Өндірістің табыстылығын арттыру жолдары. Дипломдық жұмыс

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Т.Рысқұлов атындағы Қазақ Экономикалық Университеті

«Экономика» факультеті

«Экономика» кафедрасы

Д И П Л О М Д Ы Қ    Ж Ұ М Ы С

«Өндірістің табыстылығын арттыру жолдары»

тақырыбына жазылған

Күндізгі оқу бөлімінің 4 курс студенті

Мамандығы 070842 - «Экономика және

кәсіпорынды басқару»

«Экономика және АӨК кәсіпорынды басқару»

мамандандырылуы бойынша

Алтыбасарова Айжан

Ғылыми жетекші :

аға оқытушы Жүнісбекова Г.Е.

Рецензент

Жұмыс қорғауға жіберілді

«Экономика» кафедрасының

меңгерушісі, э.ғ.к., профессор

Сейдахметов А.С.

Алматы, 2006 ж.

Кіріспе

Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың ұсынысымен оның жолдауы бойынша 2003-2005 жж. ауылды қайта жаңғырту жылдары жарияланған болатын. 2006-2008 жж ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа бағыттарында алдағы жылдары ауыл шаруашылығы өндірісін, Қазақстанның бәсекелік қабілеттілігін арттыру ескертілді. Ол үшін:

1-ден, республиканың азық-түлік нарығын тұрақтандыру қажет;

2-ден, халықты отандық азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейін түсірмеу;

3-ден, аграрлық және өнеркәсіптік секторларын корреляция арқылы экономиканың тұрақты өсуі үшін алғы шарт қажет;

4-ден, ауыл тұрғындарын оңтайландыру негізінде адамдардың тұрақты өмір сүруін қамтамасыз ету

«2003-2015жж. ҚР индустриялық-инновациялық даму стратегиясының мақсаты – экономика саласын әртараптандыру жолымен еліміздің тұрақты дамуына қол жеткізу, сонымен қатар шикізат бағытынан қалдықтың болуына себепші болу, ұзақмерзімді сервистік-технологиялық экономикаға көшу үшін дайындыққа жағдай жасау».

Бұл барлық қаулылар ауылда шаруашылықты рентабельді жүргізу мен өндірістің құлдырауының алдын алу мақсатында ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттыруға бағытталған.

Өнім өндіру табыстылығын (рентабельділігін)  арттырудың өзектілігімен ғылыми-тәжірибелік маңызы нарықтық экономиканың шарттары мен талаптарына байланысты туындайды. Нарықтық экономикада өндірістің рентабельділігі өнімді өткізуден түскен ақшалай түсімдер арқылы өндіріс шығындарын жабу ғана емес,  ұдайы өндірісті жүргізу үшін қажетті деңгейде пайда алудағы кәсіпорынның рентабельділігін білдіреді.

Қабылданған аграрлық бағдарламада, ауылдың қалыпты өмір сүруін қамтамасыз ету, бәсекеге қабілетті өнім өндіру, импорт алмастыру және экспорттық мүмкіндіктерді кеңейту қажеттілігі аталған.

Өндірістің табыстылық (рентабельділік) көрсеткіштері кәсіпорын жұмысының жалпы тиімділігін, әртүрлі бағыттағы қызметтердің табыстылығын, түсімділігін сипаттайды, пайдаға қарағанда олар шаруашылықтың соңғы нәтижелерін анықтайды, себебі олардың шамалары эффекттің қолда бар немесе тұтынылған ресурстармен арақатынасын көрсетеді.

Дипломдық жұмыс мақсаты – өндірістің табыстылығын арттыру жолдарын қарастыру.

Дипломдық жұмыста шешілетін мәселелер:

  1.  Өндірісітің табыстылық категорияларының теориялық негіздерін, оны анықтау әдістемесін қарастыру.
  2.  Аграрлық сектордағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының қызметінің табыстылығына талдау жасау.
  3.  «КВР» АҚ-ның қаржылық-шаруашылық қызметін бағалау
  4.  Акционерлік қоғамның табыстылығын талдау.
  5.  Ауылшаруашылық өндірісінің табыстылығын арттыру бағыттарын негіздеу.

Дипломдық жұмыс, кіріспеден, 3 бөлімнен және қорытындыдан тұрады.

Дипломдық жұмыстың бірінші бөлімінде ауылшаруашылық кәсіпорындарының экономикалық тиімділік көрсеткіштері табыстылығы, мәні, анықтау әдістемесі, жалпы ҚР-дағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының қаржылық экономикалық көрсеткіштеріне, яғни таза табысы мен рентабельділік деңгейіне талдау жасалған.

Дипломдық жұмыстың екінші бөлімінде «КВР» АҚ-ның жалпы сипаттамасы келтірілген, мұнда кәсіпорынның мінездемесі, айналысатын қызметі немесе өндірілетін өнімнің түрлері келтіріліп талданған, сондай-ақ қоғамның табыстылық көрсеткіштері анықталған.

Дипломдық жұмыстың үшінші бөлімінде ауылшаруашылық өндірістерінің тиімділігін, табыстылығын арттыру жолдары келтірілген.

Дипломдық жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының статистикалық жинақтарының мәліметтері, монографиялар, оқу құралдары, кәсіпорынның мәліметтері пайдаланылған.

  1.  АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ КӘСІПОРЫНДАРЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
    1.  Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының экономикалық тиімділігінің негізгі көрсеткіштері

Қазіргі жағдайда ауыл шаруашылығын дамытуды, келешекте жеделдетудің  маңызды проблемаларының бірі – сала тиімділігін арттыру.

Өндіріс тиімділігі – экономикалық заңдылықтардың  жүзеге асырылуы мен кәсіпорын қызметінің маңызды жағы – оның нәтижелілігі бейнеленетін күрделі экономикалық категория.

Ауыл шаруашылық өндірісінің экономикалық тиімділігін сипатттау үшін натуралды және құндық көрсеткіштер жүйесі пайдаланылады. Натуралды тиімділік көрсеткіштеріне өсімдік  және мал шаруашылығының  өнімділігі жатады. Натуралды  көрсеткіштер құндық көрсеткіштерді есептеу үшін  баға (негіз) болып табылады.: жалпы және тауарлы өнім, жалпы және таза табыс, пайда мен өндірістің  табыстылығы.

1-сурет - Өндірістің экономикалық тиімділігінің көрсеткіштері

Жалпы өнім – белгілі кезеңдегі ақшалай мәндегі  барлық ауыл шаруашылық өнім, тауарлы өнім бұл - өткізілген өнім.

Жалпы табыс (ВД) – жалпы өнім (ВП) құнымен тұтынылған материалдық шығындар (Мз) арасындағы айырма:

ВД = ВП - Мз                                                   ( 1 )

Таза табыс (ЧД) жалпы өнім құнынан  өндіріс шығындарын немесе  оның өзіндік құнын (Сп) алып тастағанға тең:

           ЧД = ВП – Сп                                                      ( 2 )

Таза табыс мөлшерін жалпы табыстан (ВД) еңбекақы төлемінің (От) алып тастағанда табуға болады:

ЧД = ВД – От                                                   ( 3 )

Экономикалық әдебиеттерде құрылған  табыс (Т) және өткізілген таза табысты (Т) бөліп қарастыратын. Таза табыстың жүзеге асқан бөлігі кәсіпорын пайдасының мөлшеріне жауап береді. Бұдан, егер таза табысты жалпы  өнімді бөлу кезінде анықтаса, онда пайда (П) өнімді өткізуден түсетін түсім (Вр) мен оның толық өз құны (Сп)  арасындағы айырмамен есептеледі:

П = Вр – Сп                                                       ( 4 )

Ауыл шаруашылық өндірісінің экономикалық тиімділігінің  жалпылама нәтижесі болып  рентабельділік саналады.

Рентабельділік деңгейі (Р) пайданың өнімнің толық өзіндік құнына  пайыздық қатынасымен  есептеледі.

Ауыл шаруашылық өндірісінің  экономикасының тиімділігінің мәні.

Шаруашылықтың кез-келген жүйесінде өндіріс тиімділігінің  спецификалық мазмұны келесілермен анықталады:

  •  өндірістің қоғамдық нысанымен;
  •  өндірістің мақсатты бағыттылығымен;
  •  берілген жүйеге тән өндіріс факторы мен нәтижелерінің өзіндік сипатымен;

2-сурет – Ауылшаруашылық өндірісіндегі тиімділіктің негізгі түрлері             Өндіріс тиімділігі экономикалық және әлеуметтік – экономикалық болып бөлінеді.

Әлеуметтік-экономикалық тиімділік – шығарылатын өнім есебінен  халық мұқтаждықтарының қанағаттандыру деңгейі болып табылады. Ол халықтардың өмір сүру деңгейін  арттыруға, еңбек жағдайын жақсартуға, адамдардың бос уақытын арттыруға т. б. бағытталған.

Соңғы нәтижені сипаттау кезінде эффект және экономикалық тиімділік түсініктерін ажыратуға болады .

Эффект – бұл ауыл шаруашылығында жургізілген қандайда бір іс – шаралардың нәтижесі. Мысалы, тыңайтқыштарды қолданудан болатын эффект өнімге қосымша ретінде көрінеді. Алынған эффект тыңайтқыштарды  пайдалану тиімділігі туралы ақпарат бермейді.  

Экономикалық тиімділік өндіріс  нәтижелері материалды – ақшалай  қорлардың шығындарымен салыстыруда орын алады.

Соңғы экономикалық эффект  ауыл шаруашылығы бойынша  жалпы барлық ресурстарды  тиімді пайдалануға,  үнемдеу және  сақтау ушін жүйелі түрде күресу,  өнімнің өзіндік құнын төмендету  және еңбек өнімділігін арттыруға байланысты

Ауыл шаруашылығының экономикалық тиімділігін бағалау үшін  өндіріс  процесіне әртүрлі  факторлардың  әсерінен  бейнеленетін  нақты көрсеткіштер қажет.

Экономикалық тиімділіктің аса маңызды  көрсеткіші болып  мыналар табылады:

1. Жалпы өнімнің (ВП)  жанды және заттай еңбек шығындарына  қатынасы саналады:                                

                  Эв  =                                             ( 5 )     

мұндағы  ВП – ауыл шаруашылығының жалпы өнім құны, тг;

   Пз - өндірістік шығындар, тг;

  Фос – негізгі өндірістік қорлар, тг;

     К -  қорлардың тиімділік коэффициенті.

2. Жалпы табыстың жанды және заттай еңбек шығындарына  қатынасы:

                        

            Эв  =                                                   ( 6 )

Жалпы табыс (ЖТ) мөлшері өндірілген өнімді  өткізуге, бағасына және

материалды шығындардың шамасына  байланысты. Жалпы табыс мөлшері  өндіріс құралдарындағы  заттық еңбекті пайдалану және  жанды  еңбек шығындарына  қатынасы:   

                        

Эч  =                                                   ( 7 )

                                                                 

Таза табыс қосылған өнім құнының  ақшалай мәні  және жалпы  өнім құнымен  өндіріс шығындары арасындағы  айырмамен анықталады. Таза табыс өндірісті  келешектегі кеңейту мен қоғамдық тұтыну  қорларының  өсімі болып табылады.

Табыстылық (рентабельділік) -  барлық кәсіпорындарға тән  маңызды экономикалық категория болып табылады. Ол кәсіпорынның  табыстылығын, тиімділігін  білдіреді.

Рентабельділікте тек жанды  еңбек емес,  бұрыңғы еңбек шығындарының нәтижесі,  өткізілген өнімнің сапасы, өндірісті ұйымдастыру  деңгейі мен  оны басқару бейнеленді.

Рентабельділіктің  екі түрі бар: халық шаруашылық және шаруашылық есептік.  Алғашқысы   құрылған таза табыс шамасымен, екіншісі  тікелей кәсіпорынның  жүзеге асыруымен  сипатталады.

Өзіндік қорларды пайдалануды сипаттау үшін  таза табыс нормасы пайдаланылады.

Таза табыс нормасы -   таза пайданың негізгі  және айналым  қорларының орташа жылдық  құнына  паыздық  қатынасымен сипатталады.

1. 2 Аграрлық секторда өндірістің табыстылық деңгейін анықтау әдістемесі

Ауыл шаруашылығы өндірісінің рентабельділік категориясында   өндірістің нәтижесіне де сондай-ақ жұмсалған ресурстарға әсерін тигізетін көптеген факторлар мен жағдайлар жинақталады.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің рентабельділік көрсеткіштеріне талдау және бағалау жасағанда нәтиженің деңгейі мен өсуі өндірістің жағдайларына ғана емес, көптеген басқа да факторларға, соның ішінде топырақтың табиғи құнарлығына, климаттық жағдайларға, басқаруды ұйымдастыруға , кәсіпорынның мамандармен қамтамасыз етілуіне және олардың біліктілік дңгейіне де бағынышты. Нәтиженің көбеюі қолода бар ресурстарды интенсивті  пайдаланудан да көрінуі мүмкін. Сондықтан өндіріс тиімділігінің барлық факторларын оларды бағалаған кезде былай жүйелеу орынды: ресурстар, өндіріс шығындары, негізгі факторлар және өндірісті интенсивтендірудің бағыттары бойынша.

Ресурстық тұжырымдама ұдайы өндіріс үдерісінде қолданылатын өндірістік ресурстардың  барлық нысанын пайдаланудың тиімділігін бағалауға және өндіріс тиімділігін арттыру мен қоғамдық еңбекті үнемдеу қандлай ресурстардың есебінен болғанын анықтауға мүмкіндік береді.

Өндіріс ресурстары –  қажетті тауарларды өндіру үдерісінде пайдалануға болатын табиғи, әлеуметтік, рухани күштердің жиынтығы. Өндірістік ресурстардың 4 түрі бар:

  1.  Табиғи - өндірісте пайдалану үшін тарауы мүмкін табиғи күштер мен заттар.
  2.  Материалдық – Адам жасап шығарған барлық өндіріс құралдары.
  3.  Еңбек – еңбекке жарамды жастағы халық, ресурстық тұрғыдан оны 3 көрсеткіш бойынша бағалайды: әлеуметтік, демографиялық, кәсіби-біліктілік және мәдени біліктілік.
  4.  Қаражат – кәсіпорынның қызметін одан әрі жалғастыру және кеңейту үшін қажетті қаржы ресурстары.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің, салалардың, жеке кәсіпорындар мен өнім  түрлерінің рентабельділігінің көрсеткіштерін талдау мен бағалау өзінің кешенді мәселе екенін көрсетеді. Оған жататындар:

  1.  экономикалық тиімділіктің негізгі өлшемдері мен көрсеткіштер жүйесін олардың өзара қарым-қатынасында анықтау;
  2.  бұл көрсеткіштерді анықтаудың әдістерін әзірлеу;
  3.  жеке кәсіпорындардың шаруашылық қызметін, аудан, облыс, республиканың ауыл шаруашлығының қазіргі жағдайы мен даму серпінін талдаған және бағалаған кезде тиімділіктің рентабельділік көрсеткштерін қолдану.

Рентабельділік  неміс сөзінен алынған, «тиімді табыс» деген ұғымды білдіреді. Кәсіпорынның рентабельділігін бағалау көрсеткіштері келесі түрде анықталады:

Кәсіпорын                 Таза  (немесе жалпы) табыс  мөлшері  * 100 %

мүлкінің              =    Кәсіпорынның мүлкінің (актив) орт. шамасы

рентабельділігі

Меншік құралдарының                     Таза   табыс  *  100  %

рентабельділігі                =     Меншік құралдардың орташа құны

Баланстық табыстың          Жалпы   табыс * 100 %

мөлшері                          =   Сатудың таза көлемі

Таза   табыстың                    Таза    табыс * 100 %

мөлшері                          =      Сатудың таза көлемі

Шетелдік тәжірибеде ең соңғы  көрсеткіш табыс маржасы деп аталады. Оның экономикалық мазмұны   - айналымдағы әр теңгеге таза табыстың үлес салмағы.

Рентабельділіктің 2 түрін айырамыз: шаруашылық-есептік және халық шаруашылық.

Шаруашылық есеп рентабельділігі – бұл жеке ауыл шаруашылығы кәсіпорнының немесе өнімнің жеке түрінің рентабельділігі. Ол өнімнің саны мен сапасына, сату бағасының деңгейіне және өнім өндіруге жұмсалатын шығынның көлеміне байланысты. Алайда мемелекеттік сату бағасы арқылы ауылшаруашылығында жасалған қосымша өнімнің бір бөлігін жалпы халықтық мұқтажы үщін өз қарамағына алады.

Бөлшек сауда бағасымен және оны өңдеу, дайын ауылшаруашылық өнімін сақтау мен сату сатыларында жұмсалатын қосымша шығынмен салыстырып өлшесе, онда осы тәсілмен алынған нәтиже халық шаруашылық рентабельділік болып табылады.

Ауылшаруашылық өндірісінің рентабельділігін ең алдымен оның өлшемдері мен көрсеткіштері арқылы сипаттауға болады.

Өлшем (критерий) – бұл терминнің ғылыми түсінігі бойынша анықтаушы белгіні, баға өлшемін білдіретін негізгі сапаны, басты қасиетті көрсеткішті білдіреді.

Өлшемдердің көрсеткіштерден айырмашылығы – ол ішкі, түпкілікті белгі, ол бойынша әлеуметтік-экономикалық түрлі пікір айтылады.

Көрсеткіштердің рөлі өндіріс рентабельділігі мен экономикалық тиімділік өлшемінің мазмұнын сандық тұрғыдан сипатталады. Ауылшаруашылық өндірісінің рентабельділігін есептеу үшін экономикалық тиімділік барлық көрсеткіштерін есептеу қажет.

Біз республикада жалпы ауылшаруашылық бойынша жалпы өнім құнының анықтамасын қажетті көрсеткіш деп санаймыз. Ал кәсіпорын үшін өзінің табысы мен шығынын білу қажет, сонда қайта есеп жүргізу қажеттілігі туындамайды.

Халықаралық қаржылық есеп беру стандартында, пайда іс-әрекеттің тиімділігі ретінде немесе басқадай өлшеу негізі үшін, инвестицияға пайда немесе акцияларға пайда немесе акцияларға пайда түрінде жиі қолданылады. Пайданы өлшеумен байланысты тікелей элементар табыс пен шығын анықтамалары.

Бухгалтерлік және таза экономикалық пайда арасындағы қатынас келесідей түрде көрініс табады.

Таза экономикалық пайда = Бухгалтерлік пайда – имплициттік шығын

Нақты шығындыр – аралық бұйым мен өндіріс факторларының жабдықтаушының тікелей (ақшалай) төлемдерін жасауға қатысатын альтернативті шығын.

Имплициттік (айқын емес) шығындарға ресурстарды пайдаланудың альтернативті шығыны, фирманың иесіне тиісті (немесе заңды тұлға ретінде фирманың меншігіндегілер).

Таза табыстың (Р) мөлшері келесі формуласы бойынша анықталады:

немесе                  ( 12  )

мұндағы  т – қосылған құн;

  С+V – өндіріс шығыны

Таза табыс мөлшері өндірісітік рентабельділігнің табыстылығы мөлшерін көрсетеді.

Ауылшаруашылық өндірісінде пайды нақты-нақты суреттейтін, есеп жүргізуге өте ыңғайлы көрсеткіш таза табыстың мөлшері болып табылады (Пм):

  ;                                                 ( 13  )

мұндағы   Ко – негізгі қордың орташа жылдық құны,

                 Коб – айналым қордың орташа жылдық құны.

Бұл көрсеткіш өндіріс қорларының (негізгі және айналым) бірлігінен алынған таза табыс мөлшерін сипаттайды.

Ресустарды пайдалану тиімділігінің жеке көрсеткіштеріне: жер қайтарымы, қор сыйымдылығы және т.б. жатады.

Қорытындылаушыға – ресурстар қайтарымы, өзіндік құн, материал сыйымдылығы, еңбек сыйымдылығы, рентабельділік деңгейі жатады. Жеке көрсеткіштердің  ішінде ең бастысы – еңбек өнімділігі.

Еңбек өнімділігі  - азықтың шамасы ның жанды еңбек шығындарына қатынасы.

Жалпы өнімнің нақты және ақшалай көріністегі көлемінің сипатталуы келесі түрде болады:

ЕӨ  = ЖӨ / Т                                                     ( 14  )

Орташа жылдық 1 жұмысшыға есептелінген жалпы өнім көлемінің ақшалай бағалануы:

ЕӨ  = ЖӨ / Р                                                      ( 15 )

Еңбек өнімділігінің негізгі көрсеткіштерін атап көрсетіп кетейік:

1) ауыл шаруашылығы еңбек өнімділігі – 1 адам/сағат есептегендегі жалпы өнім. Бір өнімге өнімнің еңбек сыйымдылығынан (Өес) жұмыс уақытының шығындарын алып тастайық :

Өес  = Т / ЖӨ                                                       ( 16 )

2)  қор қайтарымы, қор сыйымдылығы;

3) материал қайтарылымы, материал сыйымдылығы.

Егерде біз ауыл шаруашылығы өндірісінің нәтижесінен есептеу кезінде жерді өндірістің басты құралы ретінде, маңызды екенін ескермесек жөн болмас еді.

Бұдан жерді пайдаланудың экономикалық тиімділігін есепке алудың қажеттігі туындайды.

Ең бастысы-жер қайтарымы (ЖҚ) :

   ЖҚ  = ЖӨ / Қж                                                                                 ( 17 )

мұндағы  ЖӨ - ауыл шаруашылығндағы жалпы өнім;

   Қж – жер ресурстарының құны.

Жер сыйымдылығы (Жс) – жер қайтарымына қатысты кері көрсеткіш:

Жс = Қж / ЖӨ                                                            ( 18 )

Сонымен қатар барлық нәтижелі, қорытындылаушы көрсеткіштерді жер көлемінің бірлігіне есептеуге болады. Мысалы, жалпы, тауарлық өнімнің көлемі, жалпы табыс, таза табыс т.б. Жерді тиімді пайдаланудың натуралды көрсеткіштерінің бірі – ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі, өсімдік шаруашылығының негізгі өнім  түрлерін өндіру (астық, қант қызылшасы, картоп т.б.) 100 га жыртылған жерге, центнермен  есептегенде, сүтті ірі қара мал етін, қой етін тірі салмақпен өндіру , 100 га ауылшаруашылығына есептегендегі жүн, ц; 100 га жыртылған жерге  тірі салмақпен есептегенде шошқа еті, ц; құс етін өндіру, ц; жұмыртқа, мың дана; 100 га астық дақылдары егілген жерге есептелінген.

Күріш өндірудің өзіндік құны - өндіріске жұмсалған шығындармен жалпы өндіріс көлемі. Өзіндік құнды мына жағдайда төмендетуге болады:

  1.  Егер жалпы өнімнің белгілі бір көлеміне өндірістік шығындардың сомасы азаятын болса;
  2.  Егер шығындардың белгілі бір көлеміне өндірілетін жалпы өнімнің массасы көбейетін болса;
  3.  Жалпы өнімді шығындардың көлемі шығындардың көлемінің өсуінен көбірек дәрежеде өссе.

Экономиканың нарыққа көшкен жағдайында баға белгілеу маңызды рөл атқарады, нарықтық тетіктерді игеру мен пайдалану мүмкін болады. Баға– сатып алушылар мен сатушылардың іс-әрекетін бағдарлайтын ақпарат береді.

Ауыл шаруашылығындағы бағаның деңгейі мен серпіні.

Ауыл шаруашылығы  өнімдерін өткізу бағасы 2002 ж. 2,3 %-ға төмендеді. 2003 ж.-31,7 %-ға, 2004 ж.-4%-ға өсті. Өткен жылы егіс алқабының өнімдері 1,4%-ға арзандады (2002 ж. -10%), ал 2003 ж. 498,1 %-ға қымбаттады. Мал шаруашылығы өнімдері бағасының өсімі 2004 ж. 2003 ж қарағанда  1,8 пайыздық пункте озып, (2002 ж қарағанда -6,7 пунктке), 11,1 % құрады. 2004 ж. Ресейде ауылшаруашылығы өнімдерінің бағасының индексі-111,4 %, мал шаруашылғы өнімдері бағасының индексі-117,2%.

2002 жылғы дәнді дақылдар бағасының 12,1%-ға төмендеуінен кейін 2003 ж. 53 %-ға өсті, ал 2004 ж. 0,2 %-ға төмендеді. Бидай өткізу бағасының бірінші жартыжылдықта 8%-ға өсуі оның 2003 ж. байқалған өсімінің жалғасы болды. Қыркүйек-желтоқсанда жаңа астық  бидайы 9,7 %-ға арзандады, бұл бір жағынан  мемлекеттік ресурстарғаарналған сату бағаларының төмендеуіне және елден тыс жерлердегі сұраныстың азаюына байланысты. Тұтастай алғанда 2004 ж. оны өткізу бағасы 1,7 %-ға, жұмсақ сортты бидайдың өткізу бағасы-1,8 %-ға төмендеді, ал қатты сортты бидайдың өткізу бағасы-0,3%ға өсті.

Бидайдың әлемдік бағасының серпіні өткен жылы бірқалыпты болмады. 2004 ж. 1-тоқсанында баға 0,6 %-ға өссе, сәуір-тамызда 15,4%-ға төмендеді, бұл бір жағынан негізгі экспорттаушылардағы бидайдың келешектегі өнім түрлеріне  байланысты, алайда қыркүйек-желтоқсанда  бидай әлемдік рынокта 13,8 %-ға қайта қымбаттады. Тұтастай бір жылда бидай бағасының төмендеуі 3,1 % құрады. (2003 ж. -0,8%), бұл Қазақстан астығымен  баға сәйкессіздігін азайтты.  Егер 2003 ж. желтоқсанында  бидай өткізу бағасының деңгейі әлемдік бағада 59% алса,  онда 2004 ж. желтоқсанында 65 % алды. Астық дақылдарының шартты бағасы 2004 ж 2,9 %-ға төмендеді, бұл олардың жартысы-елден тысқары жерлерге, төрттен бірі-ТМД елдеріне кеткенінің  өзінде.

2004 ж. дәнді дақылдардың басқа түрлері бағасының өсуі  өткен жылғыдан өте мардымсыз болды. Сұлы бағасы 12,3 %-ға (2003 ж.-18%), арпа-9% ға (26 %), тары – 9,7%-ға (24 %), күріш -2,3%-ға (6,3 %) өсті. Қарақұмық өндіруді арттыру (2003 ж. 1,6 есе, 2004 ж. – 13,3 %) және оның рынокта толуы оны өткізу бағасының 2 %-ға төмендеуіне әкеп соғады.

Баға серпінінің баяу қозғалуы өндіруші  кәсіпорындардың  және тұтыну рыногындағы  астықты қайта өңдеу  өнімдеріне тән, 2004 ж. отандық өндірісінің бидай ұны бағасының  өсуі 2,8 % (2003 ж-36,2 %), бөлшек саудадада-10,8% (26,2%).

Кесте-1 -  Ауыл шаруашылығы өнімдерінің орташа сату бағалары

(1 тоннасына тенгемен)

2000 ж2001 ж2002 ж2003 ж2004 ж2004 ж 2000 жылмен салыст. % Дәнді дақылдар, с.і.:Бидай98121132296781206814565+48,4Қара бидай914792969416891111280+23,3Тары822281977826874210522+28,0Қарақұмық3223332980339292663528873-10,4Жүгері923510562108521020512387+34,1Күріш2836230089310443290232495+14,6Майлы дақылдар1678918933257732406025123+49,6Картоп1841916481157122087920985+13,9

Ескертпе – Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.

1.3 ҚР ауылшаруашылық кәсіпорындары қызметінің табыстылығына талдау

Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының таза табысы мен табыстылық (зияндылық) деңгейіне талдау жасау нәтижесі бойынша (кесте-2) 2003 ж. ауыл шаруашылық кәсіпорындарының таза табысы 13891,9 млн теңге болса, 2000 ж. 4833,9 млн теңге, яғни 9058 млн теңге  немесе 287,4 % артқан. Ал 1995 жылы 21755 млн теңге зиян шеккен. Барлық ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден болатын табыстылық (рентабельділік) деңгейі 2000 ж 19,8 %, ал 2003 ж 18,1 %, яғни 1,7 %-ға кемігенімен, 2002 жылға қарағанда 11,1 % үлесіне артқан. Пайдаға шыққан кәсіпорындар саны 2000 ж 1359 дана болса, 2003 ж 2103 дана болған, яғни 744 данаға артқан.

Кесте-2 - Ауылшаруашылық кәсіпорындарының табыстылық (зияндылық) деңгейі мен пайдасына (зиян) талдау жасау

Көрсеткіштер1995ж2000ж2001ж2002ж2003ж2003ж. 2000 жылмен салыстыр. (+,-)1. Пайда (зиян), млн. тенге-217554833,93853,61277,113891,9+905,82. Барлық өнімді өткізуден түскен табыстылық деңгейі,%-23,519,814,67,018,1+4,53.Пайдалы шаруашылықтардың саны, дана 5351359183215652103+7634.Пайда тапқан шаруашылықтардың жалпы санындағы үлес салмағы, дана21,543,948,151,171,6+27,75.Зиянға шыққан (убыток) шаруашылықтардың саны, дана1951173519731499833-9026.Зиянға шыққан шаруашылықтардың жалпы санындағы үлес салмағы, %78,556,151,948,928,4-27,7

Ескертпе – Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.

3-сурет  - Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қызметтерінен түсетін пайда деңгейінің серпіні.

4 - сурет  - Ауылшаруашылық кәсіпорындарының барлық өнімдерін өткізуінің табыстылық деңгейі.

Жалпы зиянға (шығынға) ұшыраған кәсіпорындардың   жалпы саны 2000 ж. 1735 дана, ал 2003 ж. 833 дана, яғни 902 данаға азайған, яғни 51,9 % -ға төмендеген. Бұдан мынадай тұжырымға келуге болады: ҚР ауылшаруашылық кәсіпорындарының қаржылық-экономикалық  көрсеткіштері оң нәтижеге ие, бұл қазіргі кезде ауылшаруашылық кәсіпорындарының өндірістік шаруашылық қызметінен түскен түсімнің артуына байланысты.

Кесте-3 -  ҚР ауылшаруашылық кәсіпорындарының барлық қызметтерінен болатын таза нәтижеге талдау

таза табыс +, зиян - , млн.тг

1995ж2000ж2001ж2002ж2003ж2003ж. 2000 жылмен салыстыр-ғанда (+,-)Қазақстан Республикасы-217554833,93853,61277,113891,9+905,8Ақмола облысы-315622681854-22,11678,6-589,4Ақтөбе облысы-78158163139,6515,6+457,6Алматы облысы-1661-766-432191,3100,0+866Атырау облысы-38101364,3140,8+130,8Шығыс-Қазақстан о.-310-3133-139,6559,9+528,9Жамбыл облысы-692-229-60-3,687,6+316,6Батыс Қазақстан о.-1136-249-92-1,8290,5+539,5Қарағанды облысы-882165551173,71003,3+838,3Қостанай облысы-778725641988179,38232,4+5668,4Қызылорда облысы-289-440-275-78,3-322,8+117,2Маңғыстау облысы-161618-36,034,0+18Павлодар облысы-57645273687,0-41,9+3,1Солт.-Қазақстан обл-39901319-117-2901,21553,3+2343О.Қазақстан облысы-44178-203137,145,9-32,1Астана қ.-15194-205,71,4-13,5Алматы қ.-11-57538,914,2+3,2

Ескертпе – Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.

ҚР бойынша ауылшаруашылық кәсіпорындарының барлық қызметінен болатын таза нәтиже, яғни пайда 13891,9 млн тенгені құрайды, оның ішінде: Ақмола облысы бойынша 1678,6 млн тенге, Ақтөбе облысы бойынша 515,6 млн тенге, Алматы облысы бойынша 100,0 млн тенге, Алматы қаласы бойынша 14,2 млн тенге, Қарағанды облысы бойынша 1003,3 млн тенге, Қостанай облысы бойынша 8232,4 млн тенге, Солт.Қазақстан облысы бойынша 1553,3 млн тенге, яғни ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан түсетін пайданың үлес салмағы Қостанай облыстарында жоғары. Бірқатар облыстарда, атап айтқанда Қызылорда облысы – 322,8 млн тг., Павлодар облысы бойынша 41,9 млн тг шығынға шыққан.

Төмендегі кестеден көргеніміздей, 2003 ж. 2000 жылмен салыстырғанда, табысты кәсіпорында 54,7 %  артса, ал зиянға шыққан ауыл шаруашылық кәсіпорындары 51,9 %-ға  кеміген. Табысты ауылшаруашылық кәсіпорындарының артуы көбінесе, Батыс Қазақстан облыстарында, Шығыс Қазақстан облыстарында, Алматы облыстарында, Жамбыл облыстарында байқалады. 2003 ж. шығынға шыққан кәсіпорындар  2000 жылмен салыстырғанда республика бойынша 51,9%-ға төмендеген.

5 - сурет  - Табысты және зиянға шыққан ауылшаруашылық кәсіпорындарының жалпы санының серпіні

Кесте-4 -  Табысты және зиянға шыққан ауылшаруашылық кәсіпорындарының жалпы санына талдау, дана

2000 ж2001 ж2002 ж2003 ж2003ж 2000 ж/ға қатынасы, %Табыстыкәсіпор.Шығындыкәсіпор.Табыстыкәсіпор.Шығындыкәсіпор.Табыстыкәсіпор.Шығындыкәсіпор.Табыстыкәсіпор.Шығындыкәсіпор.Табыс-тыШығындыҚазақстан Ресспубликасы135917351832197315651499210383354,7-51,9Ақмола обл.2011192281712131858014-60,2-88,2Ақтөбе обл.959514881123441521160-88,4Алматы обл.88223156242168133243133576,1-40,4Атырау обл.215296205202-4,8-60Шығыс-Қазақстан о.36558073534710118280,6-67,3Жамбыл обл.47142641161178612147302,2-66,9Батыс Қазақстан о.4512481102888613618183,1-55,5Қарағанды 59577360546510810142,8-52,5Қостанай 23617323311115222330727-34,4-84,4Қызылорда 3212132103406432185-31,3-29,8Маңғыстау 1651687123119-4,480Павлодар 45436831781843705062,8Солт.-Қазақстан 13215415619388215198118184-23,4О.Қазақстан 297397420531360321530265733,2Астана қ.11139-211--Алматы қ.82135364315-87,5-76,2

Ескертпе – Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.

Бұл еліміздің көбінесе барлық обылстарында байқалады. 2003-2005 жж. Ауыл жылдарына қарай ауылдық аймақтарған, а/ш кәсіпорындарына субсидиялар, дотациялар бөлу, негізгі қорларға лизинг беру, несиелер беру арқылы мемлекеттік қолдау көрсетуі ауылшаруашылық кәсіпорындарының  қаржылық-экономикалық көрсеткіштерінің оң нәтижеге шығуына септігін тигізген.

Кесте-5-Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының рентабельділік (зияндылық) деңгейіне талдау

таза табыстың өткізілген өнімнің өзіндік құнына қатынасы (%-бен)

1995ж2000ж2001ж2002ж2003ж2003ж. 2000 ж-мен салыстыр-ғанда (+,-)Қазақстан Ресспубликасы-17,919,814,67,018,1-1,7Ақмола обл.-22,931,335,49,99,3-22Ақтөбе обл.-15,311,7-13,16,324,1+12,4Алматы обл.-17,6-3,1-8,911,21,3+4,4Атырау обл.-3,819,74,011,441,4+21,7Шығыс-Қазақстан о.1,713,024,18,814,2+1,2Жамбыл обл.-13,7-4,4-15,7-0,35,6+10Батыс Қазақстан о.-16,3-3,42,40,316,8+20,2Қарағанды -14,729,639,922,427,6-2Қостанай -29,132,918,011,850,5+17,6Қызылорда -11,1-6,6-16,0-3,7-11,2-4,6Маңғыстау -1,86,8-17,2-25,613,0+6,2Павлодар -7,113,219,028,2-1,9-15,1Солт.-Қазақстан обл-18,019,19,2-6,712,4-6,7О.Қазақстан -8,95,143,16,91,3-4,1Астана қ.-59,5-4,4-4,01,4-58,1Алматы қ.--1,3-31,6-10,511,512,8

5-кестеден көргеніміздей, 2003 ж. ҚР бойынша рентабельділік деңгейі-18,1 %, ал 2000 ж. 19,8 %, яғни 1,7 % улестік мөлшермен төмендеген, бірақ 2002 жылға қарағанда 11,1 %-ға өскен.

Кесте -6 - Ауыл шаруашылық өнімдерінің жеке түрлерін өткізудің, яғни астық өнімдерінің рентабельділік деңгейіне талдау  (астық өнімдері бойынша).

1995ж2000ж2001ж2002ж2003ж2003ж. 2000 ж-мен салыстыр-ғанда (+,-)Қазақстан Республикасы-3,828,721,57,549,4+20,7Ақмола обл.-4,839,641,713,048,4+8,8Ақтөбе обл.-4,222,4-7,99,155,9+33,5Алматы обл.4,7-1,41,210,317,4+16Атырау обл.1,478,950,07,230,3-48,6Шығыс-Қазақстан о.70,655,521,93,022,9-32,6Жамбыл обл.26,5-1,8-20,7-1,221,5+19,7Батыс Қазақстан о.-24,51,45,0-0,128,6+27,2Қарағанды -5,256,553,723,858,2+1,7Қостанай -18,837,222,513,380,5+43,3Қызылорда 9,4-5,4-14,7-3,1-8,3-2,9Павлодар 25,316,632,839,165,4+48,8Солт.-Қазақстан обл0,422,811,7-6,338,7+15,9О.Қазақстан 8,61,54,0-1,9-2,3-3,8Астана қ.-68,2-57,5-9,4--Алматы қ.---32,2---

Ескертпе – Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.

6-кестеге байланысты, Республика бойынша 2000 ж рентабельділік деңгейі 28,7 %, ал 2003 жылы 49,4 % ие 20,7 % артық, бұл көрсеткіштің деңгейінің көтерілуі еліміздің көптеген облыстарында, атап айтқанда Ақтөбе, Ақмола, Атырау, Жамбыл, Алматы, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстарында байқалады.

2. «KazBestProduct» АҚ-ның табыстылық деңгейіне талдау

       2.1  «KazBestProduct» АҚ-ның қаржылық-экономикалық

жағдайына талдау жасау

Серіктестіктің тұрған орны және мекен-жайы: Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Қазыбаев көшесі, 246а үй.

Серіктестіктің фирмалық атауы: мемлекеттік тілде «О.З.М.» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. Қысқаша: «О.З.М.» ЖШС. Орыс тілінде: товарищество с ограниченной ответственностью «О.З.М.». Қысқаша: ТОО «О.З.М.»

Серіктестік құрылтайшысы Қазақстан Республикасының азаматы Икишев Жанат Ризаевич, паспорт № 1614031, ІІМ РҚ, 09.02.1998 ж., РНН 091320070077, Алматы облысы, ықшамауданы 18/2.

Серіктестіктің жарғылық капиталы 100 000 теңгені құрайды.

Оны Алматы қаласының Әділет басқармасында мемлекеттік тіркеген сәттен бастап Серіктестік құрылған болып есептеледі және заңды тұлға мәртебесіне ие болады. Серіктестік коммерциялық ұйым болып табылады, азаматтық құқықтарға ие және Қазақстан Республикасының заңдарымен тыйым салынбаған қызметтердің кез келген түрлерін жүзеге тасыру үшін қажетті оның қызметтеріне байланысты міндеттерді жүктейді.

Серіктестіктің жұмыс мерзімі шектелмеген.

Серіктестіктің қызметінің мақсаттары және мәні

Серіктестіктің қызметінің негізгі мақсаты Серіктестіктің өндіретін мақсаты Серіктестіктің өндіретін тауарларына (жұмыстары, қызмет көрсетулері) сұранымдарды қанағаттандыру жолымен таза табыстарды алу болып табылады.

Көзделген мақсатқа жету үшін серіктестік келесі көрсетілген қызмет түрлерін жүргізеді:

- астықты өңдеу;

- астықты алып-сату;

- коммерциялық қызмет;

- ғылыми-зерттеу ашуларын өңдеу және енгізу;

- жарнама-ақпараттық қызметі;

- сауда-делдалдық қызмет;

- сыртқы экономикалық қызмет;

- экспорттық-импорттық операцияларын жүзеге асыру.

Серіктестік, тізбесі заң актілерінде белгіленетін жекелеген қызмет түрлерімен ҚР мемлекеттік органдарымен берілетін лицензия, рұқсат, сертификат негізінде ғана айналыса алады.

Мүліктердің құралу тәртібі.

Серіктестіктің мүлкінің құралы көздері болып табылатындар:

-жарғылық капиталға қатысушылардың салымдары;

-серіктестіктің алған табыстары;

- заңдармен тыйым салынбаған басқа көздер.

Серіктестіктің мүлкі оның балансында есептеледі.

«KazBestProduct» АҚ-ның қызметін басқару

Қатысушылардың жалғыз құрылтайшы-серіктестіктің жоғары басқару органы болып табылады.

Серіктестікте қатысушылардың жалғыс құрылтайшы ерекше құзыреті:

А) серіктестіктің жарғылық капиталы мөлшерін, орналасқан жері мен фирмалық атауын өзгертуді қоса алғанда, оның жарғысын өзгерту;

Б) серіктестіктің атқарушы органын құру және оның өкілеттікутерін мерзщімінен бұрын тоқтату, сондай-ақ серктестікті немесе оның мүлкін сенімгерлік басқаруға беру туралы шешім қабылдау және осылай берудің шарттарын айқындау;

В) серіктестіктің жалдық қаржылық есебін бекіту және таза пайда мен шығынды бөлу;

Г) серіктестіктің бақылаушы кеңесінің және тексеру комиссиясын  сайлау және олардың өкілеттіктерін мерзімінен тоқтату, сондай-ақ серіктестіктің тексеру комиссиясының есептері мен қорытындыларын бекіту;

Д) серіктестіктің ішкі қызметін реттейтін ішкі ережелерді, оларды қабылдау рәсімдерін және басқа да құжаттарды бекіту;

Е) серіктестіктің өзге шаруашылық серіктестіктерге, сондай-ақ коммерциялық емес ұйымдарға қатысуы туралы шешім қабылдау;

Ж) серіктестікті қайта ұйымдастыру немесе тарату баланстарын бекіту;

З) қолданылатын заңдарына сәйкес серіктестік мүлкіне қосымша жарналарын енгізу туралы  шешім қабылдау жатады.

Серіктестіктің атқарушы органы директор болып табылады, ол қатысушылардың жалғыс құрылтайшы есебін береді және оның шешімдерінің орындалуын ұйымдастырады.

Жалғыс құрылтайшы  ерекше құзыретіне жататын мәселелерден  басқа сұрақтарға директор құзыретті болады, соның ішінде:

  1.  Күнделіктегі және перспективалық программалардың орындалуын қамтамасыз етеді;
  2.  Қатысушылар шешімдерін дайындайды және олардың орындалуын ұйымдастырады, және орындалуы туралы есеп береді;
  3.  Серіктестіктің мүлігіне, соның ішінде ақшасына, шектеусіз билік етеді;
  4.  Банктерде есеп және басқа шоттарды ашады;
  5.  Серіктестіктің еңбек коллективімен орындалуға міндетті бұйрықтар мен нұсқаулар шығарады;
  6.  Серіктестің қызметкерлерін жұмысқа қабылдайды және жұмыстан босатады;
  7.  Серіктестіктің өкілі болуға сенімхаттар береді;

Кәсіпорынның қаржы директоры келесі қызметтерді атқаруға міндетті:

- бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және бақылау;

- дебиторлық қарыздың есебі, жүргізілуі;

- еңбекақы бойынша есепті жүргізуге бақылау.

Қапшағай қ. кәсіпорынның бухгалтерінің негізгі функционалдық қызметтері:

- алғашқы құжаттарды толтыру;

- дайын өнімді есепке алу;

- материалдық есептерді жүргізу.

Алматы қ. «KazBestProduct» АҚ-ның филиалы «О.З.М.» ЖШС  бухгалтерінің негізгі функционалдық қызметтері:

- есеп беруші тұлғалармен есеп жүргізу;

- бухгалтерлік, салықтық, қаржылық және есеп берулерді толтыру.

«KazBestProduct» АҚ-ның қаржылық-экономикалық қызметін талдау

«KazBestProduct» АҚ-ның 2004-2005 ж.бухгалтерлік балансын, қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есебін және ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есебінің мәліметтерін (қосымша 1-6) негізге ала отырып кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жүргіземіз.

Кәсіпорынның қаржы жағдайы осы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақтылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау - кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның жекелеген түрлерінің абсолютті және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік береді.

6-сурет -   Кәсіпорынның басқару құрылымы

Кесте-6 - Өнімді сату бойынша есеп беру

1-ші квартал 2006 жыл

АталуыСаныӨзіндік құныСалықтарды қоспағандағы сомаСалықты қосқандағы сомаТабысНегізгі қойма3688000,0006 767 352,137 090 200,808 153 731,00322 848,72Бидай қалдығы 30%38560,00067 060,8770 413,9180 976,003 353,04Жарма2950800,0005 131 826,045 388 418,226 196 681,00256 592,18Бидай қалдығы 50%691910,0001 504 152,171 564 318,281 798 966,0060 166,11Күріш қалдығы3980,0006 921,747 267,838 358,00346,091-ші сортты ұн2750,00057 391,3159 782,6168 750,002 391,30Барлығы3688000,0006 767 352,137 090 200,808 153 731,00322 848,72

Қаржылық есептің маңызды элементі болып саналатын активтерді талдау барысында, осы активтердің нақты қолда бары, құрамы, құрылымы және оларда болған өзгерістер зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және оның жеке топтарын талдау, олардың тиімді таратылуын талқылауға мүмкіндік береді.

Активтердің өсуі (артуы) кәсіпорынның болашақтағы дамуын көрсететін болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң нәтижесін сипаттайды.

Баланс мәліметтері бойынша  активтердің құрамы мен олардың тоқтатылуына талдау жасау үшін келесі 7-аналитикалық кестені құрамыз.

Кесте-7 -  2004-2005 жж. «KazBestProduct» АҚ  баланс активтерінің құрамы мен құрылуы

№Көрсеткіштер2004 ж.2005 ж.Жыл бойындағы өзгеріс (+;-)Құрылымының өзге-руімың.тгҮлес сал-мағы,%мың.тгҮлес сал-мағы,%мың тг.(3б/1б х100)(4б-2б)АБ12345671Активтер құны, барлығы соның ішінде4104629310047063118100+601682514,7х1.1.Ұзақ мерзімді активтер:3099390075,54610677397,9+1511287348,8+22,5а) негізгі құралдар3099390075,54610677397,9+1511287348,8+22,5ә) қаржылық салымдар----1.2.Ағымдағы активтер:1005239324,59563452,1-9096048-0,90-22,5Кесте -7 – нің жалғасыа)Тауарлы-материалдық қорлар13852----13852--ә)тауарлар701176-581391--119785-17,1-2Кәсіпорынның өндірістік потенциалының құны210925,364,17216178,450,13+5253,1+2,5-14,04

7-кесте мәліметтерінен активтердің нақты құнын көрсететін баланс валютасының есепті жылы +6016825 мың теңгеге немесе 14,7 %-ке артқанын көруге болады. Бұл «KazBestProduct» АҚ-ның әрі қарайғы дамуын көрсететіндіктен, оның жұмысының оң нәтижесін сипаттайды.

«KazBestProduct» АҚ-да өндірістік потенциал құны жыл басында 210925 мың теңгені, жыл соңында - 216178 мың теңгені құрады, яғни 5253 мың теңгеге немесе 2,5 %-ға өсті. Баланс активтерінің жалпы құнындағы өндірістік потенциал үлесі 2004 жылы 14,04 пунктке кемігенімен 2005 жылы 50,13 % құрады, бұл өндірістік мақсаттағы мүлік коэффициентінің қалыпты мәніне сай келеді.

Кәсіпорын активтерін таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі көрсеткіш – мобильді және иммобильді қаражаттар қатынасының коэффициенттері. Ол ағымдағы активтер құнын ұзақ мерзімді активтер құнына бөлу арқылы анықталады.

Бұл қатынастың қолайлы және қауіпті көлемі кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне байланысты. Кәсіпорындарда берілген көрсеткіштің деңгейі 0,5-тен төмен болмауы тиіс.

Негізгі құралдардың техникалық жағдайын сипаттайтын маңызды көрсеткіш  - бұл осы негізгі құралдардың тозу сомасының оның белгілі бір кезеңдегі бастапқы құнына қатынасы арқылы анықталатын тозу коффициенті. Бұл кәсіпорында негізгі құралдардың тозу коэффициенті :

жыл басында – 0,38 = (116774,9 :304770,3);

жыл соңында – 0,39 = (123248,8:314010,2) құрайды, яғни 0,01 пунктке өскен. Бұл негізгі құралдардың сапалық (моральды) тозуын айтпай-ақ, олардың 2/3-ден көбі табиғи (физикалық) тозғандығын және ескіргендігін көрсетеді.

Кейбір қолма-қол ақшалардың кемуі едәуір дебиторлық борыштың салдары болып табылады. Өтімді емес, өтімділігі төмен тауарлы-материалдық құндылықтардың бар болуы, дебиторлық борыштың әсіресе, оның күмәнді бөлігінің үлкен мөлшерде болуы айналым қаражаттарының айналымдылығының бәсеңдеуіне әкеліп соқтырады және кәсіпорынның қаржылық жағдайына кері әсерін тигізеді. Кәсіпорынның қаржы жағдайына дебиторлық борыштың нақты бар болуы емес, оның көлемі, қозғалысы және түрі, яғни бұл борыштың пайда болу себебі әсер етеді. Дебиторлық борыштың пайда болуы кредиторлық борыш сияқты ақшаны аудару арқылы есеп айырысу жүйесі кезеңіндегі шаруашылық қызметтегі объективті процесс болып табылады. Дебиторлық борыш барлық уақытта есептеулер тәртібінің бұзылуы нәтижесінде туындап, барлық уақытта да қаржылық жағдайды нашарлатады деуге болмайды. Сондықтан да, оны меншікті қаражатты толығымен айналымнан шығару деп есептеуге болмайды, өйткені оның бір бөлігі банктік несиелендірудің нысаны болып табылады да кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне ешбір ықпал етпейді.

Кәсіпорынның дебиторлық борышы қалыпты және өтелмеген болып екіге бөлінеді. Өтелмеген дебиторлық борышқа, төлеу мерзімі өтіп кеткен есеп айырысу құжаттары бойынша тиеліп жіберілген тауарлар үшін қарыздар жатады. Өтелмеген дебиторлық борыш айналым қаражаттарының заңсыз бұрмалануын және қаржы тәртібінің бұзылуын көрсетеді.

Дебиторлық борыштың өтімділік және сапалық көрсеткіштерін зерттеу маңызды болып табылады.

Сапа дегеніміз - бұл осы қарызды толығымен қайтарып алу ықтималдығы, ол қарыздың қалыптасу мерзіміне байланысты болады. Дебиторлық борыштың мөлшерлі мезгілін сипаттау үшін оларды пайда болу мерзімі бойынша топтастыру керек.

Баланс активінің құрастырылу көздерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау. Нарық  қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады.  Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең аз бөлігі  өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары , яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол банктердің қысқа мерзімді несиелерімен және коммерциялық несиелермен жабылады.

Меншікті капиталдың көлемін ғана анықтап қоймай, сонымен бірге капиталдың жалпы сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды. Бұл көрсеткіш әр түрлі атпен берілуі мүмкін,(тәуелсіздік коэффициенті, автономдық коэффициенті) бірақ оның мәні бір ғана - бұл коэффициентке қарап сырттан тартылған қаржыдан қаншалықты тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын көруге болады. Тәуелсіздік коэффициентін меншікті капиталды барлық авансталған капиталға бөлумен анықтайды:

     Ктс = Мк:Ак                                                 ( 19  )

мұндағы  Ктс - тәуелсіздік коэффициенті;

                  Мк- меншікті капитал;

                 Ак - авансталған капитал (баланс валютасы жиыны, яғни қаржыландырудың жалпы сомасы).

Қаржылық есеп берудің активтерінің қалыптасу көздерінің құрылымын зерттеуді келесідей кесте-2 түрінде көрсетуге болады.

Төменде келтірілген -кестеден кәсіпорынның есеп беру жылындағы активтерінің қалыптасу көзі 6016825 мың теңгеге немесе 14,7 %- өскені көрініп тұр. Бұл өсу 2005 ж. 47063118 мың теңге болған, яғни 2004 жылдағы  мөлшермен салыстырғанда 1,4 есе өскен, қатыстырылған капиталдың өсуінен болған бұл кезеңде тәуелсіздік коэффициенті 0,48-ден  -0,89-ға дейін немесе -1,37 пунктке төмендеген. Алайда бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының (тұрақтылығының) төмендегенін дәлелдемейді.

Кесте-8 -   «KazBestProduct» АҚ  2004 – 2005 жж. жағдайы негізінде авансталған капиталының құрамы мен құрылымы

№Көрсеткіштер2004 ж.2005 ж.Жыл бойындағы өзгеріс (+;-)Құрылымының өзге-руі(4б-2б)мың.тгҮлес сал-мағы,%мың.тгҮлес сал-мағы,%мың тг.(3б-1б)%(5б/1бх100)АБ.1.2.3.4.5.6.7.1Авансталған капитал, соның ішінде4104629310047063118100+601682514,7х1.1.Меншіктік капитал1967410,5-422777-0,89-619518-2,141,391.2.Қарыздық капитал, соның ішінде4084955299,547485895100,8663634316,21,32Тәуелсіздік коэффициенті (1.1. жол :1 жол)х0,48х-0,89хх-1,373Қаржыландыру коэффициенті (1 :1.2.жол)х0,99х1,008хх0,0184Қатыстырыл.капиталдың меншіктік капиталға қатынас коэф-іх207,65х-112,3хх-319,9

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

Бұны тәуелсіздік коэффициентіне кері көрсеткіш болып табылатын қатыстырылған капиталдың барлық авансталынғанкапиталдағы үлес салмағы да дәлелдейді. Оны тәуелділік коэффициенті деуге де болады. Ол мына формуламен аныталады:

     Кт = Қк : Ак                                                 ( 20 )

мұндағы  Кт - тәуелділік коэффициенті;

                 Қк - қатыстырылған капитал;

    Ак  - авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);

Бұл коэффициент авансталған капиталдың жалпы сомасындағы қарыздың үлесін сипаттайды. Бұл үлес жоғары болған сайын, кәсіпорынның сыртқы  қаржыландыру көздерінен тәуелділігі жоғарылайды.

Бұл көрсеткіш біршама өскенімен, талданып отырған кезде кәсіпорын өзінің қаржылық тәуелсіздігін жоғалтты деп айтуға болмайды. Жылдың басында және аяғында тәуелсіздік коэффициенті оның қалыпты мәнінен айтарлықтай жоғары.

Келесі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын меншікті капиталдың қатыстырылғанкапиталға қатынасын көрсететін коэффициент қаржыландыру коэффициенті болып табылады. Ол келесі формуламен анықталады:

     Кк = Мк : Қк                                                    ( 21 )

мұндағы   Кк - қаржыландыру коэффициенті;

                 Мк - меншікті капитал;

                 Қк - қатыстырылған капитал.

Бұл коэффициент жоғары болған сайын, соғұрлым банктер мен инвесторлар қаржыландыруға соғұрлым сенімді кіріседі. Бұл коэффициент кәсіпорын қызметінің қандай бөлігі өз қаражатымен, ал қандай бөлігі қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді. Қаржыландыру коэффициенті <1 болатын жағдай (кәсіпорын мүлкінің көп бөлігі қарыз қаражатымен қалыптасқан) төлем қабілеттілігінің өте қауіпті жағдайға жеткендігін және несие алуды қиындатқанын көрсетеді.

Бұл есеп беру кезеңінің басында активтерге салынған меншікті қаражаттардың әрбір теңгесіне қарыз қаражатының 1 теңге 33 тиынын тартқанын көрсетеді. Есеп беру кезеңінің ішінде қарыз қаражаттары меншіктік салымдардың әрбір теңгесіне 4 теңгеге дейін көбейген. Демек, кәсіпорын қарыз қаражаттарын   пайдалануға көп күш жұмсаған, бірақ өзінің қаржылық тұрақтылығын жоғалтпаған.

Кәсіпорынның тәуелсіздік (дербестік) дәрежесін сипатайтынең маңызды көрсеткіштерінің бірі қаржылық тұрақтылық коэффициенті болып табылады немесе оны басқаша инвестицияларды жабу коэффициенті деп атайды. Ол меншікті және ұзақ мерзімді қарыз капиталының жалпы (авансталған) капиталдағы үлесін сипаттайды және мына формуламен анықталады:

     Кқ.т. =                                         ( 22 )

мұндағы  Кқ.т. - қаржылық тұрақтылық коэффициенті;

                Ұм - ұзақ мерзімді міндеттемелер;

                 Ак - авансталған капитал;

                  Мк - меншікті капитал.

Бұл дербестік коэффициентімен салыстырғанда жұмсақ көрсеткіш. Батыс тәжірибесінде бұл коэффициенттің қалыпты мәні 0,9-ға тең болуы керек, ал оның 0,75-тен төмендеуі қауіпті.

Жоғарыда келтірілген көрсеткіштер арқылы кәсіпорын  капиталының құрылымын сипаттай отырып, бөлек топтар мен көздердің құрылымының өзгерісіндегі әр түрлі тенденцияларды көрсететін жеке көрсеткіштерді де пайдалану керек. Мұндай коэффициенттерге бірінші кезекте қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті жатады. Ол ұзақ мерзімді міндеттемелердің меншіктік капитал мен ұзақ мерзімді міндеттемелердің сомасына қатынасымен анықталады:

    Кұ/м=                                                 ( 23 )

мұндағы  Кұ/м- қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімді тарту коэффициенті немесе

                          ұзақ мерзімді міндеттемелер коэффициенті;

    Мк- меншікті капитал;

   УМ - ұзақ мерзімді міндеттемелер.

Бұл коэффициент қаржылық есеп берудің активтерін қаржыландыру үшін меншікті капиталмен қатар тартылған ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздардың үлесін көрсетеді, кәсіпорын қарыз қаражаттарын қаншалықты интенсивті пайдаланып жатқанына баға береді.

Капиталдың құрылымын қалыптастырудың тиімділігін (қолайлылығын) анықтау үшін жоғарыда келтірілген көрсеткіштермен қатар инвестициялау коэффициенті де анықталады. Ол батыс фирмаларында кеңінен қолданылады және меншікті капиталдың негізгі құралдарға қатынасымен анықталады.  «KazBestProduct» АҚ  -да :

2004 жылы: 0,75 (141047,9 : 187995,4)

2005 ж:0,44 (84804,4 :190761,4) құрайды.

Активтерді құрудың ең дұрыс жолы, меншікті капитал барлық негізгі капиталды (айналымнан тыс активтер) және айналым капиталының бір бөлігін жабатын кездегі жол саналады.  Меншікті, қарыз (қатыстырылған) және жалпы (авансталған) капиталдың қатынасын әр түрлі тұрғыдан сипаттайтын коэффициенттермен қалыптасқан жағдай, меншікті және қатыстырылған капиталдың (міндеттемелердің) құрылымын және оның есеп беру кезеңіндегі өзгерістерін зерттеуді қажет етеді.

Меншікті капиталды талдау.Біздің отандық тәжірибеде кәсіпорынның меншікті капиталының құралу көздері болып мыналар саналған: жарғылық капитал, резервті қор, арнайы бағыттағы қорлар, мақсатты қаржыландыру мен салымдар (келіп түсулер), жалгерлік міндеттемелер, баланс пассивінің 1 бөлімінде көрсетілген бөлінбеген табыс, сонымен қатар құрылтайшылармен есеп айырысулар, тұтыну қорлары, алдағы кезең шығындары мен төлемдер резервтері, күмәнді қарыздар бойынша резервтер, 1997 жылы құрылған баланс пассивінің 2 бөлімінде көрсетілген алдағы кезең табыстары. БЕС-2 сәйкес 1998 жылдың балансында меншікті капиталға жарғылық капитал, қосымша төленбеген капитал, қосымша төленген капитал, резервті капитал және бөлінбеген табыс (жабылмаған зиян) кіреді.

Қаржылық тұрақтылықтың абсолютті көрсеткіштері тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілу дәрежесін көрсететін көрсеткіштер.

Тауарлы-материалдық қорлардың қалыптасу көздерін сипаттайтын 3 негізгі көрсеткіш анықталады:

  1.  Меншікті айналым капиталының бар болуы (Ма.к). Бұл көрсеткіш меншікті капитал мен (баланс пассивінің 1 бөлімі) ұзақ мерзімді активтердің (баланс активінің 1 бөлімі) арасындағы айырма ретінде анықталады. Ол меншікті айналым қаражаттарын сипаттайды.  Құрылысына қарай меншікті айналым капиталының бар болуы келесі формуламен анықталады:

Ма.к. = Мк - Ұа = ІбП - ІбА                                  ( 24 )

мұндағы  Мк - меншікті капитал;

                 Ұа   - ұзақ мерзімді актив;

                 ІбП - баланс пассивінің 1 бөлімі;

                 ІбА- баланс активінің 1 бөлімі.

Мак көрсеткішті бірқатар маңызды талдау коэффициенті есептеп табу үшін пайдаланылады: кәсіпорынның ағымдағы активтерді жабы коэффициенті (бұл көрсеткіштің нормативті мәні 0,1-ден төмен болмауы керек), тауарлы материалдық қорларды жабу коэффициенті (бұл көрсеткіштің мәні - 0,6-дан төмен емес) және т.б.

  1.  Тауарлы- материалдық қорлардың меншікті және ұзақ мерзімді қарыздың қалыптасу көздерінің бар болуы (Ма.к./ұз).бұл көрсеткіш келесі формуламен анықталады:

Мак/ұз  = Ма.к. + Ұз м = Мак + Пб2                            ( 25 )

мұндағы   Ұз м - ұзақ мерзімді міндеттемелер;

                 Мак - меншікті айналым капиталы;

                  Пб2-баланс пассивінің 2 бөлімі.

  1.  Тауарлы-материалдық қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің жалпы мөлшері алдыңғы көрсеткішті қысқа мерзімді несиелер мен қарыздар сомасын қосу жолымен, мына формула арқылы анықталады:

     НК = Мак/ұз + Қнқ                                                     ( 26 )

мұндағы  НК-негізгі көздер;

    Қнқ- қысқа мерзімді несиелер мен қарыздар.

Тауарлы-материалдық қордың бар болуының үш көрсеткішіне тауарлы-материалдық қорлар мен шығындардың олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің 3 көрсеткішіне сәйкес келеді:

  •  Меншікті айналым капиталының (Ма.к) артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-). Ол келесі формуламен анықталады:

Ма.к. = Ма.к. - ҚШ                                                          ( 27 )

мұндағы, ҚШ-тауарлы-материалдық қорлар мен шығындар.

  •  Тауарлы-материалдық қорлардың меншікті  және ұзақ мерзімді қалыптастыру көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) келесі формуламен анықталады:

Мак/ұз = Мак/ұз - КШ                                                     ( 28 )

  •  Қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің (НК) жалпы мөлшерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) келесі формуламен анықталады:

НК = НК  - КШ                                                           ( 29 )

Тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің үш көрсеткішін есептеу кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның тұрақтылық дәрежесі бойынша келесі 4 типке бөлуге болады:

  •  қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы;
  •  қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы;
  •  тұрақсыз қаржылық жағдайы;
  •  дағдарысты (қауіпті) қаржылық жағдайы.

Қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы мына теңсіздікпен сипатталатын уақытта қалыптасады:

ҚШ  < Мак    немесе Мак   > ҚШ                                       ( 30 )

Бұл теңсіздік тауарлы-материалдық қорлар меншікті айналым капиталымен жабылатынын көрсетеді, яғни кәсіпорын сыртқы кредиторлардан тәуелсіз болады.

Қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығ мына теңсіздікпен сипатталады:                                  

Мак/ұз <  ҚШ <НК                                                             ( 31 )

Бұл келтірілген қатынас тиімді жұмыс істеп тұрған кәсіпорын тауарлы-материалдық қорларды жабу үшін "қалыпты"- меншікті және қатыстырылған қаражат көздерін пайдаланып жатқан жағдайға сәйкес келеді.

Тұрақсы қаржылық және қалыптасқан жағдай келесі теңсіздікпен сипатталды:

ҚШ > НК немесе НК<ҚШ                                               ( 32 )

Бұл қатынас кәсіпорын өзінің тауарлы-материалдық қорларының бір бөлігін жабу үшін "қалыпты емес" болып, яғни негізделмеген болып саналатын қосымша жабу көздерін тартуға баруына тура келетін жағдайға сәйкес келеді.

Кәсіпорындарда қалыптасқан қаржылық жағдайды басқаша да жіктеуге болады:

  1.  қаржылық жағдайы жақсы кәсіпорындар;
  2.  қаржылық жағдайы орташа кәсіпорындар;
  3.  қаржылық жағдайы нашар кәсіпоындар;
  4.  банкротқа ұшыраған  кәсіпорын.

Баланс өтімділігін талдау. Баланс өтімділігін талдау алдында жалпы активтердің, баланстың және кәсіпорынның "өтімділігін" анықтап алу керек.

Өтімділіктің екі тұжырымдамасы белгілі. Бірінші тұжырымдама бойынша өтімділік: кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу қабілеттілігі ұғынылады.Екінші тұжырымдама бойынша, өтімділік - бұл ағымдағы активтердің ақша қаражаттарына айналуға дайындығы мен жылдамдығы.

Баланс өтімділігін талдаудың мәні - активтегі өтімділік дәрежесі бойынша топталған қаражаттарды пассивтегі міндеттемелермен салыстыруда. Актив пен пассив баптары белгілі бір тәртіппен топталады,  - өтімділігі жоғарылардан бастап өтімділігі төменгілерге (актив), яғни өтімділігінің төмендеу тәртібі бойынша қайтару уақыты ұзақтардан қайтару уақыты қысқаларға қарай (пассив), яғни қайтару уақытын жоғарылату тәртібі бойынша болады. Кейде керісінше тәртіп болуы да мүмкін.

Өтімділік дәрежесіне, яғни ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына байланысты кәсіпорын активтері келесідей топтарға бөлінеді.

А1. Ең өтімді активтер.Әлемдік тәжірибеде бұларға кәсіпорынның ақша қаражаттарының барлық баптары мен құнды қағаздары жатады.

Ақша қаражаттары мен құнды қағаздар (қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар) - айналым қаражатының ең мобильді бөлігі. Ақшамен бірден есеп айырысуға болады, ал құнды қағаздар қолма-қол ақшаға тез айналады.

А2. Тез өткізілетін активтер. Бұларға қысқа мерзімді дебиторлық борыш басқа да активтері жатқызады. Дебиторлық борыш сомалары есеп айырысу шотына белгілі бір уақытта келіп түсіп, бұлар өз міндеттемелерін төлеуге жұмсалуы мүмкін.

А3. Баяу өткізілетін активтер. Баланс активінің 2 бөлімінің "тауарлы-материалдық қорлар" бабы және баланс активінің 1 бөліміндегі "Ұзақ мерзімді инвестициялар" (жарғылық қорға басқа кәсіпорындардың салымдар мөлшеріне азайтылған ) бабы.

А4.Қиын өткізілетін актвитер- баланс активінің 1 бөлімінің алдындағы топтарға енгізілген баптарынан басқа барлық баптары. 1 бөлім жиынынан "Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар" бабы бойынша соманың бір бөлігі ғана алынып тасталғандықтан, қиын өткізілетін активтер құрамында басқа кәсіпорындардың жарғылық капиталға салған салымдары ғана есепке алынады.

П1. Неғұрлым тезірек төленуге тиісті міндеттемелер - бұларға уақытында төленбеген кредиторлық борыш, қарыздар, басқа да қысқа мерзімді міндеттемелер, жұмыскерлермен олардың алған қарыздары бойынша есеп айырысу көлемінен асқан мөлшерде жұмыскерлерге берілген қарыздар жатады.  Бұл берілген мөлшерден асу банктің мақсатты қарыздарын (несиелерін) өз мақсаты бойынша пайдаланбағандығын білдіреді және сондықтан тезірек өтеу үшін неғұрлым өтімді активтермен қамтамасыз етілуі тиіс.

П2. Қысқа мерзімді міндеттемелер - қысқа мерзімде несиелер мен заемдар және жұмыскерлерге арналған қарыздар.

П3.Ұзақ мерзімді міндеттемелер - ұзақ мерзімде несиелер мен заемдар.

П4. Тұарқты міндеттемелер - пассивтің 1 бөлімінің "Меншікті капитал" баптары. Актив пен пассивтің балансын сақтау үшін бұл топтың жиыны баланс активінің "Алдағы кезең шығындары" бабы бойынша сомаға азайтылады.

Баланс өтімділігін анықтау үшін актив пен пассив бойынша келтірілген топтар жиындарын салыстыру керек. Баланс толық өтімді деп келесідей қатынастарда саналады:

А1> П1;

А2>П2 ;

А3 >П3 ;

А4 <П4 ;

Егер активтің алғашқы үш теңсіздігінің әрбір тобы кәсіпорынның сәйкес міндеттемелер тобын жапса немесе оған тең болса баланс өтімді болады, кері жағдайда баланс өтімді емес.

Көрсетілген схема бойынша жүргізіліп отырған талдау баланс өтімділігіне кешенді баға беруге мүмкіндік береді.

Кесте-9 - Тауарлы-материалдық қорлардың оларды қалыптастырудың қалыпты көздерімен қамтамасыз етілуі 2004-2005 жж. жағдай бойынша.   «KazBestProduct» АҚ  (артықшылығы (+); жетіспеушілік (-))

№КөрсеткіштерСимволдары2004 жыл 2005 жыл жыл бойғы өзгерістер(+;-)1234561.Меншікті капиталМк196741-422777-6195182.Ұзақ мерзімді активтер Ұза3099390046106773151128733.Меншікті айналым капиталының бар болуы (1жол-2жол)Ма.к.-2902649-46529550-157323914.Ұзақ мерзімді  міндеттемелерҰз м---5.Тауарлы-материалдық қорлардың меншікті және ұзақ мерзімді қалыптасу көздерінің бар болуы (3 жол + 4 жол)Мак/ұз-2902649-46529550-157323916.Қысқа мерзімді несеиелер мен қарыздарҚн---Кесте-9 – дың жалғасы7.Тауарлы - материалдық қорлардың қалыпты (негізгі) қалыптасу көздерінің жалпы мөлшері (5жол+6 жол)НК-2902649-46529550-157323918.Тауарлы-материалдық қорларҚ715028581391-1336379.Өзіндік айналым капиталының артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) (3жол-8жол)Мак-3617677-47110941-4349326410Тауарлы-материалдық қорлардың меншікті және ұзақ мерзімді қалыптасу көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) (5 жол - 8 жол)Мак/ұз-3617677-47110941-4349326411Тауарлы-материалдық қорлардың қалыпты негізгі қалыптасу көздерінің жалпы мөлшерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) (7 жол-8 жол)НК-3617677-47110941-43493264

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

Тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің үш көрсеткішін есептеу кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның тұрақтылық дәрежесі бойынша 4 типке бөлуге мүмкіндік береді:

  •  қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы (ҚШ< Мак  > ҚШ);
  •  қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы (Мак < ҚШ < НК);
  •  тұрақсыз қаржылық жағдайы (ҚШ >НК немесе НК<ҚШ);
  •  дағдарысты (қауіпті қаржылық) жағдайы .

Өтімділіктің жалпы көрсеткіші келесі формуламен есептеледі:

    Кжө =                                          ( 33 )

мұндағы  Кжө-жалпы өтімділік коэффициенті;

 а1,а2,а3 - салмақтық коэффициенттер;

   А мен П- актив пен пассив бойынша сәйкес топтарының жиындары.

Өтімділіктің жалпы көрсеткішінің берілетін түрі:

Кжө =                                                 ( 34 )

Осы көрсеткіштің көмегімен кәсіпорнның төлем қабілеттілігіне және кәсіпорындағы өтімділік жағынан қарастырғандағы қаржылық жағдайының өзгерістеріне жалпы баға беріледі.

Кәсіпорындағы тауарлы-материалдық қорлардың оларды қалыптастыру көздерімен қамтамасыз етілуі келесі 3-кестеде көрсетілген.

  1.  «KazBestProduct» АҚ-ның табыстылығын талдау

Кәсіпорынның табысын талдау және деңгейі мен серпінін талдау үшін № 2 «Табыстар мен шығыстар туралы есеп»  нысанының мәліметтері негізінде жүргізіледі.

Есепті кезеңдегі жалпы қаржылық нәтиже есеп беру нысандарына ашып көрсетіледі және өнімді өткізуден, негізгі қорларды, материалды емес активтерді, басқа мүліктерді өткізуден түсетін таза табыстың алгебралық қосындысы ретінде болады.

Кесте-10 - Табыс көрсеткіштерін талдау

Көрсеткіштер2004ж2005жАуытқуАбсолюттік (+,-), мың тенгеСалыстыр-малы, % 123451. Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түсетін табыс38868,546456,8+7588,319,52. Өткізілген өнімнің өз құны34525,543736,5+921126,710-кестенің жалғасы123453. Жалпы табыс4343,02720,3-1622,7-37,44. Кезең шығындары3079,43424,2+344,8+11,25. Негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)1264,8-703,92-1968,7-44,46. Негізгі емес қызметтен түсетін табыс (зиян)13,684,402+70,8+620,67. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)1278,4-619,518-1897,5-51,58. Салық салудан кейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)894,8-619,518-1514,3-30,89. Таза табыс (зиян)894,8-619,578-1514,3-30,8

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

10-кестеден көріп отырғанымыздай, ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түскен түсім 7588,3 м. тенгеге, яғни 19,5 %, ал өнімнің өзіндік құны сәйкесінше 26,7% немесе 9211 м теңгеге өсіп отыр. Нәтижесінде жалпы табыс 1622,7 м. теңгеге кеміп отыр, яғни 2005 жылы 2720,3 м. теңгені құраған.

«KazBestProduct» АҚ-ның кезең шығындары 2004 ж. 3079,4 м. тг құраса, 2005 жылы 43736,5 м. тг құраған, яғни 344,8 м. тг немесе 11,2 %-ға артқан. Шығындар баптарының артуы табыстың төмендеуіне әкеледі. Негізгі қызметтен түсетін табыс 2004 ж 1264,8 м. тг құраса, 2005 жылы 703,9 м. тг мөлшерінде зиянға (шығынға) шыққан. Бірақ негізгі емес қызметтен түсетін табыс мөлшері 70,8 м. тг-ге артқан.

Кәсіпорынның таза табысы 2004 жылы 894,8 м. тг-ні құраса, 2005 жылы 619,5 м. тгзиянға шыққан. Бұл кезең шығындарының, яғни жалпы және әкімшілік шығындарының, өткізу бойынша шығындардың сәйкесінше өткен жылғымен салыстырғанда артқы есебінен болып отыр.

Есепті кезеңдегі таза табыстың құрылымындағы өзгерістер келесі кестеде келтірілген.

Кесте-11 -  Таза табыстың құрылымы

Көрсеткіштер2004 г2005 гАуытқум.тг%м.тг%м.тг%1. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)1278,4100-619,5100-1897,5-51,5- негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)1264,898,9-703,9-113,6-1968,7-44,4- негізгі емес қызметтен түсетін табыс13,61,184,4+13,6+70,8+620,62. Салық салғаннан кейінгі табыс (зиян)894,8х-619,5х-1514,3-30,83. Таза табыс894,8х-619,5х-1514,3-30,8

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

Кестеден көргеніміздей 2005 жылы негізгі қызметтен түсетін табыстың құрылымында кері өзгерістер болды. 2004 жылы жалпы табыстағы негізгі қызметтен түсетін табыстың үлесі 98,9 %, негізгі емес қызметтен түсетін табыстың үлесі 1,1 % болған. 2005 жылы 619,5 м. тг. зиянға шығуы жалпы және әкімшілік, өнімді өткізу шығындарының артуынан, алдыңғы жылдардан қалған жабылмаған зиянның орнын толтыру нәтижесінен болып отыр деуге болады. Будан кәсіпорынның қаржылық жағдайының нашарлауын, тұрақсыздығын көруге болады.

Өнімді өткізуден түсетін таза табысты факторлық талдау.

Ауыл шаруашылық өнімін өткізуден түсетін табыс үнемі мына факторлардың әсерінде, ықпалында болады: өнімді өткізу көлемі, өнімнің құрылымы; өткізілген өнімнің сату бағасы; шикізат, материал, отын, электрэнергиясының тарифтері, тасымал шығындары, материалды және еңбек ресурстарының шығындарының деңгейі.

Өнімді өткізуден түсетін табысқа факторлардың әсерінің формальды есебін келтірейік.

Кесте-12 -  Факторлар бойынша табысты талдау

Рет №Көрсеткіштер2004 ж  Нақты өткізілген ауылшаруашылық өніміне өткен кезең бойынша2005 ж1Өнімді өткізуден түсетін түсім, м.тг38868,535238,346456,82Өткізілген өнімнің толық өзіндік құны, м. тг.34525,535134,143736,53Өнімді өткізуден болатын таза табыс894,8962-619,6

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

  1.  Өнімді өткізуден  түсетін табыстың () жалпы өзгерісінің есебі :

                                                 ( 35 )

мұндағы  Р1- есепті кезеңдегі табыс, тг

                Р2 – өткен жылғы табыс, тг

«KazBestProduct» АҚ үшін табыстың жалпы өзгерісі мынаған тең :

= -619,6-894,8=-1514,4 мың тенге

2. Өткізілген өнімнің сату бағасының өзгерісінің 1 табысқа әсерінің есебі:

 1=          (  36 )

мұндағы  - есепті кезеңде осы кезеңдегі бағамен өнімді өткізу (р-

                                 өнім бағасы, q – өнімнің жалпы саны);

                - есепті кезеңде өткен жылғы бағамен сату.

«KazBestProduct» АҚ  мәліметтері бойынша табысқа баға өзгерісінің әсері мынадай:

     1= 46456,8-35238.3=11218,5 мың тг

3.Өнім көлеміндегі өзгерістердің табысқа әсерінің есебі (2) :

   2= P0K1 - P0 = P0 (K1 - 1)                         ( 37 )

мұндағы  P0 – өткен кезеңдегі табыс

                К1- өткізілген  өнім көлемінің өсімінің коэффициенті:

   К1 = S1.0/S0                                                                                            ( 38 )

мұндағы S1.0 - есепті кезеңде өткен жылғы баға мен тариф бойынша

                        өткізілген  өнімнің нақты өзіндік құны;

              S0 -  өткен жылдағы өнімнің нақты өзіндік құны

Берілген кәсіпорын үшін К1 мынаған тең :

К1 = 35134.1/34525,5=1,018

Бұдан мынаған тең :

= 894,8* (1,018-1)= 15,7 мың тенге

4. Өнімнің құрылымындағы өзгерістер нәтижесінде өнім көлеміндегі өзгерістердің табысқа әсерінің есебі  () :

=Р0 (К2 – К1)                                                       ( 39 )

мұндағы  К2 - сату бағасы бойынша бағаланған өнімді өткізу көлеміндегі

                         өсім коэффициенті:

К2 =                                                           ( 40 )

мұндағы   -  есепті кезеңде өткен жылғы бағамен өнімді өткізу;

                  - өткен кезеңдегі  өнімді өткізу.

«KazBestProduct» АҚ  мәліметтері бойынша К2  мынаған тең болады:

     К2  = 35238,3/38868,5= 0,91

Бұдан  мынаған тең :

           = 894,8* (0,91-1,018) = -96,64 мың тг.

5.Өнімнің өзіндік құнының өзгерісінің табысқа әсері :

  = S1.0 – S1                                                           ( 41 )

мұндағы  S1.0 - есепті кезеңдегі өткен жылғы баға және шарт бойынша  

                          өткізілген өнімнің өзіндік құны;

                 S1 – есепті кезеңде нақты өткізілген өнімнің өзіндік құны.

«KazBestProduct» АҚ  мәліметтері бойынша  тең болады :

= 35134,1 – 43736,5=-8602,4 мың тг.

6. Өнімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісінің табысқа әсері былай анықталады () :

                                                   ( 42 )

«KazBestProduct» АҚ  мәліметтері бойынша мынаған тең :

= (34525,5*0,91) – 35134,1=-3715,9 м. тенге

Факторлық ауытқулардың қосындысы есепті кезеңдегі  өнімді өткізуден түсетін таза табыстың жалпы өзгерісін береді және келесі формуламен анықталады::

          ( 43 )

немесе                              

                                                                               ( 44  )

мұндағы  Р – табыстың жалпы өзгерісі;

                Р1 –i- ші фактордың есебінен табыстың өзгерісі

Біздің кәсіпорында табыстың жалпы ауытқуы -1514,4 м. тенге , бұл факторлық әсерлердің сомасымен теңестіріледі:

= 11218,5+15,7-96,64-8602,4-3715,9

Талдау нәтижелері өнімді өткізуден түсетін табыстың ауытқуына факторлардың әсерін жинақтау кестесінде келтіреміз.

Кесте-13 - Өнімді өткізуден түсетін табыстың ауытқуына факторлардың әсері

КөрсеткіштерСомасы, м. тенгеТабыстың ауытқуы – барлығы, с.і. :А) өнімге электрэнергиясының тарифінің өзгерісіБ) Өнім көлемінің өзгерісіВ) Өнімнің құрылымының өзгерісіГ) Өнімді өндіруге кететін шығындардың өзгерісіД) Өнімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісі-1514,411218,515,7-96,64-8602,4-3715,9

13-кестеде келтірілген көрсеткіштер негізінде мынадай қорытындыға келуге болады: табыстың өзгерісіне ең қолайсыз әсерін тигізген  фактор кәсіпорынның шығындары көлемінің өзгерісі (-8602,4 м.тг) және өімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісі (-3715,9); ал өнімге электрэнергиясының тарифінің өзгерісі (11218,5) қолайлы әсерін тигізген.

Өндірістік қызметтің табыстылық (рентабельділік) деңгейі немесе шығындардың орнын толтыру деңгейі жалпы кәсіпорын бойынша 3 бірінші ретті негізгі факторларға байланысты: өткізілген өнімнің құрылымдық өзгерісіне оның өзіндік құны мен өнімді өткізудің орташа бағасының өзгерісі.

Өндірістің табыстылығы (рентабельділігі) жалпы немесе таза табыстың өткізілген өнімнің шығындарының сомасына қатынасымен анықталады:

       немесе                           ( 45 )

мұндағы  Прп - өнімді өткізуден түскен табыс;

                Чрп – таза табыс;

    Зрп - өнімді шығаруға және өткізуге кеткен шығындар

Рентабельділік көрсеткіштерінің деңгейі мен серпініне өндірістік-шаруашылық факторларының жиынтығы әсер етеді: өндірісті ұйымдастыру мен басқару деңгейі; капитал құрылымы, өндірістік ресурстарды пайдалану дәрежесі, өнімнің сапасы, көлемі, құрылымы, әртүрлі қызмет түрінен түсетін таза табыс, оларды пайдалану бағыттары.

Кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштерін бағалау көрсеткіштеріне талдау жасайық:

2004 жыл:

Кәсіпорын мүлкінің рентабельділігі =

2005 жыл:

Кәсіпорын мүлкінің табыстылығы (зияндылығы) =

2004 жыл:

Меншік құралдарының табыстылығы =

2005 жыл:

Меншік құралдарының табыстылығы =

2004 жыл:

Таза табыс мөлшері =

2005 жыл:

Таза табыс мөлшері =

2004 жыл:

Өндірістің табыстылығы (шығындардың өтелуі) =

2005 жыл:

Өндірістің табыстылығы (зияндылығы) =

 «KazBestProduct» АҚ-ның 2004-2005 ж.ж. табыстылық деңгейін талдау нәтижесін қорытындылай келсек, кәсіпорын мүлкінің табыстылығы (рентабельділігі) 2004 ж. 9,19% болса, 2005 ж. 6,12 %, яғни 2005 жылы 3,07 %-ға кеміген; меншік құралдарының табыстылығы 2004 ж. 2249,7 %-ды құраса, 2005 ж. меншік құрамының шығындылығы (зияндылығы) 2405,2 %-ды құраған. 2005 жылы кәсіпорынның меншік капиталы -422,8 м.тг-ге кері көрсеткішіне ие. Бұл жылы қарыз капиталы есебінен активтеріне (мүліктерін) қаржыландырып отырғанын байқаймыз. 2004 жылы таза табыс мөлшері 2,3 % болса, 2005 жылы зиян мөлшері 1,3 %-ды құраған. Ал, өндірістің табыстылығы, яғни өнімді өндіру және оны өткізуге кеткен шығындардың орнын толтыру (жабу) деңгейі бойынша таза табыспен есептегенде 2004 жылы 2,59 % немесе жалпы табыс бойынша 141,0 % болса, 2005 жылы өндірістің зияндылығы (шығындылығы) 1,4 %, ал өндірістің табыстылығы жалпы табыс бойынша есептегенде 79,4 %-ды құраған.

3. ӨНДІРІСТІҢ ТАБЫСТЫЛЫҒЫН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

3.1   Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын төмендету

Нарықтық экономика жағдайында жеке ауылшаруашылық тауар өндірушілердің деңгейінде де, сондай-ақ ауылшаруашылық саласын тұтас алғанда да кеңейтілген ұдайы өндіріс ең алдымен өзіне тиісті меншікті қордың, пайданың және иесінің есебінен жүзеге асуы тиіс. Көптеген шаруашылықтарда пайда орнына зиянға жол берілуде, бұл банкроттық пен санацияға әкеліп соғады. Сондықтан да өндірісті табысты жүргізудің ұстанымы мен тәсілі барлық өндірістерді, сапаны жоғарылатудың, өнімнің өз құнын төмендетудің және өндірістің табыстылығын арттырудың факторларын тиімді пайдалану есебінен өнімнің елеулі өсуіне қол жетуін қамтамасыз ететін экономикалық тұтқалар мен ынталандырудың кешенін іске қосуды көздейді.

Нарықтық экономика жағдайында ауылшаруашылық өндірісінің рентабельділігі көптеген факторларға байланысты, оларды шартты түрде екі негізгі топқа бөлуге болады – өндірістік және нарықтық.

Факторлардың бірінші тобына ең алдымен өндірістік ресурстарды тиімді пайдалану, өндірістік шығындарды мүмкіндігінше үнемдеу, өзіндік құнды төмендету өнім сапасын жақсарту т.б. жатады.

Нарықтық факторларға нарық жағдайының қазіргі жағдайы мен серпіні, келешек бәсекенің көлемі мен жағдайы, өнімге сұраныс пен ұсынымның жағдайы, баға деңгейі, бәсекелік өнімнің бар жоғы, бәсекелестердің нарықтық саясаты жатады.

Барлық шаруашылықтарды тұтас алғанда табыстылық пен капитал қайтарымының өсуіне минерал тыңайтқыштарды қолдау, оңды ықпал жасайтыны көрінді. Сонымен бірге жердің әр гектарына келетін минерал тыңайтқыш көлемі өскенде шаруашылықтарда рентабельділік төмендеуі байқалады.

Өнімнің өзіндік құны – ауылшаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігінің маңызды көрсеткіші. Онда өндірістік қызметтің барлық жақтары, барлық өндірістік ресурстарды пайдалану нәтижелері бейнеленеді. Ауыл шаруашылық өнімін өндірудің өзіндік құнының деңгейіне  табыс сомасы мен табыстылық деңгейі, кеңейтілген өндіріс қарқыны, ауылшаруашылық өніміне белгіленетін баға деңгейі байланысты.

Қазіргі таңда өнімнің өзіндік құнын төмендету мәселесі ерекше маңызға ие. Оны төмендету жолдарын іздеу көп шаруашылықтарға  өнімнің бәсекелік қабілеттілігін арттыруға, зиянға ұшыраудан сақтауға және нарықты экономика жағдайында тұрақты өмір сүруге көмегін тигізеді.

Өнім өндірісіне кететін шығындардың жалпы сомасының өзгерісіне өнім өндірісінің көлемі, өнімнің құрылымы, өнім бірлігіне кететін айнымалы шығындар деңгейі, есепті кезеңдегі тұрақты шығындардың сомасы әсер етеді.

Өнім өндіру және оны өткізу көлемінің өзгерісі кезінде тек айнымалы шығындар (өндірістік жұмысшының кесімді еңбекақысы, тікелей материалды шығындар, қызметтер) өзгереді, тұрақты шығындар (негізгі қорлардың амортизациясы, жалгерлік төлем, әкімшілік-басқарушылық  мамандардың мерзімдік еңбекақысы, басқарушылық шығындар) қысқамерзімді кезеңде өзгеріссіз қалады.

Өнімнің өзіндік құнын төмендету жолдарының негізгі көздері:

  1.  өнім өндіру және өткізу көлемін ұлғайту;
  2.  еңбек өнімділігі деңгейін арттыру есебінен, материалды ресурстарды үнемді пайдалану есебінен, өндірістік емес шығындарды, жоғалуларды азайту есебінен өндірістік шығындарды азайту

Өнімнің өзіндік құнын төмендету резервін есептеу әдістемесін жалпы түрде өнімнің өндіріс көлемін ұлғайтудың және өндірістік шығындарды азайтудың алдын ала анықталған резервтері бойынша есептелген мүмкін деңгейі мен нақты деңгейі арасындағы айырма түрінде анықтауға болады:

                       ( 46 )

мұндағы Св , Сф – бір өнімнің өзіндік құнының мүмкін және нақты деңгейі;

Зф - өнім өндіру және өткізуге кеткен нақты шығындар;

- өнім өндіру және өткізу шығындарын төмендету резервтері;

Зд - өнім өндірісі мен өткізуді арттыру  резервтерін негіздеу үшін  қажетті қосымша шығындар;

өнім өндірудің нақты көлемі;

- өнім өндірісін арттыру резервтері.

Шығындарды азайту резервтері шығындардың әрбір баптары бойынша еңбекақыны үнемдеу, өнімнің материал сыйымдылығын, энергия сыйымдылығын, қор сыйымдылығын т.б. төмендетуге мүмкіндік беретін жаңа ұйымдық-техникалық шаралар есебінен (аса прогрессивті ғылыми сыйымды техника мен инновациялық технологияларды енгізу, еңбекті ұйымдастыруды жақсарту т.б. ) анықталады.

  1.     Негізгі капиталды пайдаланудың тиімділігін арттыру

Астық өсіру – ауыл шаруашылығының ең көбірек механикаландырылыған саласына жатады. Топырақты өңдеу, тұқым себу және егінді жинау қазіргі заманғы техникалық құралдармен атқарылады. Егістікті күтіп-баптау, жер суару жүйесіндегі жұмыстарды атқару, егін жиналғаннан кейінгі дәнді өңдеу (тазалау, кептіру және т.б.), тұқым материалдарын дайындау мен сақтауға келсек, бұлардағы қол еңбегінің үлесі жалпы шығынның 40-50% жетеді. Бұл жұмыстарды орындау үшін арнайы техника қажет.

Кесте-14 -  «KazBestProduct» АҚ-ның негізгі капиталының құрылымы

Негізгі құралдарЖылдар2003 ж.2004 ж.2005 ж.мың тенге%мың тенге%мың тенге%Өндіріс ғимараттары78347,24872752513511,3Жер суландыру ғимараттары7461169,31190,6716656075,1Машиналар мен жабдықтар105179,7––2687812,1Құлік құрылымы48972,0816149,122651,02Өндірістік аспаптар мен шаралар құрылымы860,03––860,03Негізгі капиталдың басқа түрлері6240,266790,286790,30Жиыны107518100236217100221603100

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

Елдің астық өсіретін шаруашылықтарындағы бір жылдық орташа жұмыскерге келетін энергиямен жарақтандырудың 30%-дан астамы негізгі капиталдың ең белсенді бөлігі болып табылатын трактор двигателінің үлесіне келеді.

Өсімдік шаруашылықтары әлі күнге дейін жоғары өнімді комбайндардың қатты жетіспеушілігін бастан кешіруде. Күріш себетін негізгі аудандарда бір комбайнға келетін жұмыс көлемі 40-45 га келетініне қарамастан, күріш жинау 10-15 күннің орнына, 2-3 айға дейін созылады. Нәтижесінде ысырап көбейеді, дәнні сапасы төмендейді, алдағы жыл егініне танаптарды дайындаудың жақсы мерзімі өтіп кетеді. Өнім аса жоғары болған учаскелерде – 1 га 50-60-тан астам – СКПР6 «Колос» және СКД-5Р «Сибиряк» сияқты жаңа комбайндар да жоғары сапаны қамтамасыз етпейді – үлкен ысырапқа жол береді және дәнге зақым келтіреді.

Негізгі капиталдың кеңейтілген ұдайы өндірісінің маңыздылығын (ККҰӨМ) таза өнімнің бөлігі ретінде қорлану мөошерінің негізгі (НК) және айналымдық капиталдың (АК) жиынтығына қатынасы сипатталады. Бұл пайызбен көрсетілген кеңейтілген ұдайы өндірістің нормасы:

                                        ҚҚ

   ККҰӨМ = ----------- х 100                                          ( 47 )

                                    НК+АК

мұндағы  ҚҚ – қорлану қоры.

Қорлану мөлшері (қоры) аса маңызды көрсеткіш, ол ауылшаруашылығындағы кәсіпорынның қорлану деңгейі ретінде кеңейтілген ұдайы өндірістің мүмкіншілігін көрсетеді. Ауылшаруашылығын өндірісінің тәжірибесінде осы қордың орнын толтыру өзінің мал азығы, тұқымы, органикалық тыңайтқыш, малы, қажет материалдары есебінен натуралды (табиғи) нысаны күйінде де жұмсалған отынды, минералды тыңайтқышта, улы химикаты, құрама жемді, қосалқы бөлшектерді сатылған өнімнен түскен ақша есебінен сатып алу күйінде де жүзеге асырылады.

Нарықтық капиталдың ұдайы өндірістің сипаты жөнінде келесі көрсеткіштер бойынша пікір айтуға болады: шаруашылығы нарықтық капиталдың жаңару және істен шығару коэффициенті.

Зерттелген кәсіпорындардың негізгі капитал жаңа және істен шығу коэффиценті келтірілген.

Кесте-15 - «KazBestProduct» АҚ негізгі қорлардың ұдайы өндірісінің көрсеткіштері.

№Негізгі капитал 2004ж.2005ж.2006ж.Жаңарукоэф.Істен шығу коэф.Жаңарукоэф.Істен шығу коэф.Жаңарукоэф.Істен шығу коэф.1Өндірістік ғимарат–––0,059––2Жер суару ғимараты––––––3Машина мен жабдықтар0,031––0,285––4Өндірістік аспаптар мен шаралар құрылымы––––––5Көлік құрылымы0,0130,086–0,500––6Жұмыс малы––––––7Өнім беретін мал––––––8Негізгі капиталдың басқа түрлері0,0880,008–0,219Жиыны0,0050,001–0,219

Ескертпе – «KazBestProduct» АҚ-ның мәліметтері негізінде талданған.

Мұнда істен шығу коэффиценті жаңару коэффицентімен салыстырғанда жоғары, бұл шаруашылықта негізгі капиталдың ұдайы өндірісі кеңейтілген ұдайы өндірістің ұстанымы түгілі жай ұдайы өндіріс ұстамымен де жүзеге асырылмайтынын көрсетеді.

Тәжірибеде капиталдың қорлануы инвесторлар нысанында жүзеге асырылады, ол ұзақ мерзімді қаржы жұмсау түрінде іске асырылатын жиынтық шығарымдардан қайтарым алу үдерісі.

Ауылшаруашылығында негізгі капиталды қаржыландыру әдісінің бірі жалға алу болып табылады.

Лизингтік компанияларды ұйымдастыру тек қана машина жасау саласында шешілетін мәселе емес. Негізгі капиталды лизинг арқылы алу қаржы қажеттілігі сезілетін тоқыма және тігін кәсіпорындары үшін оң шешім болар еді. Осы тұрғыдан лизингті дамытуды мемлекеттік деңгейде қолдаған жөн.

ҚР-ның "Қаржылық лизинг туралы" Заңы лизинг түсінігін және лизингтік операцияларды реттеу негізіне жаңа түсінік береді. Заңның 2-бабы "лизингті – ерекше жағдайларда жүретін, заңмен бекітілген, салық, кедендік, амортизациялық жеңілдіктері бар инвестициялық қызметтің түрі"деп анықтайды [53].

Лизинг өндірісті материалды-техникалық қамтамасыз етудің инновациялық әдісі болып табылады және өндірістік қуаттылықты сыртқы инвестициялау көздерінен үздіксіз және жедел жаңалауға жағдай жасайды. Көп кәсіпорындар техникалық паркті жаңалауға әлдері келмейтін жағдайда, лизингті пайдалану тиімділігі көріне түседі. Лизинг әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде, дамыған нарықтық экономикалы елдерде кең тараған. 2003 жылдың 24 ақпанында Алматы қаласында өткен лизинг бойынша конференцияның негізгі міндеттері:

– Қазақстан лизингтік заңдылық базасына өзгерістер енгізу қажеттілігі туралы бір түйінге келу;

– Қазақстан заңдылықтарына сәйкес өзгерістерді жасайтын және жақтайтын бастамалы топ құру;

– мемлекеттік қызметкерлерден, лизингтік компаниялардан, құрал-жабдықты әлуетті жеткізушілерден, кеңестік және аудиторлық компаниялардан, халықаралық қаржылық ұйымдардан тұратын жұмысшы топты құру.

Зерттеу нәтижелері бойынша лизингтің дамуына келесідей тосқауылдар бар:

– лизингтік операцияларды құрал-жабдықтардың амортизация нормаларымен байланысты қылатын лизингтің жіктелуі;

– салық мақсаттары үшін жеделдетілген амортизацияны қолдану мүмкіндігінің болмауы;

– қосымша құн салығы және кедендік саясат бойынша несие мен лизингке әртүрлі жағдайлар туғызуы;

– Азаматтық кодекс және лизинг заңдылықтарының арасында үйлесушіліктің болмауы.

Лизингтің мәні техника мен құрал-жабдық тозуы жағдайында арта түседі. Лизингтің арқасында компаниялардың көп қаржы салымдарынсыз қымбат тұратын құрал-жабдықты алып, технологиялық базасын модернизациялауға, қысқа мерзімде қызмет сферасын, өндіретін тауарлар мен қызмет түрлерін кеңейтуге мүмкіндігі бар. Қазіргі кезде эксперттердің бағалауы бойыншадамыған елдердегі лизинг үлесі инвестициялар көлемінің 15-30%-ын алады, дамушы өтпелі экономикасы бар елдерде 3-15%-ын құрайды. АҚШ-тағы компаниялардың 80%-ы лизингті пайдаланғандықтан, ол мемлекеттік экономикалық саясаттың стратегиялық бағыты болып есептеледі, лизинг бойынша айналым 280 млрд. долларға жетті.

Қазақстанның Қаржы Министрлігінің ақпараттары бойынша, әлуетті нарық көлемі 800 млрд. тенгені құрайды. Қазір лизингтік операцияларды жалпы лизингтік портфелі 105,9 млн. АҚШ долларын құрайтын негізінен Ірі банктер жанында құрылған 9 лизингтік компания жүргізеді.

Лизингті пайдалану тартымдылығы мемлекет тарапынан (инвестициялық, салықжәне амортизациялық жеңілдіктер) қолдау көргенде арта түседі. Сол арқылы лизинг негізгі құралдардың жедел жаңалануына, ұлттық экономиканың интенсивті даму факторы ретінде әлемдік нарықта бәсек қабілеттілігін арттыруға әкеледі[53].

Химиялық өнеркәсіп Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі Индустриялық стратегиясында қалыптасушы экспорттық блокқа жатады.

Мемлекеттік стандартизация және сертификация жүйесін жетілдіру және оларды 2010 жылға европалық, халықаралық талаптарға сәйкестендіру үшін:

– техникалық реттеу жүйесін құру, міндетті стндарттау дан ерікті стандарттауға көшу;

– халықаралық деңгейдегі техникалық комитеттер құру;

– БСҰ-мен бірге стандарттау, сертификациялау және метрология сұрақтары бойынша ақпараттық орталықты дамыту;

– республика кәсіпорындарында халықаралық ІSO 9000 және 14000 стандарттарына сай сапа жүйелерін және экологиялық менеджментті жасау мен енгізу;

– отандық кәсіпорындарды ынталандыру мақсатымен Қазақстан кіметінің "Сапа сласындағы жетістіктері үшін", "Қазақстанның үздік тауарлары" сыйларына мемлекеттік саясатты өткізу қарастырылады.

Астық өнімдерін өндіру және өткізудің тиімділігіне әсер ететін факторлардың, жағдайдың жіктелуі.

  1.  Негізгі капиталды пайдалану тиімділігінің факторлары:

а) нарықтық капитал қалыптасуымен және жетілдіруімен байланысты факторлар тобы, ғылыми-негізделген нормативке сәйкес нарықтық капиталдың бар болуы:

- шаруашылықтың оңтайлы капиталмен жарақтануы және нарықтық капиталдың тиімді құрылымы, капиталдың жеке топтың ішінде пропорционалдықты қамтамасыз ету;

-ауылшаруашылығын механизациялау мен электрлендіру саласындағы ғылыми-техникалық ілгерілеу, ғылым мен техниканың жетістіктерін жасалып жатқан еңбек пен құралдарда заттандыру (іске асыру) және олардың пайданы тұтыну қасиетін жақсарту, өүдерістерді кешенді механизациялау мен автоматтандыру, тракторлардың тиісті маркаларын ауылшаруашылық машиналарының толық жиынтығымен қамтамасыз ету;

- нарықтық капиталдың қызмет етуімен байланысты факторлар тобы: тракторлардың, комбайндардың, автомобильдердің қозғалтқыштарының қуатын толық пайдалану, машиналар мен агрегаттардың жұмыс жылдамдығын, негізгі және айналым қаражатын пайдалануды интенсивтендірудің деңгейін көтеру;

-ауылшаруашылық машиналарының сменалық жұмыс коэффициентін көтеру, олардың смена, тәулік, маусым, жыл бойы өнімді жұмысының уақытын көбейту, смена ішіндегі тоқтап тұруды, машина жұмысын орындаған кезде жұмыс уақытын жоғалтуды қысқарту есебінен капиталды интенсивті пайдалануды жақсарту;

-техниканы жөндеуді жетілдіру, жөндеу базасын нығайту және техникалық құралдарды сақтауды ұйымдастыру;

-ауылшаруашылық мамандарын даярлау және олардың біліктілігін көтеру, мамандарды ауылда тұрақтандыру, өндірістік емес сома бойынша шаруашылықтың нарықтық капиталмен қамтамасыз етілуі, ауылдың әлеуметтік дамуы;

-шаруашылықтардың өндірістік ресурстармен қамтамасыз етілуі, өндірістік пен еңбек үдерістерін жетілдіру, өндірістің құрылымын жақсарту;

2. Астықты  өндіру және өткізудің табыстылығына әсер ететін жағдайлар:

-егін шаруашылық сапасында ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін енгізу, өндірістің индустриялық технологияларын кеңінен қолдану, күріш өсірудің ауыспалы егістік жүйесін, агротехникасын жетілдіру, минералды-органикалық тыңайтқыштарды, өсімдікті қорғаудың химиялық құралдарын қолдану, селекциялық жұмыс, тұқым шаруашылығы, мелиорация (жерді жақсарту), жердің табиғи құндылығын арттыру, өндірістің оңтайлы құрылымы;

-ауыл шаруашылығының дақылдарының түсімділігін және малдың өнімділігін арттыру үшін жағдай жасау, нарық капиталының айналымын қаражаттармен қамтамасыз етілуі;

өндірісті мамандандыру мен шоғырландыру, ауыл шаруашылығының оңтайлы құрылымы, өндірістік және әлеуметтік инфақұрылымды жасау және ауылдың әлеуметтік мәселелерін кешенді шешу.

3. Астықты  өндіру және өткізудің табыстылығын көтеруге бағытталған шаралар:

а) жалпы экономикалық шаралар:

-шаруашылықтың материалды-техникалық базасын кешенді дамуын қамтамасыз ету;

-салалық байлықтың дамуы, нарықтық қатынастарды жетілдіру, ғылым мен техниканың дамуы;

амортизациялық аударымдар нормасын және нарықтық капиталдың ұдайы өндірісін жетілдіру;

инвестициялық көлемін, бағытын және құрылымын оңтайландыру және құрылыс өнеркәсібін дамыту, негізгі және айналымдық қаражатына қажетті нормативті базаны жетілдіру;

-бизнес-жоспарды жоспарлауды, есепті және ауыл шаруашылық өндірісін басқаруды жетілдіру;

ә) салалық және өндіріс ішіндегі шаралар:

-өндірісті орналастыруды, шоғырландыруды, мамандандыруды жетілдіру;

- ауыл шаруашылық саласын оңтайлы ұштастыру;

- өндірістің технологиясын жетілдіру;

- моральдық және материалдық ынталандыруды күшейту;

- жергілікті жерлерде жоспарлау-экономикалық және  қызметті нығайту;

- еңбек пен материалдық ресурстарды нормалауды жетілдіру.

ҚОРЫТЫНДЫ

Өнім өндіру табыстылығын (рентабельділігін)  арттырудың өзектілігімен ғылыми-тәжірибелік маңызы нарықтық экономиканың шарттары мен талаптарына байланысты туындайды. Нарықтық экономикада өндірістің рентабельділігі өнімді өткізуден түскен ақшалай түсімдер арқылы өндіріс шығындарын жабу ғана емес,  ұдайы өндірісті жүргізу үшін қажетті деңгейде пайда алудағы кәсіпорынның рентабельділігін білдіреді.

Дипломдық жұмысты жазу барысында ҚР статистикалық жинақтарының мәліметтері, монографиялар, оқу құралдары, кәсіпорынның мәліметтері пайдаланылған.

ҚР бойынша ауылшаруашылық кәсіпорындарының барлық қызметінен болатын таза нәтиже, яғни пайда 13891,9 млн тенгені құрайды, оның ішінде: Ақмола облысы бойынша 1678,6 млн тенге, Ақтөбе облысы бойынша 515,6 млн тенге, Алматы облысы бойынша 100,0 млн тенге, Алматы қаласы бойынша 14,2 млн тенге, Қарағанды облысы бойынша 1003,3 млн тенге, Қостанай облысы бойынша 8232,4 млн тенге, Солт.Қазақстан облысы бойынша 1553,3 млн тенге, яғни ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан түсетін пайданың үлес салмағы Қостанай облыстарында жоғары. Бірқатар облыстарда, атап айтқанда Қызылорда облысы – 322,8 млн тг., Павлодар облысы бойынша 41,9 млн тг шығынға шыққан.

Кәсіпорынның табысын талдау және деңгейі мен серпінін талдау үшін № 2 «Табыстар мен шығыстар туралы есеп»  нысанының мәліметтері негізінде жүргізіледі.

«KazBestProduct» АҚ-ның табыстылығын талдау қорытындысы бойынша ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түскен түсім 7588,3 м. тенгеге, яғни 19,5 %, ал өнімнің өзіндік құны сәйкесінше 26,7% немесе 9211 м теңгеге өсіп отыр. Нәтижесінде жалпы табыс 1622,7 м. теңгеге кеміп отыр, яғни 2005 жылы 2720,3 м. теңгені құраған.

«KazBestProduct» АҚ-ның кезең шығындары 2004 ж. 3079,4 м. тг құраса, 2005 жылы 43736,5 м. тг құраған, яғни 344,8 м. тг немесе 11,2 %-ға артқан. Шығындар баптарының артуы табыстың төмендеуіне әкеледі. Негізгі қызметтен түсетін табыс 2004 ж 1264,8 м. тг құраса, 2005 жылы 703,9 м. тг мөлшерінде зиянға (шығынға) шыққан. Бірақ негізгі емес қызметтен түсетін табыс мөлшері 70,8 м. тг-ге артқан.

Кәсіпорынның таза табысы 2004 жылы 894,8 м. тг-ні құраса, 2005 жылы 619,5 м. тгзиянға шыққан. Бұл кезең шығындарының, яғни жалпы және әкімшілік шығындарының, өткізу бойынша шығындардың сәйкесінше өткен жылғымен салыстырғанда артқы есебінен болып отыр.

Талдау нәтижесіне байланысты 2005 жылы негізгі қызметтен түсетін табыстың құрылымында кері өзгерістер болды. 2004 жылы жалпы табыстағы негізгі қызметтен түсетін табыстың үлесі 98,9 %, негізгі емес қызметтен түсетін табыстың үлесі 1,1 % болған. 2005 жылы 619,5 м. тг. зиянға шығуы жалпы және әкімшілік, өнімді өткізу шығындарының артуынан, алдыңғы жылдардан қалған жабылмаған зиянның орнын толтыру нәтижесінен болып отыр деуге болады. Будан кәсіпорынның қаржылық жағдайының нашарлауын, тұрақсыздығын көруге болады.

Жалпы мынадай қорытындыға келуге болады: табыстың өзгерісіне ең қолайсыз әсерін тигізген  фактор кәсіпорынның шығындары көлемінің өзгерісі (-8602,4 м.тг) және өімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісі (-3715,9); ал өнімге электрэнергиясының тарифінің өзгерісі (11218,5) қолайлы әсерін тигізген.

«KazBestProduct» АҚ-ның 2004-2005 ж.ж. табыстылық деңгейін талдау нәтижесін қорытындылай келсек, кәсіпорын мүлкінің табыстылығы (рентабельділігі) 2004 ж. 9,19% болса, 2005 ж. 6,12 %, яғни 2005 жылы 3,07 %-ға кеміген; меншік құралдарының табыстылығы 2004 ж. 2249,7 %-ды құраса, 2005 ж. меншік құрамының шығындылығы (зияндылығы) 2405,2 %-ды құраған. 2005 жылы кәсіпорынның меншік капиталы -422,8 м.тг-ге кері көрсеткішіне ие. Бұл жылы қарыз капиталы есебінен активтеріне (мүліктерін) қаржыландырып отырғанын байқаймыз. 2004 жылы таза табыс мөлшері 2,3 % болса, 2005 жылы зиян мөлшері 1,3 %-ды құраған. Ал, өндірістің табыстылығы, яғни өнімді өндіру және оны өткізуге кеткен шығындардың орнын толтыру (жабу) деңгейі бойынша таза табыспен есептегенде 2004 жылы 2,59 % немесе жалпы табыс бойынша 141,0 % болса, 2005 жылы өндірістің зияндылығы (шығындылығы) 1,4 %, ал өндірістің табыстылығы жалпы табыс бойынша есептегенде 79,4 %-ды құраған.

«KazBestProduct» АҚ-ның негізгі қорларының айтарлықтай ескіргенін және оларды жаңарту деңгейінің төмендігін ескерсек, ең алдымен жоғары тиімділікті техникалар мен технологиялар Тарту, инновациялық әлеуетін дамыту, жоғары сапалы шикізаттармен үздіксіз және толық қамтамасыз ету, маркетингтік қызметін жетілдіру, өндіріс ауқымын кеңейту, ұйымдық құрылымын жетілдіру және тиімді басқару жүйесін жасау сияқты мәселерге баса назар аудару қажет.

Ауыл шаруашылық өнімнің өндірістік шығындар құрылымында  тұқым, ұрық, егетін материал,  еңбек ақының үлес салмағы  жоғары, ал  мал шаруашылығында  жем- щөп пен негізгі қорлардың амотизациясының  үлесі көп.  Осыған байланысты негізгі  ауыл шаруашылық мәдениетін өңдеу  және жинауда  кешенді механикаландыруды  енгізу жанды еңбек шығындарының азаюына, материалдық -  ақшалай шығындардың  көлеміндегі  еңбекақы мөлшерінің  төмендеуіне мүмкіндік береді.

Өндіріс көлемін арттыру,  өнімнің сапасын жақсарту   және шығындарды азайту  жол – көлік шаруашылығының  дамуы,  өндіріске өнімді қораптаудың  жаңа формаларымен   әдістерін  енгізу,  өндірістің барлық қорларын  үнемді жұмсау есебінен  жетуге болады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ КӨЗДЕРІ

  1.  Стратегия индустриально-инновационного развития Казахстана на 2003 – 2015 годы. – Астана, 2003 г.
  2.  «KazBestProduct» АҚ  жарғысы
  3.  «KazBestProduct» АҚ-ның қаржылық есеп формалары
  4.  Қазақстан ауыл, орман, балық шаруашылығы ҚР статистика жөніндегі агенттігі, Алматы қ., 2004 ж.
  5.  Ауыл (село) дамуының мониторингі. Тоқсан сайынғы статистикалық анықтамалық. 2005 ж. қаңтар-желтоқсан / Под ред. Ю.Шоқаманов.-А. (б.и.), 2006 ж.
  6.  Т.М.Есполов. «Эффективность АПК Казахстана», Алматы НИИ «Ғылым», 2002 г.
  7.  Закон РК «О предприятиях в Республике Казахстан» с изменениями и дополнениями на 01.01.2002г.
  8.  Стандарты бухгалтерского учета РК. – А. 2001г.
  9.  Аудит и анализ финансовой отчетности, под редакцией Дюсембаева К.Ш., А. 1999г.
  10.  Контроль качества продукции:  Учебное пособие. – М.: Издательство стандартов, 2001г.
  11.  Управление издержками организации. / учебник под ред. Кибанова А.Я. М.: «Инфра-М», 1997г.
  12.  Издержки промышленной продукции  по двум категориям качества: Методические документы. – М. Издательства стандартов, 2001г.
  13.  Котляров С.А. Управление затратами. – СПб: Питер, 2001г.
  14.  Экономика предприятия // под. ред. проф. Сафронова – М.: Юрист, 2002г.
  15.  Менеджмент организации. //учеб. пособие под. ред. Румянцевой З.П., Саломатина А.Н., М.: 1999г.
  16.  Друри К. Ведение в управленческий и производственный учет // пер. с англ. – М.: аудит, Юнити, 1998г.
  17.  Сергеев М.В. Экономика предприятия – 2- издание переработана и дополнена М.: 2000г.   
  18.  Алдағы шығыстар мен төлемдерге арналған резервтерді есептеу – Тояпаков Ж.С. - Бухгалтер бюллетені,  1998ж. №50
  19.  Стратегия индустриально-инновационного развития Казахстана на 2003 – 2015 годы. – Астана, 2003 г.
  20.  Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: 4-е изд., перераб. и доп. – Минск: ООО «Новое знание»,2002. –688с.
  21.  Портер М. пер. с англ. Конкуренция. Учебное пособие. М.: Вильямс, 2000, 369-б.
  22.  Сагадиев К.А. Лизинг в Казахстане: теория и практика. Алматы, Агроуниверситет 2000, 7-б.
  23.  Курмангалиев С.Ш. Аккркитации в Казахстане – пути развития рынков товаров и услуг // Менеджмент качества, 2003, №2, 25-28-б.

Қ  О С Ы М Ш А Л А Р

Директор

Кәсіпорын қызметіне өз уақытында бақылау жасау

Қаржы директоры

- бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және бақылау

- дебиторлық қарыздың есебі, жүргізілуі

- еңбекақы бойынша есепті жүргізуге бақылау

Бухгалтер Алматы қ.

- есеп беруші тұлғалармен есеп жүргізу

- бухгалтерлік, салықтық, қаржылық және есеп берулерді толтыру

ойма меңгерушісі

- тауарды сақтауға жауапты тұлға

Бухгалтер Қапшағай қ.

- алғашқы құжаттарды толтыру

- дайын өнімді есепке алу

- материалдық есептерді жүргізу

Өнімді өткізу бойынша менеджер

- өнімді өткізу

Натуралды

Құндық

Ауыл шаруаш. мәдениетінің өнімділігі

Мал шаруашылығының өнімділігі

100 га жерге өнім өндіру

Жалпы табыс

Таза табыс

Табыстылық (рентабельділік)

Ауыл шаруашылық өндірісіндегі экономикалық тиімділік

Халық шаруашылық саласы ретіндегі ауыл шаруашылығының тиімділігі (салалық тиімділік)

Кәсіпорынның ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігі

Ішкі шаруашылық бөлімдерінің тиімділігі (бригада, ферма, цех, бөлімше)

Жеке ауылшаруашылық саласының тиімділігі (егін, мал, өсімдік, бау-бақша шаруашылығы)

Ауылшаруашылық өнімдерінің тиімділігі (астық, картоп, қант қызылшасы, сүт, мал  және құс еті, құрама жем)

Жек шаруашылықтардың тиімділігі (агротехникалық, мелиорациялық, зоотехникалық, ветеринарлық, инженерлік т.б.)

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Файл

Дип.-ӨНДІРІСТІҢ-ТАБЫСТЫЛЫҒЫН-АРТТЫРУ-ЖОЛДАРЫ.doc

Дип.-ӨНДІРІСТІҢ-ТАБЫСТЫЛЫҒЫН-АРТТЫРУ-ЖОЛДАРЫ.doc
Размер: 784.5 Кб

.

Пожаловаться на материал

Описание к данному материалу отсутствует

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Похожие материалы:

Макроэкономика и основные макроэкономические показатели

Общее понятие макроэкономики. Цели и задачи макроанализа. Национальная экономика и общественное воспроизводство. Система национальных счетов. Основные макроэкономические показатели. Национальное богатство и его структура

Современные методы социального управления

Модель группового (бригадного) самоуправления. Модель «ответственного автономного поведения». Персонализация труда. Гибкий график рабочего дня

Судова психолого-психіатрична експертиза. Комплексна судова психолого-психіатрична експертиза

Комплексна судова психолого-психіатрична експертиза (КСППЕ). Реферат із судової медицини і судової психіатрії. Переваги комплексної судової психолого-психіатричної експертизи (КСППЕ)

Створення блоку агресивних держав ОСІ «Рим-Берлін-Токіо». Радянсько-німецьке зближення 1939 р.

Виды ответственности за экологические правонарушения

Эколого-правовая ответственность является разновидностью общеюридической ответственности, но в то же время отличается от иных видов юридической ответственности.

Сохранить?

Пропустить...

Введите код

Ok