысы, қайталау сабақтарының орнына сынып ішіне сол қаламгердің шығармашылығына байланысты мәлімет беретін көрнекілік түрлерін іліп, еске түсіру, қорыту мақсатындағы сабақты үйымдастыруға болады. Көрнекілік негізінен ақын жазушының шығармашы-лың өмірбаянын ретімен қамтып, суретті, иллюстра-тивті, фильм материалдарын, үнтаспа, басқа да көру, есту қүралдарынан түрады. Оқушы тек мүғалімнің бас-шылығымен, әр көрнекілікке байланысты өтілген таңы-рыптарды пысықтайды, жеке тапсырма, ауызша және жазбаша жүмыс түрлерін орындайды. Әрине, қай сабақ-тың түрі болсын негізгі мақсаты оңушыларға білім дағ-дыларын беру, жаңа аңпаратпен ңамтамасыз ету. Ең бастысы оқушыларға түсінікті, айқын білім мазмүны бе-рілу керек.

Әңгіме сабағы. Бүл сабақты жаңа материалды түсіндіргенде де, өткен материалды қайталауда да жүргізуге болады. Әрине, бүл қалыпты сабақтың түрін ығыстыру деген емес. Әңгіменің көмегімен мүғалім не-ғүрлым маңызды сүрақтарды айқындап, оқушылардың ой белсенділігін жоғарылатады. Мүндағы әңгіменің ди-дактикалық мәні түрліше. Ол оқушының материалды қалай меңгергенін білуге ғана көмектеспейді. Сонымен қатар, олардың білімін жүйелеуге, жаңа аңпаратты мең-геруге де көмектеседі. Әңгіме жүргізуде қойылатын сүрақтар оқушыларға түсінікті әрі нақты болу керек. Оның бір бөлігі оқушылардың есте сақтауын, қабылда-уын, өткен материалды қаншалықты түсініп, меңгергенін білуге құрылса, екінші бөлігі жаңадан игеріп жатқан материалды қаншалықты түсінгенін білуге бағыт-талады.      

       Дәрістің тақырыбы: Шығарманы жанрлық сипатына қарай оқыту.

Әдеби жанр (французша - тек, түр) термин ретінде шартты түрде екі мағынада қолданылады. Біріншісі -әдебиеттердің қалыптасқан тектері - эпос, лирика, драма; екіншісі - әдеби туындылардың түрлері - әңгіме, повесть, роман, поэма, комедия т.б. Жанр - даму үстіндегі құбылыс. Әрбір тарихи дәуірде белгілі бір жан-рдың түп негізі сақтала отырып, өзгеріске ұшырайды. Жанрлар туады, дамиды, өзгереді, жаңадан пайда болады. Поэзия - әдебиеттің көне саласы. Поэзиялық шығармада сезім басты орында түрады. Лириканы оңыту әдебиетті оқытудың басты талабынан туындайды.

Дәстүрлі түрде алғанда әдеби тек үшке жіктеліп, әрңайсысының белгілі бір қызметі ңалыптасады.

Эпос - болмысты белгілі бір уақыт пен кеңістік аясында, оқиғалар шеңберінде, сюжеттік желі негізінде су-реттейді.

Лирика - адамның ішкі сезім күйін, әр түрлі эмоцио-налдың жағдайын бейнелейді.

Драма - кейіпкерлердің тікелей қатысуымен олардың арасындағы тартыс, қақтығыстарды әлеуметтік-психологиялық сипатта беруімен ерекшеленеді.

Осылардың ішінде лирика өмірдің алуан түрлі құбылыстарына аңынның көзқарасын, күйініш-сүйініш сезімін, толғаныс тебіренісін көрсетеді. Лириканы тал-дау оңырманды өнерді эмоциялың эстетикалық жағы-нан түсінуге баулиды. Лириканы оңытуда мынадай мәселелер ескерілу керек:

- алдымен, лириканы оқуда эмоциялық, логикалық бірлікті сақтау керек;

- оқушының лирикалық шығармаға деген көзқарасы болуы шарт;

- өлеңнің әрбір бөліктерін өзара тұтастыру керек. Сол арқылы ақынның айтайын деген ойы аныңталуы керек;

-  ақын шығармасында ңандай көркемдік құралдарды пайдаланғаны талдану керек;

- лирика мен ақынның бірлігі танылуы шарт. Лириканы терең түсіну үшін қайталап оқып, басқа ақынның соған ұқсас өлеңдерімен салыстыру керек. Одан соң, мәнерлеп оқудың мәні үлкен. Академик З.Қабдолов:« Лириканы тақырыбына қарай топтап талдау оны жазған ақынның творчестволық бітімін пайымдау үшін айырықша мәні бар нәрсе: оның әр түрінен ақынның бір қырын тануға болады» - десе, ғалым Ж.Дәдебаев: «Лирикалық шығармада ақын өмірден, айналасынан көргені мен білгендерін ғана жазып қоймай, сол құбылыстардан лирикаға арқау боларлықтай ең басты асыл қасиеттерін тани білу керек», - деген нақты ой түйеді.

«Өлең» үғымы ХІХ-ХХ ғасырларда нақты мазмұн иеленді. Өлең - өлең сөзбен жазылған, лирикалық сипаты басым шағын әдеби туынды. Өлең белгілі бір ырғаққа бағындырыла оңылады. Өлең шумақтан, тармақтан, бунақтан, буыннан, ұйқастан тұрады. Барлық тілдегі өлең тармағының негізгі өлшем бірлігі - буын. Буынның фонетикалық сипатына әуез, екпін секілді белгілер тән. Соған орай, өлең жүйесі метрикалың, силлабикалық, то-никалық, силлабо-тоникалың болып жіктеледі.

Көркем әдебиет өзінің бар болмысымен сол халықтың танымын, өткендегісі мен болашағын бейнелейді. Әдебиеттің ұлттық ерекшелігі халықтың тарихи дамуымен тығыз байланысты. Ал, оның қайнар бұлағы - фольклорлық мұра - көркемөнер дамуына ұдайы елеулі ықпал жасап отыратын шығармашылық фактор.

Фольклор мұраларында кездесетін мифологиялық кейіпкерлер адам танымының әр түрлі даму кезеңін көрсетеді.

Мыстан кемпір. Ол - айлакер әйел, қулықпен күн кешкен. Алдап-арбаудың небір түрлерін, амал-айласын білген. Өзімізге жақсы таныс «Алпамыс батыр» жырында батырдың алдын орап, майда тілмен оны дегеніне көндіріп, шырмауына түсіретіні белгілі.Мыстан бейнесінің жырларда берілуі жөнінде зерттеуші Ш.Ыбыраев мынадай пікір айтады: «Мифтік ұғымдардан қазақтың көне эпостарында көптеген белгілер сақталған. Жалпы, көне эпостарда ерекше жинақталып, тұтас көрінетін жауыздық бейне - мыстан кемпір. Ол бірде айлакер, барлық жағдайды күні бүрын болжагі отыратын, сөйтіп, батырдың жолына алдын ала тор құратын жауыз кемпірдің кейпінде сурет-телсе, бірде жеті басты жалмауыз, нағыз дүлей күштің иесі ретінде суреттеледі». Яғни, мүндай сырт кейпі ұсқынсыз бейне жыр сюжетін ерекше қызықты, шытырманды ете түседі.

Албасты - мифологиялың көне кейіпкер. Бұл ретте ғалым С.Қасқабасов мынадай ой айтады: «көне мифоло-гиядағы рух-иелер алғашқы қауым мифінде дүниені жаратушы өрі күллі өлемнің иесі болып көрсетіледі. Мүндай кейіпкерлердің қалдығы кейінгі заманда қалыптасқан жанрларда да, мысалы ертегі, эпостарда да көрініс береді».

           Пері — көбіне салқын жерде, көбіне су жағасын мекендейді. Ол сұлу қыз түрінде көрінеді. Перінің мұсылман жөне кәпір перісі болады. Мұсылман перісі көбіне адам үшін зиянсыз болады. Бұл бейне де ертегі-аңыздарда өйел бейнесінде беріледі. де адамға тән. Міне, бұл кейіпкерлер адамның көне ойлаудағы танымынан хабар бере отырып, халықтың байырғы ұғымдардың менін ашады.

        Дәрістің тақырыбы: Ертегілерді оқыту.

Шағын көлемді эпикаға тән жанрлық түрлердің бірі -ертегі. Ертегі адам өмірінде, не хайуанат дүниесінде болуға лайық, әр алуан қызық, кейде тіпті ғажайып оңиғаларды ойдан шығарып, өсіре өңгімелейтін көркем баян, өсерлі хикая.Көркемдік жағынан алғанда, ертегінің көлемі қысқа, сюжеті ықшам, композициясы жинақы, тілі ауызекі айтуға лайық қарапайым, бірақ образдары өткір, дәл, мазмүны тартымды, идеясы бүкпесіз, ашық. Оқиғаға қатысатын адамдар санаулы, мінез-құлқы көбіне бір қырынан көрініп, ең елеулі ерекшелігімен ғана көзге түседі.

Қазақтың тел ертегілері аса мол. Ғалымдар оларды әр түрлі жіктеп, саралайды. Мысалы, қазақ ертегілерін жете зерттеген ғалым-жазушы М.Әуезов қазақ ертегілерін шартты түрде мынадай топтарға бөледі:

а) Қиял-ғажайып ертегілер.

ә) Хайуанаттар жайындағы ертегілер.

б) Салт ертегілері.

в) Балаларға арналған ертегілер.

г) Аңыз ертегілер, күй аңызы.

Қиял-ғажайып ертегілер. Кейіпкерлері әр алуан ғаламаттар болып келеді. Олар: жеті басты жалмауыз, жалмауыз кемпір, мыстан кемпір, айдаһар т.б. Кез келген құбылыстың жаны бар деп түсінушілік қиял-ғажайып ертегілердің бәрінде де ұшырасады. Қиял-ғажайып ертегілерден ежелгі адамдардың космогониялық ұғым-нанымдарын ғана танып қоймаймыз, сонымен бірге мал баққан тайпа өмірінің тұрмысын, тіпті ертегі кейіпкерлерінің әлеуметтік негізін білдіретін ишараны да табамыз.

Қиял-ғажайып ертегілердің бәрінде де ақиқат дүние мен қиял дүние араласып жатады. Соның бәрінде де ой бар. Ол - адамның тылсым табиғат сырларын ашуға, өзін қоршаған ортадан алыстағыны болжап білуге ұмтылуы.

Хайуанаттар жайындағы ертегілер. Бүл қазақ фольклорындағы мол саланың бірі. Қазақ тұрмысында үй хайуанаттарының маңызы мен рөлі ерекше. Халықтың күнкөріс көсібінің, тіршілігінің тірегі болған хайуанат-тардың маңызды орын алғанына бүл саладағы ертегілердің мазмүнымен қатар, молдығы да куә. Сондықтан олар жайындағы ертегілерде түйе, ешкі, қой, сиыр қызығылықты суреттеледі.

Салт ертегілері. Бүл топқа жататын ертегілер: қиял-ғажайып сарындар араласқан өрі нағыз салт ертегілері болып екіге бөлінеді. Аңшы кейіпкерлердің мінезі мен тұрмысының реалистік сипаттары, қиял-ғажайып кереметтердің ерекше оқиғаларға тап болатын хайуанаттар-дың бейнесі өзара астасып, үласьш жатады.

Көбінесе мүндай ертегілерге махаббат тақырыбы сүлу қызды қиялы кереметтердің тылсым түрде үрлап өкетуі тақырыбы араласады.

Нағыз тұрмыс-салт ертегілері көшпелі бақташылық түрмысты суреттейді

және арманға толы болып келеді. Сол сияқты мүндай ертегілердің бір тобын үй-ішілік, отбасылың ертегілер ңүраса, енді бір тобында қатыгез, кекшіл хандар жайы баяндалады. Қалың малға сатылып, сүймесіне еріксіз қосылған өйел тағдыры мен түрмысы, өгей шешенің ңорлығы мен зорлығы сияқты тақырып-тағы ертегілер де осы топңа жатады.

Балаларға арналған ертегілер. Бүл қиял-ғажайып ертегілердің, тұрмыс-салт ертегілерінің жене хайуанаттар туралы ертегілердің жиынтығы сияңты. Олар қызықты өрі күлкілі болып келеді. Кейде оларды өтірік ертегілер деп те атайды.

Балаларға арналған ертегілер адам мен оны қоршаған табиғаттың арасындағы шекті елемейді. Оларда адам табиғатпен сіңісіп кетеді немесе соның ішінен ғажайып көрініске түсіп шығады, адамның өдеттегі қалпынан бөлек небір күлкілі күйлерге енеді. Бүл ертегілер баланың ой-санасы оянып, қиялы шарықтап өсуіне өсер етеді.

Аңыз ертегілер. Қазақ аңыздарының ертегілерден ерекшелігі сол - барлығы да тарихта болған адамдар жайында айтылған, халық шыгарған көркем өңгіме болып келеді.

Аңыз ертегілерінің бір ерекшелігі - онда әңгіме етілетін адамның өз өміріндегі шын ісі мен мінезінің суреттелуінен туады. Сондықтан батыр жайындағы аңыз болса, тірліктегі іс-әрекетіне қосымша ұлғайтылып ай-тылған шығарма болады.

Аңыздардың тағы бір ерекшелігі бірнеше циклдан тұратындығы. Белгілі оқиға немесе белгілі адам жайындағы аңыздар шағын-шағын новеллалардан түрады.

Қазақ аңыздары екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа жататындар - Қорқыт, Асан қайғы, Алдар көсе сияқты адамдар жайындағы аңыздар және Қожанасыр жайындағы аңыз анекдоттардың қазақша нүсқалары. Екінші топқа күй аңыздары жатады. Домбыра мен қобызда, сыбызғыда тартылатын күйлер арқылы әр аңыздың мазмүны баяндалады. Қазақта күй өте көп. Солардың бәрінің де ауызша кіріспесі болады.

Ертегілердің қай түрі болмасын оқушылар оны сүйіп, қызығып оқиды. Сондықтан ең бірінші оларға ертегінің мазмұнын меңгертіп, идеясын ұғындыру керек. Талдау барысында түрлі сабақ үлгілерін қолдануға болады.

        Дәрістің тақырыбы: Мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды оқыту.

Қазақ мақал-мәтелдерінің, жұмбақтарының барлығы дерлік өлең түрінде келеді. Жөне ондағы сөздер өзара үндесіп, үйлесіп, ассонанс, аллитерациялар мол болады. Мағына-мәні де мейлінше терең болады.

«Сөздің көркі - мақал» деп атамыз қазақ тоқсан ауыз сөзді тобықтай бір түйін арқылы жеткізіп отырған.

Қазақ мақал-мәтелдері туралы Абай өте дәл пікірлер айтса, оларды теориялық тұрғыдан А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мүқанов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев, Ә.Марғүлан, Б.Шалабаев, М.Ғабдуллин, Б.Ақмұқанова, Ә.Қайдаров, Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, С.Омарбаев, Р.Сәрсенбаев зерттеді.

Олардың баршасындағы пікірлер бір арнаға саяды. Қазақ мақал-мәтелдері - сөз өнеріміздің телегей-теңіз байлығы, ғасырлар бойы жиналған халық даналығының айқын көрінісі осы асыл, үнемді, ықшам, көркем, шебер, дәл, терең, астарлы, ұйқасты, бейнелі сөзде жатыр. Адам, оның сан-алуан мінезі, тағдыры; табиғат, ғарыш, оның толып жатқан құбылыстары, жан-жануары, өсімдігі, жақсылық пен жамандық, махаббат пен ғадауат, достық пен дұшпандық, байлық пен кедейлік, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, әйел мен еркек - осы алуандас құбылыстар, түйіп айтқанда адам баласына қатысты мың сан көкейкесті сүраулардың диалектикалық шешімі бар.

Қазақ мақал-мәтелдері - қазақ халқының тарихының, моралінің, этикасының, эстетикасының, психологиясы-ның, педагогикасының, философиясының поэтикалық шеберлікпен түйінделген көркем энциклопедиясы. Ол үйқасқа, дауысты, дауыссыз дыбыстар үндестігіне, сан алуан айшықтауларды - теңеуді, ауыстыруды, айқындау-ды, кішірейтуді, үлкейтуді, түйдектеуді, кекесінді, өзіл-қалжыңды, пернелеуді пайдаланып, иненің көзінен өте-тіндей, мірдің оғындай өткір етіліп жасалған. Тез жатта-лып ойда сақталатындай, алтын жүзіктей ықшам сөз.

Мақал-мәтелдің басты қасиетінің өзі - нақты өмірден туған байлам, қорытынды түйін. Оның тақырыбы өмірдің алуан түрлі саласын қамтиды. Мәселен, «алтын, күміс тас екен, арпа, бидай ас екен» дегенде, нан қадірін үғынуға шаңырса, «ер қанаты - ат» деген мақалда төрт түлік малдың ішіндегі жылқының қасиетін көрсетіп тұр. Мақалдың мәні әрдайым белгілі бір нәрсені үйрену, жеріне жеткізе айту, ойды бекіте түсуімен тереңдей түсетіні мәлім. Мәселен, «таныған жерге бой сыйлы, танымаған жерге тонсыйлы», «талаптыергенүржауар», «ңайырсызболса байдан без, панасыз болса, сайдан без» деген мақал-мәтел-дер өмір ңүбылысын тиянаңтай жеткізіп түр.

Мақал-мәтелдер - тәрбиелік мәні күшті, балаларды жақсылыңңа баулап, жамандықтан аулақ болуға үгіттейтін өнегелі сөз. Сондыңтан оқушыларға маңал-мәтелдерді оңытудың тәрбиелік мәні зор.

Жұмбақ - халық шығармаларының ішіндегі ең ескі түрінің бірі және барлық халықтардың ауыз әдебиетіне ортақ түр. Жұмбақтар формасы жағынан мейлінше көркем болып келеді. Көптеген жұмбақтар поэтикалық

диалог түрінде қүрылады.

Жалпы жұмбақты - сөз өнерінің кілті есебінде тануға болады. Жұмбақ тақырыбы адамның дүниетану жолындағы шама-шарқын білдіреді.

Жұмбақ өзге ауыз әдебиеті үлгілеріне қарағанда бітімі бөлек, ерекше затты сөз.Мұндағы ой тұспалмен келіп, кейде метафораға да (ауыстыруға) ұқсап жатады. Жұмбақ - өмірдегі реалды зат пен құбылысты танытудың құралы. Оның айналатын қазығы - сөз (үғым). Бірақ, сол ұғымға біз төтелей емес, түрліше салыстыру, ұқсастыру жүргізу арқылы келеміз. Жұмбақта абстракция күрделенген, яғни, жұмбақты шешу оңай емес. Өз кезінде Аристотель де жұмбақтың өзгеіиелігін аңғарып, «говоря о действительно существующем, соединяет вместе с тем совершенно невозможное» деген.

Жұмбақтау ертегіде, айтыста да кездеседі, тіпті естірту, түс көру мен оны жору да жүмбаңқа құрылып жатады.

Жұмбақ балалардың өздігінен ойлауына мүмкіндік жасайды, оларды дерексіз ойлаудан нақтылы ойлауға жетелей түседі. Ой-ңиялын шапшаңдатады.

Қазіргі кезде мақал-мәтел мен жүмбақтың мәні тереңдетіп отыр. Себебі, үлттық қүндылықтар мен халықтың салт-дәстүріне байланысты ыңылас өсіп, ұлттық тәрбиенің маңызы артуда.

Көркем әдебиет өзінің бар болмыс-бітімімен халықтың таным-түсінігін, өткені мен болашағын бейнелейді. Әдебиеттің ұлттық ерекшелігі халықтың тарихи дамуымен тығыз байланысты. Оның қайнар бұлағы - фольк-лорлық мүра. Фольклорлық шығармалардың бүгінге шұрайлысы, мәйегі жетеді десек, ол көркем әдебиеттің сын-сипатын, айшық-бедерін тереңдете түсері сөзсіз.

        Дәрістің тақырыбы: Ақын-жыраулар шығармашылығын таныту

       Қазақ әдебиеті тарихын жеке бір дәуір аумағында ғана емес, қоғамдық дәуір эволюциясымен түтастыра зерттеу әдеби процестің қалыптасу, даму заңдылықтарын толық ашып береді. Демек, әдебиет және мәдениет та-рихы халық тарихымен, әдеби процеспен тығыз әрі та-биғи байланыс түрғысында қарастырылуы керек. Әрбір халықтың өсіп-өніп, біртұтас халық ретінде дүниеге келуінің тарихи әлеуметтік, этногеографиялық, мөдени тілдік факторлары бар. Олар уақыт жағынан бірнеше ғасырлар нәтижесінде пайда болды. Міне, осындай үзақ жылдар ішінде біздің қоғамымызда алуан түрлі оқиғалар, өэгерістер болып жатады да, оның рухани не-месе мәдени тарихы да өзінің алғашқы бастауларын ғасырлар тереңінен алады.

XVIII ғасыр - қазақ поэзиясының кең өріс алып, біздің дөуірімізге молырақ жеткен кезі. Бүл дөуір поэзия-сының өзіне дейінгі поэзиядан бір ерекшелігі мүнда ерлік, елдік тақырыбы үндес жырланады.

XVIII ғасыр әдебиеті де қоғамда аласапыран өзгерістер заманында - Жоңғар шапқыншылығы өрістеп, қазақ халқының басына үлкен сын туып, Ресейге қосылу про-цесі жүре бастаған шақта өмірге келді. Бүл кезең ел ба-сына күн туған кезде ел қорғаны батырлардың, дуалы ауыз уәзшілер - ақын жыраулардың өмір кешкен дәуірі болды.

ХП-ХVШ ғасырлардағы поэзия - халқымыздың тарихын, тарихи тұлғаларымыздың өмірнамасын, ақын жыраулар шығармашылығының өзіне тән ерекшелігін, құрылысы мен тіл көркемдігін қалыптастырған кезең болды. Бүл дәуір мұрасын зерттеу «Ертедегі әдебиет 58 нұсқалары» (1967), «Алдаспан» (1970) жинақтарында керініс бере бастады. Өз дәуірінде Шоқан Уәлиханов жыраулар жайлы маңызды пікірлер айтты. XIX ғасырдың 70 жылдарынан Қазан төңкерісіне дейінгі аралықта бірқатар жыраулар туралы (Қазтуған, Шалкиіз, Досамбет, Шобан, Жиембет) әр түрлі мөліметтер белгілі бола бастады. Одан басқа ақын жыраулардың ңоғамдағы орны мен шығармашылығының ерекшеліктері жөнінде С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ә.Марғүлан, Е.Ысмайылов, М.Мағауин т.б. ғалымдар зерттеулер жүргізді. Мәселен, М.Әуезов: «Жыраудың мақсаты не болса соны, көңілашар әлдене сөзді айту емес, Ол заман сынын, мезгіл, дөуір болжамын, тарихи оқиғаның мазмүнын, бағасын сөз қылады. Көбінесе, әрі жырау, әрі би болады», - дейді. Жырауда суырыпсалмалық, шешендік қасиет басым. Хан мен бидің алдында жыраудың беделі биік болады. Бұл дәуір өдебиетінде аңындық пен жыраулық поэзияның бір арнада дамығанын байқаймыз. Ақындық поэзияда тақырып ауқымы кең, лирикалық сипат басым болды. Ал, жыраулық толғауларда әлеуметтік өмірдің алуан түрлі көріністері мен заманның бет-бағдарын сипаттайтын ой-болжамдары, толғану басым болды.

Қазақтағы жыр мен өлеңнің түр, мазмұн құрылысындағы айырым белгілерін алғаш таныған - Құрбанғали Халид. Ол ақын мен жыршыны жіктеп, ақынның шығармасын «өлең» деген.

Толғау өдебиетте өзіндік ерекшеліктерімен керініп, кене дәуірлерде

туып қалыптасқан поэзиялық шығарма. Жыраулар қазақ поэзиясына оның негізгі бір жанры - толғауды әкелді. Толғау өзінің әуелгі сюжетсіз қалпы мен дидактикалық сипатын жалғастырып, өмір, тіршілік, жаратылыс, оның қүбылмалылығы туралы жырлайтын ерекшелігін тереңдете түсті. Мәселен, өз кезіндегі талай жорықтарға қатысқан ер де өр мінезді Ақтамберді жырау «Күлдір-күлдір кісінетіп» деген ұзақ толғауында қазақтың төл тіршілігіне тән әдет-дәстүрлерді тізбектейді:

Өзенге бие байлатып,

Төрткүлдеп ошақ қаздырып,

Төбе бие сойғызып,

Төменде бидің кеңесін,

Біз де кұрар ма екенбіз.

Барша жырауларға ортаң қасиет - ақыл, өсиет айту болса, бүл Аңтамбердіге де төн:

Ей, адамдар, шоралар,

Атты мінсең зорды мін,

Биік біткен теректей.

Қару алсаң, мылтық ал,

Қарның ашса, тамағың,

Жаяу жүрсең таяғың.

Бұқар жыраудың өмірі туралы айтқанда, оның өмір сүрген ортасы туралы ғана емес, зерттеушілер Б.Кенжебаев пен М.Мағауин жырау неліктен жас жасады, Қ.Мұхаметханүлы жас жасады дегенді неге сүйеніп айтқандары туралы мөлімет бере кеткен жөн. І.Есенберлиннің «Кешпенділерінде»: «Бұқар үзын бойлы, қапсағай денелі, шоқша сақалды, еңселі адам еді. Ол ата бабаларымыздың көкейлерінде қалған армандарын кейінгі ұрпақңа жеткізіп отырған. Халқымыздың жырауларды төбесіне көтере құрмет тұтатын себебі осы болса керек. Бұқар да сондай құрметтілерінің бірі, «көмекей өулие» атанған, - деп жазуы оның ерекше адам екенін білдіреді. Бұқар жырау туралы өдебиет тарихында өр қилы пікірлердің болғаны, алғаш жырау туралы құнды пікірлер айтып, оң баға берген, оқулыққа енгізген М. Әуезов екенін студенттердің есіне сала кеткеніміз жен. Бұқар жырау халңының елдігін, ерлігін жырға ңосып, «Ей, Абылай, Абылай», «Садыр қайда барасың» деген толғауларында елдің бірлігін жоғары қойған. Жырау толғаған мәселелердің көбінде Абылай есімін атап, кейде сынаса («сен он бір жасыңда, әшейін ғана ұл едің, Әбілмөмбет төренің түйесін баққан құл едің»), кейде дөріптеп («...елу жасқа келгенде, үш жүздің басын бір кезеңге тіредің») отырған. Бұқар ұғымында хан деп көтермелеу, қара деп кемсіту жоқ. Жырау толғауларының дені кейінгіге үлгі боларлың өсиет насихатқа, ақыл кеңеске толы. «Ай не болар күннен соң», «Жар басына қонбаңыз», «Көкте бұлт сөгілсе», «Жал құйрығы қаба деп», «Жиырма деген жасыңыз», «Асқар таудың өлгені» деген толғауарында емірдің өткіншілігін, адамдық пен адалдың, жақсылық пен жамандық, дос пен ңас туралы ойларын ортаға салады. Өмір қүбылыстарына терең ой жүгіртіп, кең де мағыналы тұжырым жасайды.

Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз өрілген ақындық пен жыраулың поэзияның өзіндік өзгешеліктері бар. Аңындық поэзияда тақырып ауқымы кеңдігімен қоса, сезімге құрылған лирикалық сипат басым болады. Осы ерекшеліктерді зерттеуші М.Әуезов жырауға қатысты нақтылай түседі: «Жырау демек ақын емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан бөлек өз жанры бар. Ол заман сынын, дәуір болжамын, тарихи оқиғаның мазмұнын, бағасын сөз етеді. Ал, аңындық дарынның орекшелігін ғалым Е.Ысмайылов: «Аңын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны тек өзінің ой-өрісі дәржесінде та-ниды. Әрі оның сезінуі, сезгенін ңабылдауы шапшаң, тез осер алады. Алған әсері жөнінде ұғымын есте саңтауы да күшті, тұрақты. Аңын естігенін де, көргенін де тез қабылдап, жылдам жырлап, қас қағым сәтте өлеңге айналдыра біледі» дейді. Бұл мәселеде М.Мағауиннің «Қобыз сарыны», Қ.Сыдиқовтың «Ақын-жыраулар», Е.Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы екілдері», Ә.Дербісәлиннің «Дәстүр мен жалғастық» еңбектерін атауға болады.

Көтеш - аңындар поэзиясының түңғышы, ақпа ақын. Ол көдімгі қара өлең, қайым өлең үлгісінде шығарған. Өмір сүрген кезеңі жоңғар шапқыншылығына тұспа-тұс келген ақын халық қайғысын көріп, оны өлеңдерінде өрнектей білген. Көтеш ақынның өлеңдерін жинастырған Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің айтуынша, оның ақын ретінде алғаш танылуы Абылай алдында болса керек. Ел жадында сақталған «Абылай, Ботақанды сен өлтірдің» деп басталатын толғауын айтуы, І.Есенберлиннің «Жанталас» романында келтірілген. Көтеш импровизатор ақын. Оның «Қойым-ау, кел, қойсаңшыӨзенге бие байлатып, Төрткцлдеп ошак каздырып, Төбе бие сойгызып, Төменде бидің кеңесін, Біз де кцрар ма екенбіз.

Барша жырауларға ортақ қасиет - ақыл, өсиет айту болса, бұл Ақтамбердіге де тән:

Ей, адамдар, шоралар, Атты мінсең зорды мін, Биік біткен теректей. Қару алсаң, мылтыц ал, Қарның ашса, тамагың, Жаяу жцрсең таягың.

Бұхар жыраудың өмірі туралы айтқанда, оның өмір сүрген ортасы туралы ғана емес, зерттеушілер Б.Кенже-баев пен М.Мағауин жырау неліктен жас жасады, Қ.Мұхаметханүлы жас жасады дегенді неге сүйеніп айт-қандары туралы мәлімет бере кеткен жөн. І.Есенберлиннің «Кешпенділерінде»: «Бұқар үзын бойлы, қапсағай денелі, шоқша сақалды, еңселі адам еді. Ол ата бабаларымыздың көкейлерінде қалған армандарын кейінгі ұрпаққа жеткізіп отырған. Халқымыздың жырауларды төбесіне көтере құрмет тұтатын себебі осы болса керек. Бұқар да сондай құрметтілерің бірі, «кемекей өулие» атанған», - деп жазуы оның ерекше адам екенін білдіреді. Бүқар жырау туралы әдебиет тарихында әр қилы пікірлердің болғаны, алғаш жырау туралы құнды пікірлер айтып, оң баға берген, оқулыққа енгізген М. Әуезов екенін студенттердің есіне сала кеткеніміз жөн. Бұқар жырау халқының елдігін, ерлігін жырға қосып, «Ей, Абылай, Абылай», «Садыр қайда барасың» деген толғауларында елдің бірлігін жоғары қойған. Жырау толғаған мәселелердің көбінде Абылай есімін атап, кейде сынаса («сен он бір

жасыңда, әшейін ғана ұл едің, Әбілмөмбет төренің түйесін баққан құл едің»), кейде дөріптеп («...елу жасқа келгенде, үш жүздің басын бір кезеңге тіредің») отырған. Бұқар ұғымында хан деп көтермелеу, қара деп кемсіту жоқ. Жырау толғауларының дені кейінгіге үлгі боларлық өсиет насихатқа, ақыл кеңеске толы. «Ай не болар күннен соң», «Жар басына қонбаңыз», «Көкте бұлт сөгілсе», «Жал құйрығы қаба деп», «Жиырма деген жасыңыз», «Асқар таудың өлгені» деген толғауларында өмірдің өткіншілігін, адамдық пен адалдың, жақсылық пен жамандың, дос пен қас туралы ойларын ортаға салады. Өмір құбылыстарына терең ой жүгіртіп, кең де мағыналы тұжырым жасайды.

Бірыңғай импровизация дөстүрінде туып, егіз өрілген ақындық пен жыраулың поэзияның өзіндік өзгешеліктері бар. Ақындық поэзияда тақырып ауқымы кеңдігімен қоса, сезімге қүрылған лирикалық сипат басым болады. Осы ерекшеліктерді зерттеуші М.Әуезов жырауға қатысты нақтылай түседі: «Жырау демек ақын емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан бөлек өз жанры бар. Ол заман сынын, дәуір болжамын, тарихи оқиғаның мазмүнын, бағасын сөз етеді. Ал, ақындық дарынның ерекшелігін ғалым Е.Ысмайылов: «Ақын өмірдегі құбылысты, тарихи оқиғаны тек өзінің ой-өрісі дәрежесінде таниды. Әрі оның сезінуі, сезгенін қабылдауы шапшаң, тез осер алады. Алған әсері жөнінде үғымын есте саңтауы да күшті, түрақты. Ақын естігенін де, көргенін де тез қабылдап, жылдам жырлап, қас қағым сәтте өлеңге айналдыра біледі» дейді. Бұл мәселеде М.Мағауиннің «Қобыз сарыны», Қ.Сыздықовтың «Ақын-жыраулар», Е.Тұрсыновтың «Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері», Ә.Дербісәлиннің «Дәстүр мен жалғастық» еңбектерін атауға болады.

Зерттеуші Ш.Уәлиханов Шал (Тілеуеке) ақынды эпик ретінде танып, «менің бабам Абылайдың замандасы -Шал ақынның жырлары өте тамаша, бірақ оны білушілер аз», - дейді. Шал мұралары бізге мол жеткен. Шы-ғармаларының таңырыптары да алуан түрлі. Ақын өлеңдеріне өмір тәжірибесін жинақтаған салмақты ой, терең тұжырым, түйінді тәлім тән. Ақын өлеңдерін топтайтын болсақ: а) өсиет; ә) сын-сықақ; б) адамгершілік, білім, тәлім тәрбие; в) арнау; г) сөз қағыстары. Ақын айтайын дегенін дөп айтып, ңарапайым, шыншыл жеткізеді. Соның өзінде халыңтың маңал-мәтелдерге іргелес тұрған өрнектерді табамыз. Мәселен:

Білімің болса дағы ұшан теңіз,

Пайда жоқ өз халқыңа қызмет етпей,

 немесе

Ғибрат ал жақсылардан жақын жүріп,

Қаша гөр, жамандықтан аулақ  беттей.

Ақын тәрбиеге үлкен мән берген. Ұл мен қыз төрбиесімің ерекшеліктерін еске салып: «қыз он беске келгенде, жақсы мен жаманды айырады», «жігіттің жақсысы сегіз қырлы, бір сырлы болады» дейді. Ақын өлеңдерін-де тұспал, меңзеу аз, ойы анық, дөл. Жігітке, қызға, әйелге өлең арнай отырып, олардың түрлеріне сипаттама береді. Мәселен, «бір жігіт бар - құр жан, бір жігіт бар - тірі жан, бір жігіт бар - жігіт жан» дей келе, қолынан ештеңе келмейтін құр жан болудан, бар тапқанын асы мен киіміне жұмсап, берекесіз тірлікпен айналысқан тірі жан болудан саңтандырып, өмірге икемді, өнерлі болуға үндейді. Осыған үндес ойлары қыздарға, келіндерге, әйелдерге арнауында да кездеседі. Шал ақын - тұрмыстық мәселелерден бастап, өмірлік терең жайттарды қозғаған ақын.

       Дәрістің тақырыбы: Эпос, лиро-эпостық жырларды оқыту

        Әрбір халықтың әдеби, рухани байлығы оның әдеби мұрасының байлығымен өлшенеді. Халықтың ұлылығын, даналығын, тарихын танытатын көне мұралардың бірі- ауыз әдебиеті. Халық ауыз әдебиетіне жататын жанрдың бірі тарихи жырлар. Тарихи жырлардың басты тақырыбы Отанға деген сүйіспеншілік, ынтымақ, ерлік, елдік тақырыптары. Батырлық жырларда  Қобыланды, Алпамыс, Қамбар сияқты батырлардың ерлік қызметінде жалпы ұлттық мүдде бұлыңғыр да, ал оның есесіне рулық, тайпалық мүдде анық, ашық көрініп жатады.

     «Қобыланды батыр» жырын оқыту. Жыр мәтінін оқыту тәжірибесіне, ұйымдастыру шеберлігіне, ізденімпаздығына,  жаңашылдығына, шәкіртінің даярлығына байланысты. Жыр мазмұнын таныстырғанды мұғалім жырдың өн бойында Қобыланды батырдың басынан өткен бір-біріне жалғаса дамыған төрт түрлі сюжеттік оқиғаны аңғартады.

  1.  Қобыландының дүниеге келуі, өсуі.Қызыл ерді жеңіп, Құртқаны елге алып келуі.
  2.  Қараманның тілегімен Қазанға аттанып, Көбіктіні жеңуі.
  3.  Қараманға ілесіп, біраз азап көріп, жеңіске жетуі.
  4.  Қобыландының Алшағырды жеңіп, елді азат етуі.

Жыр композициясындағы батырдың басынан өткен осы төрт оқиғаның шамасын аңғартқаннан кейін оның идеялық мазмұны азаттық үшін күрес екені тұжырымдалады. Осы сюжеттік оқиғалардың жоспарын жасаймыз десек, шамамен былай жіктелген болар еді:

1-сюжет жоспары:

  1.  Тоқтарбайдың байлығы, зары, перзент көруі.
  2.  Жас Қобыландының ермегі, жылқыға келуі.
  3.  Қобыландының Етемістен бата сұрауы.
  4.  Қобыландының Көктем Аймақ еліндегі өнері мен ерлігі.
  5.  Құртқаның көкала бині көруі және тілегі.

2-сюжет жоспары:

  1.  Қараманның Қобыландыға тілегі.
  2.  Қобыландының жауабы.
  3.  Құртқаның Тайбурылды алып шығуы.
  4.  Қобыландының Қазанға аттануы.
  5.  Қобыландының сырлы қаланы алуы.
  6.  Қобыландының Қазанмен жекпе-жегі.
  7.  Қобыландының жау тобын талқандауы.

3-сюжет жоспары:

  1.  Қараман мен Қобыландының Көбікті жылқысына тиюі.
  2.  Екеуінің Көбіктіге тұтқын болуы.
  3.  Қарлығаның қос батырды сынауы.
  4.  Қарлығаның Қобыландыға көмегі.
  5.  Қобыландының Көбіктіні жеңуі.

4-сюжет жоспары:

  1.  Қобыландының елін азат етуге аттануы.
  2.  Тоқтарбайдың баласын жоқтауы.
  3.  Қобыландыға көмекке келгендер.
  4.  Қобыландының Алшағырды жеңуі.
  5.  Қобыландының елін азат етуі.

Сабақта мұғалім жырдың оқырманды қызықтырып,  еліктіріп отыру себебін анықтау үшін композициялық құрылысындағы компонентерге назар аудартады.Жырдағы көлемді монологтар : Естемістің Қобыландыға, Құртқаның Естеміске, Қобыландының Қараманға, Қарманның Қобыландыға, Қарлығаның Қараманға айтқандары жатады. Қалғандары шағын монологтар. Тайбурылдың шабысын суреттеуде ұлы даламыздың аң-құстарынан құлан, құлжа, көкқұтан, дуадақ, ақсұңқар атаулары да туған жеріміздің табиғатын еске салады. Аллаға, пірге, әулиеге сиынудың мәнінде жырда елеулі маңыз беріледі.Жыр мәтініндегі бейнелі сөздерден де ұлттық сананы қалыптасатыруға болады. Жырдағы теңеу, эпитет, ауыстыру (метафора) сияқты көркемдіктер төрт түлік малға қатысты болып, ұлттық табиғат аясының жан-жануарына, аң-құстарына теңеліп көркем бейне жасайды. «Тобылғы торы меңді ат, қылшық жүнді қара, қозы жауырын қу жебе, ақмоншақ ат, бөрі құлақ ен жылқы» сияқты эпитеттер, батырды «сұңқарға, жолбарысқа, арыстанға, көкжалға» балаған ауыстырулар,бейнелі теңеу сөздер ерлікті жан-жақты сипаттау, үдете суреттеу үшін қолданылады.

    «Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жырын оқыту.

    Академик М.Әуезов: «Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жырында ғибрат беру сарыны күшті қаһарманының бір парасы жамандықтың үлгісі болса, екінші жақсылықтың үлгісі болып есептеледі.19-812 жылдан бастап зерттеп, оның көркемдегіне, композициясына, сюжетіне зейін қойып қызықтамаған әдебиетші  жоқ шығар, М.Әуезов, Ә.Марғұлан, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ә.Қоңыратбаев өз пікірлерін ортаға салып, маңызды еңбектер жазған.

       Дәрістің тақырыбы: Лириканы оқыту.

Лириканы оқытудың оз заңдылығы бар. Оның инто-нациялық, синтаксистік, фонетикалық ерекшеліктері мәнерлеп оқу үстінде ашылады. Лириканы мөнерлеп оқу оның табиғатынан туындайды. Мәнерлеп оңудың өзіндік шартары бар. Солардың бірі - кідіріс. Оның үш түрі бар:

Грамматикалық кідірістің (бұл кейде өлең аралық немесе тасымал кідірісі деп те аталады) эмоциялылығы жоғары. Бұған әр сөзді бөліп, ашық, түсінікті, тыныс белгілеріне орай кідіріп оқу жатады.

Логикалық кідіріс. Бұл - табиғи кідіріс. Мұнда шығарманың мән-мағынасына орай, сол шығарманың идеясын ашатын жекелеген создерге салмақ түсіріледі. Бүл кезде тыныс белгілеріне онша назар аударылмайды.

Психологиялық кідіріс. Мүнда жеке сөздерге, сөз тіркестері мен тармақтың әсеріне көбірек салмақ түсіріледі. Бұл кідіріс арқылы лирикадағы негізгі ой ашылады. Яғни, қуану, шаттану, толғаныс, өкіну, сағыну, кекету және басқа көңіл- күй беріледі.

Лириканың жекелеген компоненттерін таныту әдебиет сабағындағы басты мәселе. Оларға тақырып, идея, образ, композиция, сөз, тіл жатады. Ең алдымен лири-каның тақырыбы ашылады. Мәселен, Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жүртым» өлеңінің тақырыбы -үстем тап билеген замандағы өмір қайшылығы, ал идея-сы орта тартысының шындығын ашу, заман келбетін шынайы беру. Ел жүртының қамын ойлап, кем кетігін түгелдеудің жолын қарастырып, өмір шындығын бүрке-мелемей, ашық көрсеткен ақын ішкі жан дүниесін тол-қытқан, ашындырған мәселені жайып салады. Осы ойын беруде ақын қолданған амал-тәсілдерді айқындап, тіл өрнегін талдау керек.

Мәселен, Абайдың «Жасымда ғылым бар деп ескер-медім» (14жол) өлеңін талдап көрейік. Өлең мәтінін толық келтірейік.

Жасымда ғылым бар деп ескермедім,

Пайдасын көре тұра тексермедім.

Ержеткен соң түспеді уысыма,

Қолымды мезгілінен кеш сермедім.

Өлең мәнерлеп оқылғаннан кейін, мәні ашылады. Мәнерлеп оқыған кезде тиісті кідірістің түрлерін қолданамыз. Абайдың бұл өлеңі баяу, салмақты үнмен оқылады. Ақынның оқу-білімнен кеш қалып қойған-дағы өкініші кезінде психологиялың («жасымда ғылым бар деп ескермедім,

ержеткен соң түспеді уысыма, қолымды мезгілінен кеш сермедім, бұл махрұм қылмағыма кім жазалы») кідіріс қажет. Оның құрылымы үш түйінді ойдан тұратындығы айтылады. Олар:

- ақын өкінішінің себебі (алты жол);

- баласын оқуға беру (төрт жол);

- өзі туралы (төрт жол).

Осыдан соң мынадай сұрақтар қойылып, өлең мәнін аша түсуге болады:

1.  Ақын неге өкініш етті?

2. Ақын баласын қандай оқуға берді?

3.  Ондағы мақсаты не?

4. Сол кездегі оқу туралы шектеулі түсінік қандай еді?

5. Аңынның оқуға насихаттағандағы мақсаты не?

6. Ақынның өзі туралы ойы қандай?

Өлең мәтініндегі «махрұм», «қызмет қылу», «шен алу», «қарасөзге дес бермеу», «басқа шауып төске өрлеу» деген сөздерге түсінік беріледі, мағынасы айқындалады. Жазушы М.Әуезовтің: «Көркемөнер - біздің ішкі дүниемізге, жан жүйемізге әсер етіп, адамдық қалпымызды тәрбиелейді» дегені еске түсіріледі. Әрбір көркем мөтін оқушының танымдық біліктілігін қалыптасты-рып, эстетикалық деңгейіне қозғау салады. Осы өлең арқылы жастар оқу-білімге деген көзқарасын, ғылымның мәнін, қоғамға, адамзатқа пайдалы болып, игілікті істер атқаратындай, азамат болу керектігін түйсінеді.

Осы ой Абайдың басқа да өлеңдерінде жалғасатындығы айтылады. Қазіргі кездегі «ғылым», «білім» сөздерінің мағынасы ашылып, оқу-білімнің пайдасы ұғындырылады.

Абай өлеңдерін оқытудың өз ерекшелігі бар. Олар шағын лирика ғана емес, көбісінде эпикалық сипат ба-сым. Сондыңтан Абай өлеңдерін оқуға үлкен дайындық-пен кіріскен жөн. Ол үшін Абайдың өмірі, өскен ортасы туралы мәліметтерді кірістіріп, Абай жасаған заманның ерекшелігін түсіндіре кету керек. Осы тұста М.Әуезовтің «Абай жолынан» үзінділер келтіріп, оқушыларды көлемді шығарма оқуға дайындай беру керек. Мәселен, Абайдың шығармасына үлкен жаңалың қосатын өлеңі -«Интернатта оқып жүр». Бүл өлеңде сыншылдың та көп, қоғамы үшін жаны ашушылық та байңалады. Жаңа буынға басшы болған Абай патшаның билік жүйесіне терең сын айтады. Қазақ баласының ендігі талаптанатыны тек орыс оқуы болу керектігін Абай бұрын да айтқан. Алайда екі түрлі оқу бар: бірі патшаға қызмет қылатын шала оқу; екіншісі толық адам болуға бастайтын терең оқу. Ақын бірінші оқуға баратын баланың халңы үшін залалды адам болып шығатынын дәлелдейді. Абай жастарға «Сен арман еткен чиновник пен адвокаттарды Толстой, Салтыков Щедриндер қаншалыңты әшкереле-генін, сорақы кескіндерін әйгілеп бергендерін ойлаңдар!» дейді. Сөйтіп, Абай адам бойындағы қазынаның үлкені -білім екенін ескертіп, соған жетуге насихаттайды. Бүл тұста «Абай жолы» романындағы Абай мен орыс чинов-нигінің кітапханадағы кездесуін айтып кетуге болады.

Поэзия қай дәуірде де адамның көңіл күйін, буырқанған, шабыттанған, күш жігерге шақырып, қайраттанған, рухтанған, өмірлік мұраттарға ұмтылған сәттерін бейнелі, көркем суретпен бере алған. Халқымыздың азаттықты аңсауы тек найзамен келе бермеген. Елдің намысын қайрап, рухын көтеруге өлең жырдың да себі тиген. Алаштың қайраткер түлғасы М.Шоқай: « Ұлттың төуелсіздік - отаршыл озбырлардың езгісінен, талан-таржысынан атамекеніміз бен халқымызды құтқару болып табылады», - деген. Өткен дәуірдің тоқсаныншы жылдарының орта тұсынан былайғы жыр өлеңдер не-гізінен, тәуелсіздікті жырлап, еркіндік деген үғым жаңа идеялық көркемдік сапада жырлана бастады. Мысалы, ел мен жер, атамекен, тіл мен дін, мемлекеттік рәміздер секілді таңырыптар желі тартып, өзіне дейінгі поэзия-да орныңқан дөстүрлерді жалғастырды. Мәселен, Иран-Ғайып, С.Түрғынбеков, К.Ахметова, Е.Раушанов, Ғ.Қайырбеков, И.Сапарбай жырларында елдің егемендікке қол жеткізген сәті тебірене жырланып, оның баянды болуына деген тілек аңсарлары көрінеді. Ақындар төуелсіздікті жырлаудың ғасырларға кеткен жалғастығын дәнекерлеп, жаңа көркемдік ізденістерге, тың тақырыптың арналарға, биік күрескерлік рухқа қадам жасайды.

Дәрістің тақырыбы: Драмалық шығармаларды оқыту.

      Драмалық шығармалардың өзіндік ерекшелігі: әдебиеттің басқа жанрыныа қарағанда  драм алық шығармаларды оқытудың  өзіндік ерекшелігі бар. Ол ерекшелік драмалық туындылардың жанрлық табиғатына тікелей байланысты болып келеді. «Пьеса, драма, комедия- әдебиеттің ең қиын формасы»,-дейді М.Горький. Себебі әдебиеттің проза, лирика жанрларында айтатын ой, кейіпкерлер іс-әрекеті, көрініс, сахна бірінші кезекте болады. Орыс сыншысы Белинский драма кейіпкерін «Өзіне ғана тән ерекшелік сипаты бар жеке адам»,- десе, ұлы Дидроның «Драма адам өміріндегі ең маңызды , өнегелі дейтін жұрқа қызықты ғана  жағдай бейнеленуі керек»- деуі осыдан туса керек. Драмада қаһарман бір мақсат үшін күреседі. Олардың іс-әрекеті шашырамай белгілі бір жүйеде, бір желіде, бір арнады өрбиді. Драмалық шығармаларды талдауды басатамас бұрын, драмалық шығармамен алдын-ала танысу керек.Ең негізгі басты тартыстар, шиеленістерді көрсететін акт, суреттерге ерекше көңіл бөлуге тиіс.Мысалы, Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» трагедиясын оқу барысында  мынадай нұсқау ұсынуға болады:

  •  Трагедиядағы басты тартыстар, оқиғалар:
  •  Қарбайдың өлімі, ескі әдет-салт, оған қарсы жастар сезімі, махаббаты.
  •  Аяр, сұм, Жантық әлемі.Оның ішкі есебі. Қарабайға да, Қодар, Қозы-Баянға да құрған зұлым торы.
  •  Қара жүрек Қодар. Оның ақ махаббат алдындағы кешірілмес күнәсі. Малдың, топастықтың,, аяр азғырудың құрбаны болуы.
  •  Қозы мен Баян, олардың ақ сезімі, махаббаты, дала жауыздығы.
  •  Күнікей мен Мақпал.Олардың бойындағы дала тағдырына қарсы айбыны.

Сонымен қатар, оқушыларды іздендіретін, ойландыратын сұрақтар беру:

  1.  Қалай ойлайсыңдар, Қодардың Қозыны өлтіруінде тек өзі кінәлі ме, әлде Жантық кінасы одан асып түсіп жатыр ма ?
  2.  Трагедияда, әсіресе, өзіңе не ұнады, не ұнамады ? Ойыңды, пікіріңді дәлелді айтуға тырыс, т.б.

Талдау алдында оқушыларға әдеби теориялық ұғым берудің маңызы зор.Мысалы, осы драманы талдлау алдында драмалық шығармалар, оның түрлері (трагедия, комедия, пьеса, акт,көрініс, перде, сурет, ремарка, монолог, диалог, тартыс) туралы алғашқы ұғым беріледі. Талдау барысында, соңында нақты мысалдар арқылы бұл теориялық ұғым тереңдей түседі.

   Талдауды драмалық шығармаларды күйтабақтан тыңдау, немесе содан көрініс көрсетуден бастаудың маңызы зор.Сондай-ақ, оқушылардың қызығушылығын арттыру мақсатында драманың жазылу тарихы, оны ойнаған әртістер туралы әңгімелеу, туынды туралы әдебиетшілер, сыншылар пікірі жазылған көрнекіліктепрді пайдалану тиімді болмақ.

   Мәнерлеп оқу, түсіндірмелі оқу, рөлге бөліп оқуға ерекше назар аударылады. Мәтіндіу осылай оқи отырып, сұрақ-жауап, проблемалық жағдаят тудыру, оны шешу, т.б, әдіс-тәсілдер арқылы талдау ары қарай жүргізіледі.

   Драмалық шығармаларды оқытудың жолдары көп. Ол- әр мұғалімнің ізденісі, шеберлігіне де байланысты шығармашылық жұмыс. Дегенмен оның өзіне тән оқыту әдістері, сабақ түрлері болады. Концерт сабақтар, композициялық сабақтар түрі –драманы өтудегі тиімді сабақ түріне жатады.Драмалық шығарманы оқытудың барысын көрсетеін сабақ үлгісі:

Сабақтың негізгі элементі,мазмұныОқыту әдісі, сабақ формасыОқу жабдықтары,қосымша материалдара) Кіріспе.М.Әуезов- драматург.«Еңлік-Кебек» трагедиясы.Жазылу тарихы.Оқиғаның өмір шындығына құрылуы.Феодалдық тағылық пен адал таза махаббат.Трагедияның поэтикалық тіл шешендігі, автордың идеялық шешімі.Басты кейіпкерлер.Үйге тапсырма.Алдын-ала тапсырма беру.Сабақтың ең басты формасы- концерт-сабақ.Үйге практикалық, танымдық-іздендіру шілік тапсырмалар, проблемалық сипаттағы әңгімелеу, баяндау.   Инсценировка, мәнерлеп оқу. Кітаппен жұмыс.Диалог құруРолге бөліп орындау.-кесте,плакаттар.-иллюстрациялар.Қосымша материал.М.Қаратаев «М.Әуезов-әдебиет мақтаны»   Альбом,кесте.Иллюстрациялар. Инсценировка.Күйтабақтан үзінді.«Нені білу керек» КестесіМәтін.Кесте.М.Әуезов «Еңлік-Кебек» трагедиясы.

 Драмалық шығарманың көркемдігіне, жазушының эстетикалық

табысына ерекше назар аудара отырып, кейіпкерлердің терең сырлы монологтарын, диалогтарын, пьесаның тартысқа толы сюжетін талдай білу керек.

Дәрістің тақырыбы: Әдеби- теориялық ұғымдарды оқыту.

  Мектептегі әдебиет теориясынан берілетін білім көркем шығарма табиғатын танудың негізгі құралы. Оқу бағдарламиасында  оқушыларлдың жас ерекшеліктеріне, сыныптарына, онда оқылатын шығармалардың сипатына қарай, берілетін білім мөлшері белгіленген.Осы материалдар ерекшелігіне байланысты әдебиет теорисы ұғымдарына түсінік беріліп отырады.Төмендегіде жүйеде әдеби-теориялық ұғым беруге болады деп есептейміз:

І.  5 сынып.

  1.  Халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша түсінік.
  2.  Ауыз әдебиетіннің негізгі жанрлары: мақал,мәтел, жұмбақ, батырлар жыры, ертегілер, туралы ұғым.
  3.  Мысал жанры.
  4.  Өлең, оның өзіндік ерекшелігі, құрылысы жайында кіріспе.
  5.  Әңгіме жанры. Сюжет, эпизод туралы.
  6.  Лирика, табиғат лирикасы.
  7.  Гипербола, эпитет, теңеу, кейіптеу.
  8.  Көркем шығарманың тақырыбы туралы.
  9.  Монолог, повесть, баллада туралы.

ІІ. 6 сынып.

  1.  Шыншыл ертегілер, аңыз әңгімелер.
  2.  Өлең құрылысы, ұйқас түрлері.
  3.  Суреттеу, баяндау, әңгімелеу, композиция туралы түсінік.
  4.  Өмірбаяндық әңгіме жанры.
  5.  Сюжетті өлеңдер туралы түсінік.
  6.  Теңеу, эпитет, метафора туралы.

ІІІ. 7 сынып.

  1.  Батырлар жыры туралы ұғымдарын кеңейту.
  2.  Оптимизм, романтика, риторикалық сұрақтар, аллитерация, ассонанс туралы түсінік.
  3.  Табиғат лирикасы туралы білімдерін кеңейту.
  4.  Ирония, с атира, эпитеттің ұлғайған түрі,антитеза жайында хабар беру.
  5.  Әдеби бағыттар. Реализм туралы алғашқы ұғым.
  6.  Пукблицистика жанры, көркем шығарм а тілі, поэтикалық тіл туралы түсінік.
  7.  «Суреткер ақын», «Лирик ақын» ұғымына түсінік беру.

ІҮ. 8 сынып.

  1.  Поэма туралы.
  2.  Сюжет, композиция, көркем шығарма, тақырыбы, идеясы, кейіпкерлері туралы түсініктерін кеңейту.
  3.  Тип, прототип туралы.
  4.  Ұйқас түрлері.
  5.  Шешендік сұрау, шешендік лептеулер, анафора мен эпифора туралы.
  6.  Драмалық шығармалар туралы алғашқы түсінік.

Ү. 9 сынып.

  1.  Фольклор туралы түсінік.
  2.  Гипербола, тұрақты эпитет, әдебиеттегі типтілік.
  3.  Айтыс, импровизация туралы.
  4.  Жыршы, жырау, ақын, толғау, афоризм туралы ұғымдарын қалыптастыру.
  5.  Дәстүр мен жаңкашылдық, реализм, романтизм, әдебиеттегі бағыттар, әдеби ағымдар жайында хабар беру.
  6.  Тропа, фигуралар алған білімдкерін тереңдекту ( ассонанс, аллитерация, эпитет, метафора, антитеза, әдеби шығармалоардың көркем тілі.)
  7.  Поэзиядағы оптимистік сарын, элегиялық сарын, әдеби характер, әдеби тип, лирикалық шегіністер туралы ұғым.
  8.  Сын-зерттеу еңбектері, сценарий, либретто туралы алғашқы ұғымдар.

ҮІ. 10 сынып.

  1.  Әдебиеттегі демократтық, ағартушылық бағыт, сыншыл реализм.
  2.  Эпистолярлық жанр, публицистика, ғылыми мақалалар туралы.
  3.  Шоқантану, Абайтану, фольклорист, азамат ақын туралы ұғым.
  4.  Аударма, мысал жанры туралы түсініктерін кеңейту.
  5.  Саяси-әлеуметтік, махаббат, достық, философиялық, элегиялық, лирикалық шығармалар.
  6.  Әдебиеттің халықтығы.Жаңашылдық, ақын-жазушы стилі, философиялық трактаттар, қарасөздер туралы.
  7.  Роман жанры, өлеңмен жазылған роман, өмірбаяндық романдар, журналаитика, естеліктер,, романтикалық поэма, әдебиет теориясы туралы очерк, фельетон жайындағы ұғымдар.
  8.  Әнші-композитор туралы, психолог ақын жайында.
  9.  Лирикалық кепйіпкер, типтік бейне, сатира, аллегория, сюжеттік өлеңдер туралы.
  10.  Ұйқас түрлекрі, өлең құрылысындағы жаңашылдық.

ҮІІ. 11 с ынып.

  1.  Төңкерістен кейінгі әдеби ағымдар (символизм, футуризм, т.б)
  2.  Поэтикалық әдебиет және реализм туралы.
  3.  Новелла, баллада, эпопея, тарихи романдар, драматургиядағы тартыс пен характер, трагедия, комедия жанры, суреткердің даралық стилі, шеберлігі, лиро-эпикалық поэмалар,, трагедиялық образдар.
  4.  Тип, протатип, көркем шығармадағы деталь, штрих, псевдоним, очерк, фельетон, роман жанрындағы сюжет пен композиция, қара сөзбен жазылған поэма, тарихи тақырыптар, ұлттық тақырыптар, әдебиеттер достығы, халықтық сипаты, дәстүр мен жаңашылдық ұғымдарын кеңейту.
  5.  Портрет-эссе, роман-диалог, трилогия, деректі әңгімелер.
  6.  Әдебиеттегі көркем шындық, тарихи шындық, көркем бейне, стиль мен әдістер, авторлық тұжырым, әдебиеттің тегі мен түрі, өлең құрылысы, өлшемі туралы.

Қай сыныпта болмасын әдеби -теориялық ұғымдар көркем шығарма негізінде, онымен тығыз байланыста түсіндіріледі.

        Дәрістің тақырыбы: Оқытудың жаңа технологиясы. Әдеби білім берудегі модульдік жүйе.

Жалпы оқу үрдісінде «технологияландыру» мәселесінің XX ғасырда педагогика ғылымында бірнеше мәрте қарастырылып, әр түрлі қырынан зерттелуі. Ол сұрыпталған жаңа педагогикалық технологиялардың әрқайсысы - білім стандартында көзделген оқыту нәтижелеріне қол жеткізу жолындағы мақсат, мазмұн, әдістер мен құралдардың біртұтастығын ұсынуы.  «Жаңа педагогикалық технология» терминінің шығу тарихы.

Педагогикалық технология оқыту үрдісін жобалау, ұйымдастыру және оны өткізудің формасымен анықталады. Жаңа педагогикалық технологияның заман талабына сай оқытудың белсенді әдістері. «Педагогикалық технология» үғымын техникалық құралдардың көмегімен оқыту және оны ғылыми тұрғыдан түсінуге байланысты пікірлердің әр түрлілігі. Қолданылатын технологияны  нәтижесін анықтаудың әдістері мен өлшемдері. Педагогикалық технология мәселесін қарастырған ғалымдар өнім алу, нәтижеге жету, белгілі бір жоба, модельмен оқыту деген мән-мазмұнын дамыта келіп, оны оқыту мен білім үрдісіне қатысты педагогикалық аспектіде қарастырып, әр түрлі анықтамалар беруі, олардың білім беру жүйесіндегі тиімді жақтары мен кері тигізетін ықпалы.

Педагогикалык технология - алдын-ала жоспарланған нәтижеге жеткізетін реттелген әрекеттер жүйесі екендігі. Оның ғылыми тұрғыдан негізделіп, мұғалімнің кәсіби біліктілігін жетілдіретін, оқыту межеленген түпкі нәтижеге жетуге кепілдік беретін іс-әрекеттер жиынтығы екендігі.                                                                                     

Педагогикалык технологияны қолдануға даярлықты қалыптастыру деңгейлері. Педагогикалык технология – білім сапасын арттырудың кепілі.

Жаңа педагогикалық мұндай технологиялар арқылы оқытуды ізгілендіру мен демакратияландыруға,оқушылардың өздігінен  бағыт бағдарын анықтап,дамуына, ең бастысы, өзін өзі тәрбиелей алатын тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасауға болатыны күмәнсіз.Сондықтан да білім беру жүйесінің алдында тұрған басты мақсат: жаңа технологияның талаптарына сай жаңа оқулықтар буынын жазу болып отыр. Бұл жаңа оқулықтар мен дидиктикалық құралдардың ерекшелігі сол,олардың мазмұны қысқа мерзімде ешқандай биімдеусіз ақ компьютерге кіргізуге болады екен. Себебі, бұл құралдырадың құрылымы электрондық оқулық құрылымдарына ұқсас.

Модул сөзінің этимологиялық мәні білімді қолданысқа, меңгеруге, ыңғайлы етіп жүйелеу, шоғырландыру, жинақтау болып табылады. Білімді, оқу материялын дидактикалық мақсатқа сай әр түрлі қалыпта (ақпарат блогі, пакет, түйіндер жүйесі, алгоритм, бағдарлама) ұсынуға болады. Модулмен оқыту – толық немесе жекелей түрде модуге негіздеген оқыту. Модул – іс–әрекеттің мақсатты бағдарламасы белгіленген деңгейіне жету үшін сұрыпталған, дидактикалық өңделген білім, дағдының бірлігі және оның әдістемелік нұсқауы, яғни аяқталған оқу ақпараты болып табылатын модулмен оқытудың негізгі құралы.

Н.Оралбаеваның, ФОразбаеваның, Қ.Жақсылықованың еңбектеріне сүйене отырып «Модулмен оқыту дегеніміз – қазақ тілінде өзара тілдік қатынасқа түсу дағдысы мен іскерлігін сапалы қалыптастыру мақсатында жұмсалатын мұғалім мен оқушының, оқушы мен оқушының, мұғалім мен сыныптың жасырын ішкі күші мен бірлескен әрекетінің белсенділігін арттыру нгізінде тілді сапалы оқыту жүйесі». деген анықтамасын ұстанамыз.

Дж. Рассельдің пайымдауынша, модуль бойынша оқушыларды оқыту мәселесін шешуде барлық сезімдік мүмкіншілік қолданылуы керек, өйткені оқытудың мультисенсорлық белсенділігі оқушының танымдық үрдісін арттырып, модульдік оқытуды ұйымдастырудың маңызды тәсілі болады. Бұл мәселе еліміз бойынша ілі шешілмей тұр, Тәжірибе модульдік бағдарламаны құрғанда оқытушының әрекетінде бірізділік болу керек екендігі анықталды,

             Бірінші қадам- бұл оқу курсын жүйе ретінде беру, яғни мазмұнды бастапқы құрылымдау. Екінші қадам бойынша курсқа технологиялық карта жасалынады, Үшінші қадам-модульдік бағдарламаны құру, оның бөліктері дидактикалық мақсат және модульдік бағдарламаның модульдері жиынтығы болады. Төртінші қадам- дидактикалық мақсаттарды бөлу болып табылады. Бесінші қадам- интеграцияланған дидактикалық мақсаттарды жекелік дидактикалықмақсаттарға бөлу және модуль құрайтын оқу элементтерінің мазмұнын қалыптастыру. Алтыншы қадам – модульдің өзін құру.

            Тәжірибе модул арқылы оқыту оқытушыдан жоғары әдіскерлік шеберлікті, жоғары кәсіби деңгейді талап етеді.

             Қазіргі заман ұстазы шәкірттерін адамзат бойындағы адамгершілік қасиеттерін, Отанын, туған жерін қастерлейтін азамат болуға қазақ тілін үйрете отырып тәрбиелейді. Жеке тұлғаға бағытталған технологияларды қолдана отырып оқытқанда ғана оқушы бойында жан-жақты дамыған тұлға қалыптасады. Әр түрлі оқыту технологияларын оқу мазмұны мен оқушылардың жас және психологиялық ерекшеліктеріне орай таңдап, тәжірибеде сынап көрсетудің маңызы зор. Жаңа технологияны меңгеру мұғалімнің интеллектуалдық, кәсіптік, рухани, азаматтық және басқа да көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу-тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруына көмектеседі. Жеке тұлғаның дамуына ыңғайлы жағдай жасайтын, жақсы жақтарын құрамына енгізген бірден-бір технология –М.Жанпейісованың “ Модульдік оқыту технологиясы ”.

      Оқушының оқу және танымдық әрекеттерінің белсенділігін арттыру-ең негізгі әдістемелік мәселе. Модуль арқылы оқыту осы мәселені шешуге мүмкәндәк беретін тиімді жол болып табылады. Модуль арқылы оқыту технологиясының өзіндік ерекшеліктері, қағидалары, белгілері бар. Тиімді белгілерінің бірі – оқушының оқу белсенділігі. Ол үшін әрқашан жағдай жасалып отырады. Белсенділік – жалпы жанды ағзаға тән қабілет. Жек тұлғаның белсенділігі шығармашылық әрекетінде.      

Модулдік оқыту әр түрлі мақсаттарға жету жолын көздейді: білім алушыға оқу әдісінің өзіне лайықты тәсілін қолдануды; оқушыға өзінің әлді, әлсіз жақтарын анықтап, модулдің түзету тәсілін пайдалана отырып көмектесуді; оқытудың түрлі формалары мен әрқилы әдістерін кіріктіруді; оқу материалының құрылған бірлігін икемді түрде пайдалануды; кәсіби іс-әрекет деңгейіне білім алушының жоғары дайындығы арқылы жетуді;  пәнаралық байланысты орнатып, мәселені жоғары оқу орнындағы арнайы кафедралар арасындағы өзара байланыстық арқылы шешуді; оқудың сапасына білім мен білікті жүйелеу арқылы жетуді және т.б.

Mодулдік оқытудың басты мақсаты-оқытудың ұйымдастырылуы бойынша және мазмұны бойынша адам бойындағы осы сәттегі қажеттіліканықтайтын икемді білім беретін құрылым құру

               Модулдік оқыту теориясының басты ұғымы модул ұғымы болып табылады. Модулдік оқытудың біраздан бері қолданып келе жатқанына қарамастан, оны түсінуде, оның мазмұн құрылымын түрлендіруге, оқыту әдістері мен түрлерін өндеуде әлі күнге дейін әр түрлі көзқарастар бар.

               Модулдің көптеген анықтамаларына қарамастан, олрдың барлығын үш түрлі бағытта топтастырып, жүйелеуге болады:

               - модул - біліктлік мінездемесінің талаптарын жауап беріп,мамандық бойынша оқу пәндерінің жиынтығын ұсынатын мемілекеттік білім беру стандарт бірлігінің үлгісі;

              - модул – пәнаралық әдістемелік-ұйымдастыру құрылымы болып,әр түрлі оөу пәндерінің тақырыптық жиынтығы ретінде бір мамандықты меңгеруді және оқу үрдісінде пәнаралық қатынсты қамтамасыз етеді;

             - модул – бір ғана оқу пәнінің шнңберіндегі ұйымдасыру- әдітемелік құрылымының бірлігі.

              Біздің модулге берген анықтамамыз үшінші тәсілге саяды. Модул деп біз озіне дидактикалық мақсаттарды, оқу материалының логикалық аяқталган бірлігін(пәнішілік және пәнаралық байланыстар сақталған), әдістемелік нұсқауды (диалектикалық материалды қоса) және бақылау жүйесіне енетін оқу пәнінің дараланған ұйымдастыру-әдістемелік құрылымын түсінеміз.

              Оқытудың модулдік тәсілі  оқытудың мақсаты мен мазмұнын, танымдылық  белсенділікті басқару әдістерін өзгертуді қалайды.

              Оқытудың мақсаты оқу-тірбие  үрдісінің барлық  бөліктерін бір жүйеге байланыстыратын басты дидактикалық  ұстаным болып табылады.

Мақсаттар маман даярлау жүйесінің барлық жалпы бағытын айқындайды.

              Модулдік оқытудың кәсіби білім беру жүйесінде кең түрде танымды болуын түсіну қиын емес, өйкені модулдік бағдарламалардың операциялық типі кәсіби  икемділікті қалыптастыруға бағытталған.

              Модулдік оқытудың құрамында дидактикалық мақсаттардың таксономиясының   жіктелуі деңгейіне қарай (кешенді,кіріктірілген дербес) және түрі жағынан (танымдылық және операциялық) жүйелеуді ұсынады.

            Одан әрі кешенді мақсатқа сәйкес оқыту мазмұны қайта қарастырылады, кіріктірілген және дербес мақсаттар оның құрылымдығын және негіздемесін білім беру мазмұнын ұйымдастыру негізімен және   таңдап алу өлшемімен айқындайды.

            Оқыту мазмұнынан таңдап алғаннан кейін сол мазмұнды жүйелеу мәселесі туындайды. Әсіресе, бұл оқу мазмұнын дербес модулдерге жіктеудегі модулдік  оөытуға байланысты.

            Модулдік  оқытудың дидактикалық  жүйесі басқа да дидактикалық жүйелер  сияқты  оқытудың мақсаттарына сай жалпы-дидактикалық  ұстанымдар  мен  негіздеріне сүйеніп, оқу материалдарын  құрылымдауды меңзейді.  Модулдік бағдарламаларды  құрастыруда  әр түрлі тәсілдер байқалады.  Даралық модулдердің  мазмұна оқыту мазмұнын  құрылымдау ұстанымдарын  сақтай отырып жасалады және жинақы, әрі көрнекілік түрінде беріліп, дидактикалық материалдармен, ділгірлік  және қолданбалы    міндеттер мен қамтамасыз етілуі керек.

             Модулдердің қалыптасуы оқу мақсаты мен оқыту  мазмұнынан  ғана тұрмайды. Оқыту үрдісі-әлеуметтік үрдіс, онда ұстаздар мен оқушылар белсенді түрде ірекет етеді. Педагогикалық үрдісті басқару кезінде басқару нысанын анықтап алу ерекше орын алады.

             Көптеген психологиялық-педагогикалық, дидактикалық зерттеулерде оқу іс-әрекетін басқарудын түрліше нұсқаулары талданып, қолдануға ұсынылған. Мысалы оқу үрдісін басқарудын жалпы кибернетикалық жүйесі негізге алынады.

           Модулдік оқытуда модул мен модулдік бағдарлама арқылы циклдік басқару жүзеге асырылады. Яғни басқарушы жүйенің басқарылуы жүйеге кері әсер ету үрдісі арқылы. Кері байланыс-модулдік оқытуда басқарудын басты құралы. Кері байланыстың іске асырылуы кері байланыстың мазмұнын ғана емес, меңгеру сапасының диагностикасын көрсететін модулдік бағдарламалар арқылы орындалады.

            Жеке тұлғаның даму мақсаты жөнінде сөз болғанда тек

қана кибернетика ұстанымына сүйенуді басшылыққа алған дұрыс емес. Басқарудың иерархиялық құрылым қағидасына сүйеніп, жүйенің әрекет етуінде басқарушы функцияларын оның жоғары бөліктері, ал жекелеген басқару әрекетінтөменгі бөліктері орындауы керек. Оқыту үрдісінде басқарудың иерархиялық жоғары бөлігі педагог, ал төменгі бөлігі оқытушы мен бақылаушы құрылғылар, оқушылардың өзін-өзі басқару әрекеті болады. Осы қағидаға байланысты модулдік оқытуда ұстаз өзінің басқару функциясының біраз бөлігін модулдік бағдарламаға береді де, бұл функциялар білім алушының өзін-өзі басқару функциясына ауысады.

            Сонымен, модулдік оқытуды кибернетикалық басқару тұрғысынан талдасақ, модулдік оқыту педагогикалық басқарудың қалыптасқан жүйесін сапалық жағынан өзгертеді.Ендеше модулдік оқыту жағдайында оқу үрдісін басқару мәлімт беру үрдісіне бағытталған циклдігімен, білім алушының өздігімен жұмыс істеуі және белсенділігін арттыратын өзін-

өзі басқару мен басқарудың тиімді арақатынасын орнатуымен ерекшеленеді.

       Дәрістің тақырыбы: Деңгейлеп саралап оқыту технологиясы.

Жаңашыл педагогтар оқушының жеке тұлғалық абыройын барынша құрметтеуге, оның шығармашылық қабілеттері мен биімділіктерін, өздігімен ойлау қабілетін дамытуға, жағымды эмоционалдық педагогикалық үрдісті қалыптастырады.

Олардың тәжірибесі мына ережелерге негізделеді:

  •  оқытуды мұғалім мен оқушының өзара шығармашылық қарым

қатынасы ретінде қабылдау;

  •   зорлықсыз оқыту;
  •  күрделі мақсат идеясы (оқушының алдына барынша күрделі мақсат

қойылып, оны орындай алатындығына сенімін нығайту);

  •  ірі блоктар идеясы;
  •  тіректерді қолдану (С.Лысенкованың үлгілері, Е.Ильиннің тірек

бөлшектері, В.Шаталовтың тірек белгілері және т.б.)

  •  өзіндік талдау (оқушылардың жұмыс нәтижелерін жеке және ұжымдық

талдау);

  •  ерікті таңдау (мұғалімнің оқу материалының жақсы меңгерілуі

мақсатында сабақ уақытын өз бетінше пайдалануы)

  •  сыныптың интеллектуальдық фоны (оқушылардың алдына өмірлік

маңызды мақсаттарды қою және олардың бағдарлама шеңберінен тыс білім алуы);

  •  ұжымдық шығармашылық тәрбиелік қызмет (коммунарлық әдістеме);
  •  оқушылардың өзін – өзі шығармашылық басқаруы;
  •  тәрбиеге жеке тұлға тұрғысынан қарау;
  •  ата – аналармен ынтымақтастық құру.

Жаңашыл педагогтардың бірі Ильин Евгений Николаевич – әдебиет

пәнін оқытудың ерекше әдістемесін әзірлеген.

Жаңа  технологияның тағы бір психологиялық негізі болып табылатын теория  - Л.С.Выготскийдің «оқыту үрдісінде оқушының ақыл-ойының дамуы «актуальды даму» аймағынан «жақын арадағы даму» аймағына ауысуы» туралы теориясы. Бұл ауысу тапсырмаларды қайталап орындауға ғана арналған бірініші деңгейден өнімді іс-әрекетті қажет ететін келесі деңгейлерге ауысу негізіндегі іс-әрекет арқылы жүзеге асады. В. П. Безполько бұл деңгейлерді төртке бөледі: бірініш деңгей - «міндетті, оқушылық», екінші – алгоритмдік, үшінші - эврестикалық, төртінші – шығармашылық.

Ендеше оқушылардың білім,білік, дағдыларын жетілдіру үшін оқытудың жаңа технологиясы негізінде дифференциалдық және дербес деңгейлік ұстанымдарының талаптарына сәйкес өткізілетін әр түрлі сабаққа арналған жаңа тұрпаттағы оқулықтар мен оқу құралдары қажет. Бұлар - әңгімелесуші оқулықтар мен оларға қосымша төрт деңгейдегі тапсырмалар берілген жұмыс дәріптелері.

Әңгімелесуші – оқулық бойынша оқушылар жаңа тақырыпты өз бетімен меңгеріп, анықтамамен ережелерін өзі шығарады. Қарапайым жаттығу мысалдарымен оларды бекіткеннен кейін жұмыс дәптерлеріндегі деңгейлік тапсырмаларды орындауға көшеді. Дегенмен,оқушылардың өз бетімен білім алу үрдісі (басқаруға ынғайсыз) сыналып жүр. Сондағы айтатындары: оқушы өз кезінде өз білгенін істейді, оның іс әрекеті көбінесе қате болады» дейді Біздіңше, оқытудың жаңа технология жағдайында оқушылардың өздігінен жүргізетін танымдық әс әрекеті үшін тапсырмалар күрделілігі төрт деңгей бойынша құрастырылып, ондағы барлық деңгейдегі тапсырмалар қызғылықты мазмұндалған болса,оқушыларды ынталану пайда болады. Мұндай жаңа технология бойынша  сабақ беріп жүрген мұғалімдер үзіліс кезінеде де оқушылардың сабақтан бас алмайтындығын айтады. Өйткені оқушылар өзара бәсекелесіп отырып, жұмбақ,сөзжұмбақ,ребус, математикалық басқатырғыштыра сияқты әр түрлі тапсырмаларды шешуге ұмтылатыны даусыз. Бұл жерде «үлгере алмай кейндеп қалып,өз ұүрбыларын белгілі бір себептермен қуып жете алмайтын өқушылармен қалай жұмыс әстейу қажет?» Бұл мәселеніңде оңды шешуң қарастырылған. Олар мыналар:

  •  Барлық тапсырмаларды мезгілінде орындаған оқушылар үлгрмеушілерге көметеседі;
  •  Сыныптың басқа оқушылары өздігнен жұмыс істеп жатқан кезде мұғалімнің үлгерімі тқмен оқушларға дербес көмектесуіне уақыты болады.
  •  Бұл қалайша жүзеге асырылады? Енді аз кем тоқталып өтейік.

 Деңгейлік тапсырмаларды енгізудегі басты мақсат сынып оқушыларының қабілет және қабілетсіз деп жасанда әр түрлі жіктерге бөлуді болдырмау. Осы арқылы деңгейлі жіне дербес оқыту, сонымен қатар барлық оқушыларға ізгілендіру ұстанымдары дасақталады. Сондай ақ деңгейлікоқыту барысында оқушыны бірінші деігейдегі тапсырманы дұрыс орындағаны есепке (зачет) алынып отырады. Демек, қандай оқушы болсын, өзінің жақсы оқитындығына қарамастан, «оқушылқ міндетті, яғни бірінші деңгейдің жұмысын оындаудан бастайды. Нәтижеде бұл барлық оқушыларды тірек білімімен қамтамасыз етеді және Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы талаптарына сай бірінші дейгейді толық игеруін жүзеге асырады. Мұндай есепке алу (зачеттік) жүйесін жүргізу нәтижесінде үлгерімі нашар кем дегенде «оқушылық» деңгейге сәйкес білімді толық меңгеріп алатынын тәжірибеден байқап жүрміз. Өйткені алғашқы деңгейлік тапсырмаларын толық және дұрыс меңгерген оқушы  әрі қарай ілгері ұмтылады. Өзіне өзінің сенімі артады.

       Дәрістің тақырыбы: Оқытудың ұжымдық тәсілі.

     Оқытудың топтық әдісінің алатын орны ерекше. Сыныптағы оқушыларды белсенділігіне қарай дамыта оқытқанда білім, таным деңгейіне, қабілетіне және ынтасына қарай топқа бөліп және  олардың бір топтан екінші топқа орын ауыстыруына, үздіксіз алға ұмтылуына ықпал етіп отырамын.

 1- топ. Дарынды оқушылар тобы. Бұл топтағы оқушылар әр деңгейлік оқытуда іс – әрекеттерді өз бетімен орындай алатындай дәрежеге және тез ойлай білуге жетілдірілген. Оқушылар теориялық материалдарға жалпылама талдау жасай отырып, өзіндік ізденіс жұмыстарын жүргізеді.

 2- топ. Үздік оқушылар тобы. Оқушылардың толық бағдарлама бойынша білімі бар, барлық анықтаманы біледі. Дарындыларға ұқсас, тек айырмашылығы өз бетінше жаңа тұжырым жасай алмайды.

3- топ. Жақсы оқитын оқушылар тобы. Оқушылардың бағдарламалық материал бойынша білімдері бар, бірақ үнемі дәлелдеп, қорытындылап, өз мысалдарын келтіре бермейді. Курс бойынша шығаратын есептердің негізгі тәсілдерін біледі, алайда жаңа жағдаятта өз бетінше шығармашылық пен ізденуді қажет ететін есептерді мұғалімнің көмегінсіз алып кете алмайды, есепті үнемі тиімді әдістермен шығара бермейді.

4- топ. Орташа оқитын оқушылар тобы. Оқушылардың үлгі бойынша және ұқсас жағдаятта қолдану үшін жеткілікті минимум білімі, дағдысы бар. Кең түсіндіруді, дәлелдуді қажет етпейтін сұрақтарға жауап береді. Бұл оқушыларға материалдың негізгі бөлігі оқытудың міндетті деңгейіндегі меңгеруге тиісті тапсырмалар беріледі және оқушыларға білім стандарты негізінде білім беру көзделген.

Бұл топтау әдісінің екінші түрін оқытуда жаңа педагогикалық технологияны пайдаланған кезде оқушылардың қабілеттеріне қарай топтап, дарынды балалармен жұмыс жүргізгенде қолданған ыңғайлы.

Ойын элементтерін енгізу мақсатында әр командаларға ат қойып топтың жетекшісін сайлауға болады.

Білім, таным деңгейіне сәйкес топтап жүргізу тәсілінде оқушылар командалық жарысқа бейімделеді және әр команда өзімен қатарлас командадан қалып қоймау үшін үнемі дайындық үстінде жүреді.

       Дәрістің тақырыбы: Сын тұрғысынан ойлау әдісі.

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы оқушылардың қызығушылығын ояту, мағынаны ажырату, ой толғауды дамытады. Сын тұрғысынан ойлау стратегиясының анықтамасы бойынша «сөз ойлау не дамыту» деген мағынаны білдіреді. Оқушылардың практикалық әрекетте белсенді әрекетте болады.

Сын тұрғысынан ойлау стратеияларына жататындар: бағытталған оқу, хаттамаларының түрлері, кластер тұрғызу, кубиктер, мәтінді талдай отырып оқу, миға шабуыл, топтастыру, бес минуттық эссе, Венн диаграммасы, ой толғанысы, ой қозғалысы т.б. әдістер жатады. Оқытудың белсенді әдістері эвристикалық әңгіме, дөңгелек столы, пікірталас әдісі, сайыстар т.б.

Сын тұрғысынан ойлауды үйрету жеңіл емес. Дегенмен, СТО – ны дамытатын оқыту жағдайлары  мен әдістері бар. Келесі оқыту СТО – ны дамытуға әсер етеді. СТО тәжірибеде мүмкіндікпен уақыттың қажеттілігі, оқушының ойлауына рұқсат ету. Оқу үрдісіне белсенді қатысқан оқушыларды мадақтау пікірлерін дұрыс қалыптастыруға  көмектесу, сын тұрғысынан қарастырылған мәселелердің құндылығын білдіреді. Оқушылардың біртіндеп сыни пікірлерін дұрыс айтуға, нақтылы шешуге үйрету.

 Топтастыру –  оқыту  стратегиясы оқушылады еркін және ашық ойлауға үйретеді. Ол ойлауды шыңдайтын идеяларды байланыстырып бірнеше құрлымнан тұрады. Бұл стратегияның түсіндірмесі мынадай: кілтті сөздерді ортаға жазу. Ол тақырып болуы да мүмкін, керекті уақыт өткеннен кейін жазылған пікірлерді топтастырамыз. Қателеріне көңіл бөлінбейді. Ешқандай шешім қабылданбайды.

 Бес жолдық өлең стратегиясы – ақпаратты жинақтау қабілеттігі, аз ғана сөзбен күрделі ойын, сезімін, үмітін білдіру. Бес жолдық өлең тақырыпты ашу керек, сондықтан ол ақпараттың талданған және материалдың аз сөзбен көп ойды білдіретінін талап етеді. Бұл стратегия мынадай жолдардан тұрады: Бірінші жол тақырыпты білдіретін бір сөз, екінші жол екі сөз, тақырып мазмұнына байланысты, үшінші жол үш сөз тақарып бойынша іс – әрекет, төртінші жол тақырыптағы сөзден тұрады, бесінші жол тақырыптың болмысын білдіретін синоним сөз.

Кубизм стратегиясы да оқыту стратегиясына жатады. Кубизм өтілетін тақырыпты түрлі қырынан қарастыруға көмегін тигізеді. Кубизм стратегиясында ойлау, жазу, оқу әрекеті қатар жүреді. Шаршының 15-20 мерт, әр бетінің аты және тапсырмаары болады. Кубиктің алты бетіне жазбаша не ауызша жауап беріледі. Әр оқушы кубикті лақтыру сұрақтарды оқып,  жауап береді.

       Дәрістің тақырыбы: Ақпараттық технология.

    Оқыту әдістерін жетілдіру тікелей білім беру жүйесінде тұтастай үлесін қосты. Жалпы педагогика, жеке әдістемелер және компьютердің түйісуінде жаңа бағыт: оқытудың ақпараттық технологиялары дүниеге келді.

Оқыту үрдісінде комьпютерді қолдануға негізделген жеке әдістемелер оқу мақсаттары мен жағдайларына байланысты қолданылуы қажет. Кейбір жағдайда оқушылардың сұранысын терең ұғыну қажет болады, келесі бір жағдайда оқытудың психологиялық ұстанымдарын ескеру басты рөл атқарады.

Ақпараттық технологияларды пайдаланудың артықшылықтары мынадай:

  1.  Олар оқушыларға тақырып шеңберінде немесе белгілі бір уақыт

аралығында айтылуға тиіс мәліметтер көлемін ұлғайтады.

  1.  Білімге бір –бірінен үлкен ара қашықтықта орналасқан әр түрлі оқу

Орнында отырып қол жеткізуге болады.

  1.  Оқыту жүйесінің көп деңгейлі жетілдіруі олардың тарамдалуы мен

оқуматериалының сапасын арттырады.

Компьютердің көмегімен оқушы өз бетінше де, өзге оқушылармен топтасып бірге жұмыс істеуге мүмкіндік алады.

«Компьютер көрнекі–бейнелі ойлауды, қозғалыстық және ауызша қарым–қатынас машықтарын, мақсатты әрекеттерді және әлеуметтенуді дамыту үшін  мүмкіндіктр туғызатыны туралы дәлелдер бар» деп көрсетеді Нокс Дж.

Компьютерді оқытуда екі негізгі бағыты:

  1.  Оқу курсындағы арнайы жаттығуларды арнайы жасалған ортада орындау.
  2.  Оқытудың басты қыры – ойлау үрдісінің өзі.

Ақпараттық технологияларды пайдалану, комьпютер оқыту бағдарламаларын құру мен қолдануды білдіреді. Ол бағдарламаларда дәстүрлі ооқытудан ерекше педагогикалық–үйретушілік логика жүзеге асырылады, мектептегі сабақтар жаңаша ұйымдастырылады және мұғалімнің қызметі мен  рөлі өзгерді. Қазақ тілі сабағында комьпютерлік оқыту бағдарламалары оқушылардың компьютер көмегімен мәселенің шешуін іздеуге ұмтылысын оятады.

Әдістемелік тұжырымдамаларды жүзеге асырудың күрделі дәрежесін пайдаланған компьютердің деңгейіне және мүмкіндігіне байланысты. Комьпютерді оқытудың деңгейі мына төмендегідей.

  1.  Бақылаушы бағдарламалар. Ондай бағдарламаларды мұғалімнің өздері жасады және ол бағдарламалар қарапайым, бірақ қойылған оқу мақсаттарын орындады.
  2.  Моделдегіш бағдарламалар. Педагогикалық бағдарламалық құралдарды жасақтаудың перспективалық бағыттарының бірі болып табылады. Мұндай оқу бағдарламаларын пайдалану үзіліссіз білім берудің барлық деңгейлеріндегі оқу курстарының құрамы мен мазмұнын қайта қарастыруы мүмкін.

Әр түрлі зерттеушілер сабақтарда компьютерді пайдаланғанда оның оқыту қызметтерінің жан–жақтылығын атап көрсетеді. Мәселен, қазақ тілін оқытудағы комьпютердің қызметтері: жаттығуларды орындау, электронды тақта, моделдеу, талдау жасау, тест тапсырмаларын орындау.

Сонымен қазақ тілі пәнінен компьютерлік оқыту бағдарламаларын бес топқа бөлуге болады.

  1.  Жекелеген тақырыптар бойынша үйретуші–бақылаушы бағдарламалар.
  2.  Ақпараттық–анықтамалық жүйелер.
  3.  Құрастырушы бағдарламалары.
  4.  Зерттеу бағдарламалары.
  5.  Құру мен талдау тапсырмаларын шешу бағдарламалары.

Алғашқы екі типі бағдарламаларға сәйкес ақпараттық технологиялар

оқулықта бар материалдарды бекітуге арналған. Шешуші, құрастырушы, талдау, зерттеу бағдарламаларының дамытушылық әсері бар.

Компьютерлік оқытудың әдінамасын, ұстанымдарын, әдістемесін

Игеру мұғалімнің мамандығына қарамастан профессиограмма мен инвариантты біліктілігі талаптары сайболуытиіс.

Компьютерлік оқыту бағдарламалары оқуды талдау, мүмкіндігін кеңейтеді, яғни теориялық негізін құрайтын бағдарланған оқытудың жалпы ұстанымдарын қолдануға ыңғайлы:

– өзара тығыз байланысты материалдарды үлкен емес, кішкене бөлшектерге бөлу;

–  бағдарламаланған мәтіндерді оқып үйренуге оқушылар белсенділігін арттыру;

  •  оқушының әрбір жауабына артынша баға беру;
  •  оқудың қарқыны мен мазмұнын дараландыру;
  •  бағдарламаланған мәтіндердің эмпирикалық верификациясы \тексеру\.

Бірінші ұстаным бағдарламашы автордан оқу материалын тиянақты

талдауды, мәтін бөліктері арасындағы байланыстың тығыз қисыны мен мазмұнын анықтауды талап етсе, екіншісі – жеке қадамдар мазмұнын үйренушіге терең талдаулар дағдысын қалыптастыруға бағытталған, үшіншісі – оқушының жауабын тез арада хабарлап, дұрыс жауап берген болса келесі қадамға өтуіне рұқсат береді. Төртінші ұстаным оптималды оқу қарқынын дараландыруды қамтамасыз етеді, ал бесіншісі – бағдарламашы авторға әрбір оқушының мүмкіндігіне орай қиындық дәрежесін реттеуді міндеттейді.

Мұғалім оқушылардың компьютерлік сауаттылығына сүйене отырып оқытудың әдіс–тәсілдерін қолданады. Бұл үшін біріншіден, пәнді оқытудың сапасын көтеруге, екіншіден, компьютерлік сауаттылықты дамытуға, оқушылардың компьютерлік мәдениетін қалыптастыруға ұмтылады.

Компьютерді оқу үрдісіне енгізу жүйелік міндеттер мәніне ие. Мұнда әрбір оқу кезеңінде оқушылардың психологиялық – педагогикалық мүмкіндіктері міндетті түрде есепке алынуы тиіс. Бұл ұстанымдар оқушыларды біліммен байытуға, жалпы білімдік міндеттер мен тәрбиелеудің кешенді кешенді мәселерін есепке ала отырып сабақты жүргізудің вариантивтік әдістерін қолдануға жол ашады.

       Дәрістің тақырыбы: Ділгірлік оқытудың өзіндік ерекшеліктері.

     И.Лернер ділгірлік оқытудың түрлерін атап көрсетеді: ділгірлік баяндама, эвристикалық (пікір алмасу), жеке ізденіс, зерттеу әдістері.

 Ділгірлік баяндаудың негізгі мазмұны: мқғалім ділгірлік жағдай туғыза отырып, ізденіс материалын өзі баяндап түсіндіреді, логикалық іс – әрекеттің, қайшылықтарын пайда болу негіздерін, оларды шешудің жолдарын көрсетіп  береді. Оқушылар әңгіменің желісіне зер салып, сұрақтар қояды, өз болжамдарын ұсынады, ғылыми ізденіс жүргізеді.

 Эвристикалық пікір алысуда мұғалім ділгірлік мәселеі тікелей енгізеді де бір – біріне байланысты сұрақтар қояды, қайтарылған тура жауаптар мәселенің шешіміне әкеледі.

 Жеке жартылай ізденіс әдісі оқушылардан қойылған ділгірлікті өз бетінше шешуді талап етеді. Дегенмен мқғалім көмектесіп, ойлау әрекетінің жоспарын белгілейді, қиындықтарды шешу жолын көрсетеді.

Ділгірлік оқытудағы оқушылар білімінің, дағдысы мен икемділігінің өзектілігі мынада:

  •  болжамды ұсыну және негіздеу;
  •  өзекті мәселені қалыптастыру, өзекті жағдай туғызу;
  •  болжамды тексеру;
  •  мәселені шешудің дұрыстығын тексеру;
  •  шешуші қорытынды жасау.

Ділгірлік оқыту – дидактикалық ұстаным, ол жүйе де, әдіс те емес.

Пікірталаста түсінбеушілік тудырудағы қарама – қайшылық деңгейінің араласуынан байқалады. Бірінші деңгей, ғылыми білім мен белгісіздік арасындағы қарама – қайшылық, екінші деңгей – оқу – танымдық іскелік деңгейі, яғни субьективті білім мен әлі анықталмаған белгісіз нысандардағы шындық арасындағы қарама–қайшылық. Үшінші деңгей ғылыми көзқараспен қарағанда аса қиын мәселе емес, бірақ «Психологиялық сөздіте» берілген «поблема» түсінігінің анықтамасы бойынша оқушыда қиындық пен қарама – өайшылық тууы мүмкін.

Мәселелік жағдай – бұл интеллектуалдық қиындықтың адамдарда кездесетін психологиялық күйі, егер адам жаңа фактіні өз білімінің көмегімен түсіндіре алмаса, онда жаңа түрін іздеуі керек. Мұндай жағдайда белсенді ойлау қажеттілігі, ең бастысы «неге?» деген сұрақ туындайды. Ол ділгірлік оқытудың мәні болып табылады.

Оқытудың жаңа әдістері мен түрлеріне мыналарды жатқызуға болады: іскерлік ойындар, кері байланысты дәрістер, дәріс – диалог, тренинг, дөңгелек үстелдер, пікірталас, ұжымдық – танымдық оқу және таңы басқалар.

Ділгірлік жағдайдың бірнеше түрі бар. Бірінші түрінде оқушылар мәселені шешуге қажетті білім жүйесін таңдауда оның көптігінен қателікке ұрынады. Екінші түрінде білімнің жеткіліксіздігінен мәселені шешудің мүмкіндігі жоқ екендігін сезінеді. Үшінші түрінде білімді тәжірибемен ұштастыра кезігеді. Төртінші түрінде теориялық білімнің жетіспеушілігінен өмірлік қарама – қайшылықтарға тап болады.

2.  Ділгірлік оқытудың ерекшелігі: зейіннің дамуына мүмкіншілік туғызады, байқампаздықты танытады, оқушының танымдық белсенді дамытады, жауаптылық, сыншылдық, өзін сынау, бастамашылдық және өзіне баға беру әрекетін дамытады. Бұдан басқа ділгірлік оқыту алынған білімнің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Сондай–ақ Б.Зайгарник ашқан, психологияда белгілі аяқталмаған әрекет эффектісі жұмыс істейді. Оның мәні мынада, басталған әрекеттер, бірақ аяқталмағаны есте жақсы қалады: «әрекеттің басы мен күтілетін нәтиже  арасында өзекті байланыс сақталады, сондықтан бізді аяқталмағаны ойландырады, аяғына дейін істелмегені есімізде сақталады».

Ділгірлік оқытудың кемшілігі оның оқу үрдісінде қиындық туғызатындығын, соның арқасында шешу жолын ізденуге көп уақыттың кетуін жатқызуға болады. Сонымен қатар бағдарламаланған оқытуға қарағанда ділігірлік оқытудың технологиясын құрастыру оқытушының шеберлігі мен көп уақытын талап етеді. Топ осы жағдайлар ділгірлік оқытуды кең қолдануға кедергі келтіреді. Бірақ оған талпыну керек және әрбір шебер педагог оны қолданады, өйткені ділігірлік оқыту зерттеумен байланысты және осыған сәйкес дәстүрлі оқытудан ерекшеленеді. Себебі кез−келген зерттеу – білім алу үрдісі, ал оқыту – белгілі білімдерді тарату үрдісі болып табылады. Ал ділігірлік оқыту зерттей отырып оқытуға,оқыта отырып зерттеуге үйретеді. Міне, тек осылай ғана шығармашылық тұлғаны қалыптастыруға болады.

  1.  Сабақ өту барысында әр түрлі ділгірлік жағдайлар тууы мүмкін.

Мысалы, оқытушы тақырыптың өзінен– ақ сұрақ–жауап  алу арқылы оқушыларды қызықтыра алады. Мәселелік жағдайды тақырыптық мазмқнын түсідіріп тқрғанда да жасауға болады.

Ділгірлік оқыту айрықша құрылымға ие. Оның ең – бастысы оқушының мәселені шешуде мұғалімнің басшылығымен немесе өз бетінше жұмыс жасауы болып табылады. Құрылымның негізгі элементі −игерілген білімнің зектілігі.

Мұндай оқыту түрінің жөн−жобасын толық меңгерген тәжірибелі ұстаздар сабағы төменгідей кезеңдерден тұрады.

1−кезең.  Мәселені қою және ділгірлік жағдайларды талдауға мыналар

кіреді: оқушыдан шешімін күткен нәрсені айқындау; оны шешуге оқушының қызығуы мен талпынысы, ділгірлік жағдайды талдау.

  Мұғалімнің жалпы мәселені қоюын эксперимент, эвристикалық сұхбат көмегі арқылы жүзеге асыруға болады. Бұл кезеңде ділгірлік жағдайларға талдау жүргізіліп, қиын жәйттен оқушы шығуға әрекет етеді.Талдау үрдісінде белгілі мен белгісіздің арақатынасы айқындалып, оқушы «Нені білу  керек ?» деген сұраққа жауап іздейді. Сонымен жағдайды талдау нәтижесінде оқушы ділгірлікті сезініп, көп нәрсені айқындай түседі.

     2 −кезең. Оқу мәселелерін шешуге мыналар кіреді: шешу жоспарын құрастыру, гипотеза және оның негіздері.

Жоспар жасаудың маңызы мынада. Оқушы өз бойына бқрыннан жинаған тәжірибесіарқылы белгілі мен белгісіздің арасындағы байланыстыорнатуға әрекет жасайды. Осының негізінде шешімдерді табу барысында олар гипотезаға айналады.

     3−кезең. Мәселені шешуді тексеруге мыналар жатады: бақылау жұмыстарын орындау, қатені жөндеу мен орындау нәтижелерін тексеру және тақырыпты бекіту. Ол тәжірибе негізінде белгілі мақсатты жолмен тапсырма талаптарын мүлтіксіз орындату,бақылау жұмыстарын жаздыру арқылы жүзеге асады. Соның нәтижесінде пәнаралық байланыстар орнатылып, оқушының жалпы дүниетаным көзқарасы кеңейеді.

Негізінен, ділгілік оқытуды бірнеше кезеңге бөлуге болады:

  •  эксперименттіккөмек арұылы тапсырмаларды орындау;
  •  эвристикалық сұхбат негізінде мұғалімнің мәселені қоюы;
  •  бір нәрсеге бірнеше гипотеза қалыптастыру бойынша оқытушы мен оушының бірлескен жұмысы;
  •  оқушының қателікті талдай білуі,

    -     мәселелік міндеттерін шешу жолындағы оқушының өз бетінше жұмыс жасауы т.б. 

Ділгірлік  оқыту – оқытудың жаңа типі. Ол түсіндірмелік

иллюстративтік әдісті алмастырып, оқушылардың шығармашылық ізденіс үстінде білім алуына  негіз болады .

  Дәрістің тақырыбы: Әдебиет сабағында тіл дамыту жұмыстары.

Оқушылардың ауызша тілін, сөйлеу мәдениетін, шеберлігін арттыруда

пікірталас, айтыс сабақтары, баспасөз конференциялары, брифинг, көзқарас сабақтарының маңызы ерекше.Ал, жазбаша тіл дамытуда реферат қорғау, конференция, семинар-сабақтарының орны ерекше.Мысалы, 8 сыныпта М.Әуезовтың «Қараш-Қараш оқиғасын» оқып болған соң, қорытынды ретінде «Билер соты» сабағын өткізуге болады. Сот бас қылмыстылар-  Сәлмен мен Жарасбайға жүргізіледі. Ақтаушы, айыптаушы, куәлер, билер, төбе билер сайланады. Олардың сөздері мақал-мәтелдерге, термелеп айтатын сөздерге құрылады. Сондай-ақ, кімнің сөзі болса да, шығармадан алынады, соны негіз етеді.Мысалы, куә Бақтығұл:

«Қайран, тектім-ай, алпамсадай арысым едің...Кескен теректей құладың ғой, қу жоқшылық бір құлатты, кегің кетті, соққы мазағына ұшыратты, дертке шалдықтыртты, керек десе лақ құрлы қалжа да бермеді ғой. Жылқының шетінде інім Тектіғұл өтті, әйелім Қатила саралаетек күң болып, отыңмен кіріп, күліңмен шықты..»

Мұндағы оқушыға таныс емес қалжа, саралаетек,күң деген сөздерге түсінік беруге болады.

    Ізденгіш мұғалім тіл дамытуды оқушыға жеңіл, қызықты әдіс-тәсілдермен өткізеді.Тіл дамыту жұмыстары көбіне мәтінмен жұмыс түрінде жүргізіледі. Сабақ барысында меңгерілмей қалған кейбір мәселелерді осы сәтте талддауға болады. Мысалы, майлы бояумен салынған көркем суретті көрнекілік ретінде қолданып, күз туралы өлеңмен салыстыра сабақ жүргізуге болады. Бұл сабақ- сабақ-гармония деп аталады. Мұғалім күз суреті бойынша оқушыларға бірнеше тапсырмалар берді:

       а) Сурет  бойынша күз көріністеріне суреттеме беру.Мына сөздерді пайдалану: алтындай жарқырап, сары нұрға бөленіп.  

       ә) Сурет пен өлеңді салыстыру.

       б) Сурет бояуы мен өлеңдегі көркемдегіш, бейнелі сөздердің ұқсастығы бар ма?

Осы сабақ арқылы оқушылардың тіл байлығын дамытуға болады. Олар дың әрқайсысы өз ойларын көркемдеп жеткізуге тырысады. Ақын суреттеген күз бейнесінен де өзгеше теңеулер табуға тырысады.

     Ал, І.Жансүгіровтың «Күй», «Күйші» поэмаларын өткенде музыка пәнінің мұғалімімен бірлесіп, тіл дамыту жүргізу тиімді. Поэмада аты атлып, сөзбен кестеленген күйлерді күйтабақтан тыңдап, әрі ақын суреттемесін оқып, мынадай жұмыстар жүргізуге болады:

  •  Осы күйден не ұқтың, қандай әсер алдың ? Сол туралы шағын пікір-толғау айт немесе шағын эссе жаз.
  •  Ілияс музыка тілін көркем сөзбен жеткізе білген бе ? Ойыңды поэмадан үзінді алып, дәлелде.
  •  Поэмадан күйді сипаттайтын образды, көркем сөздерді тауып,, олардың күй тілін жеткізудегі орны, маңызы туралы қысқаша тұжырымда.

Тіл дамыту жұмыстарын сондай-ақ биология, тарих, т.б сабақтармен байланыстырып жүргізуге болады.

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Скачать

УМКД метод.адеб.КО.doc

УМКД метод.адеб.КО.doc
Размер: 367.5 Кб

Бесплатно Скачать

Пожаловаться на материал

Описание к данному материалу отсутствует

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Похожие материалы:

Карантинный фитосанитарный контроль на территории Таможенного союза

Целью курсовой работы раскрыть особенности карантинного фитосанитарного контроля на территории Таможенного союза. Общий порядок осуществления карантинного фитосанитарного контроля (надзора) на таможенной территории таможенного союза.

Курсовая работа по дисциплине «Теоретические основы электротехники» Тема: «Расчеты электрических цепей»

Расчет простой цепи постоянного тока Методы расчёта сложных электрических цепей Целью курсового проектирования является закрепление, углубление и обобщение знаний, полученных в ходе изучения теории электронных и электрических цепей в предыдущем семестре, а также получение навыков работы с современными вычислительными пакетами.

Учение о бессознательном в философии Зигмунда Фрейда

Решающую роль в формировании мировоззрения Фрейда сыграло изучении естественных наук. Творческая эволюция Фрейда. Культура, по Фрейду, основана на отказе от удовлетворения желаний бессознательного

Коммуникации в менеджменте

Классификация коммуникаций, Организационные коммуникации, Коммуникационная сеть. Менеджмент. Стадии действий руководства компании.

Список вопросов по курсу «Общая физиология»

Профиль «Физиология и биомедицина» Физиология клетки, сенсорных систем, организация двигательной системы, автономной нервной, иммунной, выделительной, пищеварительной систем

Сохранить?

Пропустить...

Введите код

Ok