Имам Раббанидің тасаууфтық көзқарастары. Диплом жұмысы

Арендный блок

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

Тақырыбы: «Имам Раббанидің тасаууфтық көзқарастары»

Орындаған Шора Х.

Ғылыми жетекші, т.ғ.к., доцент Қаратышқанова Қ.

Түркістан-2015

Имам Раббанидің тасаууфтық көзқарастары

ЖОСПАР

I-Кіріспе:

II-Негізгі бөлім:

І-тарау. Ислам ой-пікір тарихындағы сопылықтың қалыптасуының алғы шарттары

Тасаууфтың қайнар көздері – құран, хадис (ислам ғалымдары)

Тасаууф тарихындағы атақты суфилер және олардың сопылыққа көзқарастары

Тасаууфи терминологияның қалыптасуына қатысы бар ғалымдар

ІІ-тарау. Имам Раббани және сопылықтағы болмыс ұғымының қарастырылуы

2.1 Имам Раббанидің өмір баяны

2.2Имам Раббанидің «Уәхдәтуш-шухуд және Мәктубәт» еңбегіндегі қарастырылатын тақырыптар

2.3 Ибн Араби мен Имам Раббани арасындағы пікір талас

III-Қорытынды:

КІРІСПЕ

«Біздің елімізде мұсылман қауымы исламдағы сүннит жолын ұстанушылар. Қазақстан аумағындағы Ислам Ханафиттік деп аталатын діни құқықтық мектеп пен сопылықты насихаттайтын идеологиның негізінде қалыптасқан. Осылайша қазақтар өздері үшін жаңа Ислам дінін қабылдағанымен, өз бабалары – түркінің көшпелі тайпаларының рухани мұрасынан да көз жазған жоқ. Қазақстан аумағында сопылық дәстүрдің негізін салып, оны түркілік дәстүрмен үндестірген әйгілі тұлға Қожа Ахмет Иассауи» делінген (Н.Ә.Назарбаевтың «Сындарлы он жыл» кітабынан)

Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы қабылданып, көп жылдан бері көңілді күпті етіп жүрген діни бағыт мәселесі нақтыланды деуге болады. Заңның кіріспесінде «Осы Заң, Ханафи бағытындағы Исламның, халықтың мәдениетінің дамуы мен рухани өміріндегі тарихи рөлін таниды», деп атап өтілуі өте құптарлық жәйт. Осыған орай, діни-рухани тарихымызға үңілсек, Түркістан-Тұранды біртұтас ұлыс есебінде қарасақ, Мауереннахрға Ислам діні сол VII ғасырда, Пайғамбарымыз (с.ғ.с) өмірден өтер-өтпес заманда келген. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) көкесі, Аббастың баласы Хусам хазрет Самарқанға келіп өмір сүріп, ислам дінін саф күйінде жайған. Сахаба Хусам бин Аббастың кесенесі Самарқандағы Шахи Зинда қабірістаны маңында тұр. Сол бастамалардың нәтижесінде қазақ-араб әскерлері бірлесіп, 751 жылы Талас соғысында басқыншы қара қытайды талқандап, елден қуып шығып, қазақ даласына қайтып беттемейтіндей етіп жіберген. Табиғин болып есептелетін Имам Ағзам Әбу Ханифа хазрет VIII ғасырда шариғат жазып, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) сүннетін, жолын, амал-ғибадат мәзһабы етіп қалыптастырған болса, сол Ханафи мәзһабын ұстанған Имам Матуриди (894-945 ж.ж.) ақида-сенім мәзһабын қалыптастырып, кітап жазып, түркі дүниесіне жайды, кесенесі Самарқан қаласында. Мұндағы атақты хадисші Имам Бухари болса, Отырардан ғалым-ғұлама Әбунасыр Әл-Фараби шыққаны баршаға аян.

ХІІ ғасырда Юсуф Хамадани хазрет Бұхараға келіп, Қожа Ахмет Ясауи мен Әбдіхалық Ғиждуаниды оқытып, жан-жақты жетілдіріп, ғалым-мүршид дәрежесіне жеткізді. XIV ғасырда, бұл ғұламалардың ахлағын, тасаууфын Бахауиддин Шах Нахшыбанди хазрет жалғастырды. Қазақ даласынан шыққан батыр Жалаңтөс Баһадүр XVII ғасырда Самарқанда хан болып, қырық жылдай басқарып, «Ширдор» және «Қара тиллә» деген атақты екі үлкен медресе салдырған, бүгінгі күнде ЮНЕСКО-ның қарауындағы «Регистан» алаңы қаланың сәнін келтіріп тұр. [29.02.2012 ж. Егемен Қазақстан газеті]

Қазіргі таңда әлем елдері, халықтар рухани күйзеліске ұшырауда. Осындай бір кезеңде көңілдерге шипа тарататын тасаууфи көркемдіктер мен қасиеттерге деген қажеттілік әсте жоққа шығарылмайтыны шындық. Өйткені атейзмнің басқыншылығынан жаңа құтылған бір жаралы құс тәрізді рухани емге мұқтаж адамдардың шаршаған рухтары мен көңілдері бір-түрлі Абыл Хаяттың талапкер ісбеттес. Расында материялизмнен жалыққан шығыс пен батыс ілімінің адамдары исламды ең алғашында үлкен мутасаууфтардың тартымдылығы мен әдемі қасиеттерінің арқасында танып сүйіп жатыр. Ақыры бұл ұлық дінді жан тәнімен қабылдап бекем ұстанып жатыр.

Ислам ғалымдары Құран мен Сүннетті негізге алғандықтан тақуалық жолындағы мутасаууфтар да жарық көрген шығармаларында тура мүжтәһидтер сияқты шариғат заңына бағына отырып, тасаууфи көзқарастарын сол шәрғи үкімдерге тиеп, қуаттап келген.Тасаууф тарихында Құран мен Сүннетті берік ұстанып келе жатқан Нақшилік пен Ясауия және тағы басқа сол сияқты тариқаттардың шариғатқа бағыныштылығы белгілі.

Тасаууфтың танымы жүректі рухани ұлылықтарға бұрып, таза жүрекпен Алланың ризалығына қол жеткізу болып табылады. Сол себепті тасаууф-көркем ахлақты, адамгершілікті, мейірімділік пен жомарттық, шүкіршілік сияқты қасиеттерді мүміндердің ләззатына айналдырады. Тасаууф басқа ислами ілімдермен кәләм, фикһ, тәпсір, хадистермен үнемі тығыз байланыста болады.

Тасаууф негізінде адам ілімі. Құран-кәрімді түсініп, оны нағыз иманның жолы ретінде ұстанушылар нағыз тасаууфшылар болып саналады. Тасаууфшы-өмір сүрген қоғамның діни өмірінен Алла алдында жауапты сезінетін адам, ерік қалауын Алла тағалаға тәслім етіп сопы бола білу. Тариқатта тасаууф-сырт көрінісінің қарапайымдылығымен айқындалады.

Ислам ой-пікір тарихындағы сопылықтың қалыптасуының алғы шарттары

Тасаууфтың қайнар көздері – құран, хадис (ислам ғалымдары)

Исламда сопылық тақырыбы қозғалғанда танымдық мәннің басты нысана болатындығын тасаууф сөзінің шығу төркіні мен теориялық мағыналарынан байқап болжауға болады деп шештік. Сопылық сөзінің шығуын «әхл-и суффамен» байланыстырған авторлар, «әхл-и суффа» тіркесін «тас орындық адамдары» деп аударған. Бұлай деп Пайғамбар дәуіріндегі Мадина мешітінің жанындағы тас орындықтарды паналап, осы жерде ислам тәрбиесін алып, діни ғылымдарды зерттеген алғаш мұсылмандарды атаған. Пайғамбар мәжілістерінде болған сахабилерге қатысты айтылған «асхаб-ы суффа» деген атаудың әрі хадис пен сүннет, әрі сопылық пен ислам мәдениеті тұрғысынан маңыздылығы жоғары. Яғни, бұдан сопылықтың қасиеттері мен сипаттарының «әхл-и суффаның» ерекшеліктеріне жақын болғандығы, суффа адамдарының кедейлігімен және құдайға берілгендіктерімен айқындалады.

Шындығында сопылар құдайды тану жолындағы күш-жігерлері арқасында жүректері, рухтары құдайға жақын болғандар, сол үшін де бірінші дәрежеде маңызды орынды иеленгендер. Батыс Европа зерттеушілері ғасырымыздың басына дейін тасаууф сөзінің түбірі грек тіліндегі «данышпандық» (софия) сөзінен шыққан деген ойды ұстанды. Қазір кеңінен жайылып, көбірек қабылданған пікір бойынша, тасаууф сөзі «суф» сөзінен (арап тілінен аударғанда «жүн» мағынасында) шыққан. Жүн мағынасын беретін «суфтан» жасалған киімдер кигендіктері үшін сопылардың сопы (қазақша варианты сопы) атын алғандығын сопылардың көпшілігі құптаған. Шейх Әли Ибн Шайх Осман әл-Жұллаби әл-Хүжвири «Кашф әл-Махжуб» («Жасырынды ашықтау») деген еңбегінде «суфи» сөзінің суфтан, жүннен келетінін айтқан. Сол жерде Ахмад-и Жамның бұл турасында пікірі айтылған: «Сопыны сопы деп атау себебі, олардың жүннен тоқылған киім кигендіктерінен». Осыдан келіп, тасаууф сөзі «суф» сөзінен алынған, қатал жүннен тоқылған киім киген құдай адамының, тақуаның дәстүрлі белгісі ретінде қабылданған деген қорытынды шығардық.

Дегенмен, ислам дінінің тарала бастаған алғашқы дәуірлерінде сопылардың түрлі атпен танылғандары мәлім. Мәселен, дүниелік азаптар мен жоқшылыққа қарсы төтеп берулері және материалдық игіліктерден безгендері үшін оларды «фуқара» (араб т. «фақир», яғни пақыр сөзінің көпше түрі) деп атаған. Үнемі ел кезіп, өмірінің көп бөлігін далада өткізгені үшін «ғұраба» (ғариб, яғни ғәріп, бөгде сөзінің көпше түрі.), «сайиахун» (ел кезуші), «шикефтия» (хорасандықтардың тілінде «үңгір» сөзінен, яғни далада кезіп, қажеттілік туғанда үңгірлерді паналаған) деп атаған. Түркі мемлекеттеріне таралған сопылық «футуввет» құрылымы деп те танылған. Түркі халықтарының ислам дінін қабылдауына және исламның көптеген қауымдар тарапынан жылы қабылданылуына сопылық ықпал еткені мәлім. Сопылықтың негізгі мақсаты рухани және ахлақ тұрғысынан байыпты және тәртіпті адам типін жетілдіруден құралса, көптеген ислам діні төңірегінде пайда болған ойшылдық ағымдардың мақам, принцип, әдіс, т.б. элементтерін сопылықтан алғанына таң қалуға болмайды. Түркі мемлекеттеріне тараған сопылық тариқаттары қала, ауыл демей бірдей таралып, барлық дерлік әлеуметтік құрылымды қамтып отырған. Сондықтан, сопылықтағы футуввет қозғалысы түгелімен дерлік ислам ахлағын жүзеге асыруды мақсат тұтқанын араб тілінде «фата» сөзінің жас, бозбала, құл, қызметші, жомарт сияқты мағыналарының болуынан байқадық. Көпше түрі фитиян және фитие. Түбірі осы сөзден шыққан футувветтің тілдік мағынасы жомарттылық, сезімталдық сияқты терең де, бай мағыналары бар. Футувветті тақырып еткен шығармалардың қай-қайсысынан да ислам діні насихаттап келген көркем мінез-құлық негіздерін табуға болады. Сондай шығармалардың алғашқысы ретінде ұлы сопы әс-Сұхравардидің (632/1234 өл.) «Ауариф'ул-Ма‘ариф» атты шығармасын келтіруге болады. Бұл кітап «Сопылық негіздері» деген атпен Түркияда 1989 жылы Хасан Камил Йылмаз бен Ирфан Гүндүз тарапынан аударылып, шығарылды.

Күшейридің «Рисалесінде» футуввет ұғымын түсіндіру Кахф сүресінің 13 аятымен [67, s.294] басталып, хадистермен жалғасады: «Бір құл мұсылман бауырының мұқтаждықтарын көріп, көмек берсе, Аллах сол құлына көмек береді».

Егер сопыдан «Сопы деген кім?» деп сұралса, ол «Сопы ешбір затқа ие емес, бір нәрсеге ие болған жағдайда оны басқаға береді» (Ла малику уа лайса мамлук) деп жауап беретін болған. Әбу Хүрейра мен Фұдала бин Убайда әхл-и суффаны суреттегенде мыналарды еске алған: «Олар аш күйінде, жерге сүйретіліп әрең қозғалатын. Терлеген уақыттарында үстерінен жаңбыр астында қалған қойлардың иісіне ұқсас иіс шығатын». Жүннен тоқылған киім пайғамбарлар мен әулиелердің әдеттегі киімі екенін Хасан Басри да айқындап өткен: «Иса жүннен тоқылған киімдер киді, жемістерді жеді, кешті қарсы алған жерінде қонуға қалатын. ...Бәдір соғысына қатысқан жетпіс мың сахабаны көрдім. Ешқайсысы да жүннен басқа киім кимеген». Теориялық тұрғыда, бұл жерде тасаууф сөзінің «суф» яғни, жүннен келгендігінің басымдылығы айқындалып тұр демекпіз.

«Үмбетімнен бір қауым (қияметке дейін) Алланың әмірін орындауды жалғастырады. Оларды қабылдамағандар және оларға қарсы болғандар, оларға зиян келтіре алмайды. Бұл - Алланың әмірі (қиямет) келгенге дейін жалғасады. Олар адамдардан үнемі жоғары тұрады» - деп, пайғамбар хадисінде айтылғандай, сопылар үмбетінің рухани құндылықтары мен қағидалары қандай болған деген сауалға жауапты іздестіріп көрейік.

Танымдық негізде сопылықты теориялық және методологиялық негіздерін, әсіресе, руханилық тұрғыдан тану, сопылық зерттеушілерін ислам өркениеті кеңістігінде сопылық ілімінің қалыптасып дамуына қатысты түрлі жорамалдар айтуларына арқау болды. ХХ ғасырдың басына дейін батыс зерттеушілері сопылық ілімінің шығуына исламнан тыс діни-философиялық жүйелер ықпал етті деген көзқарасты ұстанды. Солардың ішінде Ф.А.Толук, Р.Броун, Д.Макдональд, А.Вензинк, Р.Дози сияқты сопылықты зерттеушілер сопылық генезисінің үш басты теориясын айқын көрсетті, бұлар: 1. христиандық, немесе христиандық-неоплатондық, 2. ирандық, 3. үнділік. Біздің пікірімізше, сол уақытта сопылық негіздерінің терең зерттелмеуіне байланысты және еуроорталықтық көзқарастардың үстем келуі себепті, сопылықтың сырттай көрінісіне қарай еуропалық ойшылдардың басқа пікірде болулары да мүмкін емес еді. Өйткені, азды-көпті батыс жұртшылығына танымал болған буддистік, зороастрлық және христиандық әдіснама тұрғырнамасынан сопылықты бағалау әлдеқайда оңай түсетін еді. Өз кезегінде бұл түрлі формалистік тұжырымдарға, атүсті саралауға, трансформацияларға жол берді.

Дегенмен, сопылық таным адам табиғатына ғана тән ерекше әрекет болғандықтан, тарих қойнауларынан бүгінге дейін ол түрлі формаларда көріне алды. Себебі, сопылықтың негізгі құндылықтық тірегі арлылық, әділеттілік, рухани байлық сияқты қасиеттер екенін мойындасақ, бұл қасиеттерді түрлі діндердің құрамында көре аламыз. Соған орай, көне замандарда Үндістандағы Брахман, Египеттегі Гермес, Грекиядағы Пифагор, Сократ және Платон тәсілдері, яхудилік дініндегі каббализм және христиандықтағы тылсымшыл тәсілдер мен құралдарда сопылыққа ұқсас белгілер көрінді.

Тасаууф – Исламның санасы. Оның жүректегі өмірі. Оның асылы мен руханияты. Мұнда еш шүбә жоқ. Яғни, ислам ішкі сырындағы бұл асылдығы мен руханияты қабілеті бар адамдарда көрініс тауып, мүмин көңіліндегі руханият пен фейз (рухани нәр, рухани күш), махаббат пен шаттық ерекшеліктерін өз шыңына жеткізеді. Демек, тасаууф – Ислам бағындағы ұлы білім мен парасат бәйтерегінің ең жемісті бұтақтарының бірі. Сондай-ақ бүгінге дейін тасаууф туралы:

-зиялы, терең ойшылдарға (хауасқа),

-хауасқа әрі көпшілікке (ауамға),

-тек ауамға ғана, яғни қарапайым адамдарға арнап, талай көркем шығармалар жазылған.

Бұл шығармалардың бір бөлігі ФусусулХикем мен Инсаны Кәміл сияқты, тек терең де ұлы ойшылдар (хауас) аңғара алатын деңгейде жазылған. Кей бөлігі болса, Мәуләнәнің Мәснәуи атты кітабы секілді ойшылдар мен орташа деңгейдегі көпшілікке үндейтін мәнде жазылған. Бұлар – заһири яғни шариғат білімдерін толықтырғандардың жеткен білімдерін толықтырғандардың жеткен білімдерінің аясында кең, терең әрі рухани ойлау мен фәйзге бөленіп, Хаққа, ақиқат пен мағрифатуллаһқа жетулері үшін жазылған еді. Бұлардан басқа Әнуәрул Ашықин, Мұхаммедия және Нәфәхатул-унс секілді қарапайым халық үшін жазылған тасаууф кітаптары да бар. Бұлар шариғат үкімдерін сырттай аңғарып, білген қарапайым көпшіліктің сезу, түсіну және іс-әрекет жағынан азды-көпті бір деңгей қалыптастырулары үшін жазылған.

Тасаууф туралы шығармалардың мұндай бірнеше түрлі болуы – қоғамдағы қарапайым (ауам) да, зиялылардың (хауас) да түсініктері мен қабілеттерінің, шама-шарқтарының әр-түрлі болуына қарай Исламды, Исламның кең де ауқымды кемелдігіне жарасатындай түсініп әрі іске асыру күштерін қамтамасыз ету үшін еді. Осылайша адамдар қос қанатты болады.

Барлық осы ерекшеліктерімен қоғамның әр сатысына Исламды үндеген тасаууф халықтың әлеуметтік тұрмысы жақсарған кездеріндегі жалқаулықтары мен босаңсуларын бөгеп, қоғамның сергектігін арттырып, жалғастырған һәм басқыншылық пен зұлымдыққа толы қиын-қыстау кезеңдердің былықпалықтары мен күйзелістерінің арасында тарайып, қысылған көңілдеге терезе ашып, тыныс алдырады. Әрі жабырқаулы көңілдер мен шаршаған саналарға жұбату, кеуіп қалған рухтарға кәусар суы болады. Ол тағы бір жағынан көркем ахлақ пен ғибадатта шыңға жеткен жандарға қарапайымдылықты, «ештік» сезімін ұсынып, менмендік пен тәкәппарлыққа және мақтаншақтыққа салынуына тосқауыл болған. Ал, екінші жағынан күнә шұңқырында тұншығып бара жатқан пенделерге кеңінен кешірім, хош көрушілік, мейірбандық пен рахмет секілді құтқарушы мүмкіндіктер ұсынған. Расында Моңғол шапқыншылығынан кейін Орта Азия мен бүкіл Анадолыны жаулап алған былықпалықтан пайда болған қайғы-қасіретті, тынышсыздықты сейілтіп, жұбатушы ретінде сол дәуірде, тасаууфтық ағымдардың күш-қуат тапқаны және көптеген мұтасаууфтың (сопы, дәруіш) жетіліп, үлкен қызметтер атқарғаны тарихи шындық.

Қазіргі таңда барлық адамзат баласы бір түрлі қорқынышты рухани күйзеліс пен тауқыметтердің иірімінде малтығуда. Осындай бір кезеңде көңілдерге шипа тарататын тасаууфи көркемдіктер мен қасиеттерге деген қажеттілік әсте жоққа шығарылмайтын шындық. Өйткені атейзмнің басқыншылығынан жаңа құтылған бір жаралы құс тәрізді рухани емге мұқтаж адамдардың шаршаған рухтары мен көңілдері бір-түрлі Абыл Хаяттың талапкер ісбеттес. Расында материялизмнен жалыққан шығыс пен батыс ілімінің адамдары исламды ең алғашында үлкег мутасаууфтардың тартымдылығы мен әдемі қасиеттерінің арқасында танып сүйіп жатыр. Ақыры бұл ұлық дінді жан тәнімен қабылдап бекем ұстанып жатыр.

Бұлардың барлығы тасаууфтың тұңғиық рухани құрамы және мәні мен имандылардың қолындағы баға жетпес бір ислами көрініс, фәйізбен кемелдік нығметі екенін айқындап тұр сондықтан ол мұсылмандардың кемелденуі мен мұсылман еместердің хидаятына дәнекер бола білу және оларға исламды дұрыс түсіндіріп шағылыстыра алу үшін аса үлкен маңыздылық танытады.

Өйткені, шын мәніндегі тасаууф Расулулаһтың (с.а.у) мүбәрәк өмірінің шындығын қияметке дейін келетін ғасырлар мен нәсілдерге шағылыстыруды қамтамасыз ететін бір көңіл айнасы.

Солай болғандығынан хақ тағала мен хазіреті пайғамбардың (с.а.у) мүбәрәк фәйізі мен махабаттары көңілдері ғасырлар бойы тірі күйде өміршеңдікпен жасаған. Қазірде жасауда. Болашақта да жасай береді.

Сол үшін де Исламның жасырын не ашық, қас, жауыз дұшпандары рух пен бір-бірінен ажыратқан болғандай тасаууфты, Ислам дінінен бөлек бір ұғым жүйесі ретінде көрсету үшін тырбанып бағуда. Сондықтан мәселенің анық-қанығына жете алмаған адамдар тасаууф туралы жаңылып, орынсыз қарсы келушілікке салынатындығын тасаууф туралы ақиқат пен шындықтарды әрқашан дұрыс кем-кетіксіз түсіндіру, теріс не қате түсініктердің түзетілуі аса маңызды зәру жағдай болып тұр. Әрине тек қана бұл зәрулік жағдайға байланысты болып емес, жоғарыда баяндалған әдеміліктердің де көңілдерге ұсыныла білу үшін де тасаууф арнасы бейне бір шығармалар дариясы іспеттес.

Аллаһ тағала барлық пайғамбарлардың билігі мен жауапкершіліктерінің бәрін ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у) бойына жинады. Сөйтіп ол ата-тегі мен әдептіліктегі асылдық тұрғысынан болсын, жамалмен кемелдік тұрғысынан болсын, барлық жақтан адамзаттың шыңында еді. Ол Құран-Кәрімдегі шариғат үкімдерін жеткізді. Тасаууфтың негізі болған жүрек пен нәфсіні тазарту мәселесін өзі үйретіп, таза жүрекпен Аллаһ тағалаға жасалатын құлдық пен дұғаны басқаларға үйретті. Ең тамаша ахлаққа ие болып, тамаша үлгі болды. Сөйтіп, оның қырық жасқа толған шағы – өзі мен адамзат үшін ең маңызды кезең болды.

Тасаууф – негізінен жан дүниенің тазарып Аллаһты тану мен Аллаһты сүю дәрежесіне жетіп, сол арқылы Аллаһқа қауышуға себеп болатын халге келу. Бұл хал – адамдарды екі дүниеде де бақытқа кенелтетін рух халі болып, хира мен сәуірден қалған қасиетті мұра болып табылады. Өйткені бұл хал – тасаууф-осы қасиетті екі орында болсын басқа жерде не басқа кездерде болсын, Пайғамбарымыздың (с.а.у) уахиді толық түсінуін қамтамасыз ету үшін жүргізілген Құдайдың рухани тәрбиесі болып, жүрекпен нәпсіні тазартудың фейзге толы арнасы іспеттес.

Әлі уахи келмей тұрғанның өзінде рухани дәрежеге жеткен Пайғамбарымыз (с.а.у) пәк өмірмен жоғары ахлаққа ие болатын. Бірақ иләһи бұйрықпен Хира үңгірінен қайтқан кезінде бұрынғы қалпынан мыңдаған есе жоғары мәртебеге ие болып қайтқан еді. Ол Раббысымен күшті әрі терең байланыс құрып, таухид (Аллаһтың бір екеніне сену) мен мағрифатулла (Аллаһты шын жүрекпен танып, білу) нұрын өз бойына сіңіріп, құлдықта тақуалық пен шынайылықтың шыңына жеткені соншалық, түнде аяқтары ісігенше көз-жасын төгіп құлшылық еткен, көздері ұйықтағанымен жүрегі ұйықтамайтын еді. Сөйтіп, қасқағым сәтте болса Аллаһты зікір етуден, тәфәккур (Аллаһтың құдіретін ойлау) мен мұрақабадан (Аллаһтың ұдайы көріп тұрғанын сезіну) аулақ қалмаған еді. Шындығында бұл ұлы тұлға өзіне уахи етілген құран-кәрімдегі ілім мен хикметтің мәні және ауқымдылығымен сол заманның таудаулыларын басып озып әлсіз қалдырған, өмірі және іс-әрекетімен сол кезге дейін ешкім жетпеген және қияметке дейін ешкім жете алмайтын бір мұғжиза дариясына айналған еді. Енді қияметке дейін ашылатын жетістіктер оны жоққа шығара алмайды және ешбір тәрбиеші оның тәрбиесінің дәрежесіне жете алмайды.

Міне тасаууф денегіміз – Пайғамбарымыздың (с.а.у) мүбәрәк өмірімен іштей және сырттай бітісіп, терең сүіспеншілікпен қайнасу. Өйткені ол – Расулулаһтың (с.а.у) ішкі және сыртқы көріністері, яғни бүкіл ахуалы. Сол үшін тасаууф Хазіреті Пйғамбардың (с.а.у) руханиятынан нәр алу, оның рухымен біте қайнасудан тұрады. Басқаша айтқанда тасаууф – сүйспеншілікпен күшейген иман, ынтамен орындалған ғибадат және іс-әрекеттердің көркемділігі болып табылады. Қысқасы, тасаууф Адамға (а.с) «рух үрленуімен» бастаған ұлы құндылықтың ақырзаман Пайғамбарындағы кәміл көрінісінен сүйіспеншілікке толы жүрегіне құйылған фейіз тамшылары. Тасаууфтың негізінен құрайтын ізгілікпен жақсылықтың рухани күшпен биліктің Пайғамбардың (с.а.у) өмірінде, жүректен-жүрекке, адамнан адамға жұғып жалғасуын түсіну үшін Сол мүбәрәк жаратылыстың өмірі мен іс-әрекеттерінің барлығына жаппай шолу жасаған жөн. Негізінен тасаууф діннің негізін құрау тұрғысынан, Хазіреті Адамнан (а.с) бастап, Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у) дейінгі барлық пайғамбарлардың өмірінен орын алған. Сондықтан әрбір Пайғамбардың өмірінен тасаууфтың көптеген қағидаларын табуға болады. Бірақ, тасаууфтың қазіргі кездегідей жүйелі бір ілім және бағыт ретінде қалыптасуы алғаш рет һижри күнтізбесінің екінші ғасырынан бастаған.

Басқа да діни ілімдердегідей тасаууфтағы зуһд (нәпсіні тәрбиелеу, дүниеге қызықпай өмір сүру) және тақуалық өмір өзіндік дәрежесінде саадат ғасырында бар еді. Уақыт өткен сайын осы нұрлы өмірді жалғастырған және өздері үшін өмір жолы етіп ұстанған Хақ достары, халықтың дүниеқұмар болып, қапы қалуына тосқауыл болу мақсатында, Аллаһ ризалығы үшін соларға насихат айтып, оларды ғапылдықтан ояту үшін ескерту жасап отырған. Бұл адамдардың бүйректен сирақ шығару, жаңа бір жол немесе дінге сай өмір сүру тәсілін өзгерту сияқты мақсаттары жоқ еді.

Олардың мақсаты – Исламды негізіне сай дұрыс ұстану және құлшылықтарды Құран мен Сүннетте айтылғанындай ынтамен орындау еді. Сондықтан олардың мен насихаттарынан пайдаланып, халдарынан өздеріне үлгі алғысы келген адамдар осы тұлғаларды өздеріне көсем, рухани ұстаз ретінде қабылдаған еді. Бұл адамдар олардың насихаттарын, яғни мүминді рухани кемелдікке, дұрыс бағытқа жетелейтін нәпсіні тию мен тәрбиелеу тәсілдерін қалыптастырып, ережелендірген. Сөйтіп, рухани бір жүйеге келтірген еді. Ақыры бұл ұстаздардың есімдерімен аталған тариқаттар (жолдар) пайда болған. Ясауия, Қадирия, Мәуләуия, Нақшыбандия т.б сияқты.

Әрбір тасаввуф тармағының Аллаһқа жету, тәфәккур мен ихсан сезімдеріне қол жеткізу сияқты мақсаттары үшін ұстанған қағидалары «Тариқат» деп аталған. Тариқаттар тәсілдеріне қарай үшке бөлінеді.

Тариқ-и Ахяр: Ғибадат пен тақуалыққа ерекше көңіл бөлетін тариқаттар.

Тариқ-и Әбрар: Нәпсіні қиындық және қызметпен тәрбиелеуге көңіл бөлетін тариқаттар.

Тариқ-и Шүттар: Ғашықтық және берілумен мақсатқа жетуді көздейтін тариқаттар.

Демек, әрбір мумин рухани тазару мен рухи кемелдену үшін жаратылысына сай бір тариқат ұстануына болады. Адам жаратылысы әр-түрлі болғандықтан, тариқаттардың да әр-түрлі болуы табиғи заңдылық.

Аллаһ Тағала аят кәримеде:

ﻠِﻜُﻝ ﱢ ﺠَﻌَﻟْﻨﺂ ﻤِﻨْﻜُﻢ ْﺸِﺮﻋَﺔً وَ ﻤِﻨﻬﺂ ﺟﺎً

«Әр қайсысыңа әр-түрлі шариғат және «жол» (минһәж) тағайындадыққ» (мәйдә, 48) деп бұйырды.

Бұл жердегі «жол» (минһәж) сөзі сөздікте «нұрлы жол» дегенді білдіреді. Бұл да Аллаһ Тағалаға жақындау ниетімен жүрілетін құлдық жолы деген сөз.

Тасаввуф ұлылары:

«Аллаһ Тағалаға баратын жолдар – жаратылғандардың деміндей көп»-дейді.

Екіншіден, Құрани үкімдер төмендегідей үшке бөлінеді:

1.Итиқат (сенім негіздері)

2. Фиқһ

а) Ғибадат

ә) Қарым-қатынас (мәміле)

б) Жазалар

3. Ахлақ (Мінез құлық)

Мінез құлық – ішкі жан-дүниенің тазаруы дегенді білдіріп, сенім мен амалдардың ішкі жағын құрайды. Амалдардың сол арқылы дәрежесі көтеріліп «салих (ізгі) амалға» айналады. Құран Кәрім жүректің Аллаһ Тағала разы болатын ең маңызды сипаттарын тақуалық, зүһд және ихсан (Аллаһ көріп тұрғандай құлшылық ету) екендігін білдіреді.

Тақуалық – Аллаһқа деген ерекше жауапкершілік сезімімен, иләһи әмірлер мен тиымдарды ұқыпты түрде орындап, жүректі жаман қасиеттерден қорғау.

Зүһд – Мәсиуә, яғни Аллаһтан басқа барлық нәрсенің жүректегі мәнінің жойылуы.

Ихсан – мүминнің өзін Аллаһтың назарындамын деп санап, іс-қимылдарын соған қарай орындауы

Негізгі Ислами түсінік міне осылай болғанымен, тасаууфқа көбіне сырттай қарайтындар жағымсыз пиғылдылар оның шығу тегі жайында әр-түрлі пікір айтқан.

Кейбіреулері тек дыбыс ұқсастығын алға тартып, осы абыройлы тәлім-тәрбие ісінің грекше «хикмет» мағынасындағы «софос» сөзінен шыққанын айтқандар мен надандар және де үнді мистисизмімен байланыстыруға дейін барғандары болған. Бұлар сөз немесе жүйенің ұқсастарын негізге алып айтылған жаңсақ көзқарастар.

Шындығы, «тасаууф» сөзінің қандай түбірден шыққандығы туралы Ислам ғалымдарының пікірлері. Олар оны толықтай Исламмен байланысты екендігін мәлімдейді. Бұл жайындағы әр-түрлі пікірлер арасында тасаууф тазарғандық пен талғамдылық мағынасындағы «сафа», «сафуәт» және «ыстыфа» сөзінен туындағанын деушілермен қатар, тасаууфтағы жүйенің алғашқы көрінісі іспеттес болған «суффа иелері» деп аталған сахабалардың ғибадатқа тым берілген тақуалары мен зәһидтері киген жүн киімге қойылған «суф» атауынан шықты деген көзқарас жалпы қолдау тапқан.

Екінші жағынан қарағанда да ілім, парасат және руханият үйрену мақсатымен Пайғамбар мешітінде тұрған және «Әһли-суффа» деп аталатын осы сахабалар қауымы Пайғамбардың (с.а.у) қолдауымен зуһдпен тақуалықпен біте қайнасқан. Тіпті, Аллаһ Расулі (с.а.у) бай-қуатты сахабалардың осы топқа керек жарағы мен ішіп-жеміне көмекші болуын талап еткен. Бұл жайт тасаууфи істердің Расулулаһтың (с.а.у) сүннеті алдындағы орнын және оның пайғамбар қолдауына сүйенгенін көрсететін тарихи ақиқат.

Дегенмен, ислам дінінің тарала бастаған алғашқы дәуірлерінде сопылардың түрлі атпен танылғандары мәлім. Мәселен, дүниелік азаптар мен жоқшылыққа қарсы төтеп берулері және материалдық игіліктерден безгендері үшін оларды «фуқара» (араб т. «фақир», яғни пақыр сөзінің көпше түрі) деп атаған. Үнемі ел кезіп, өмірінің көп бөлігін далада өткізгені үшін «ғұраба» (ғариб, яғни ғәріп, бөгде сөзінің көпше түрі.), «сайиахун» (ел кезуші), «шикефтия» (хорасандықтардың тілінде «үңгір» сөзінен, яғни далада кезіп, қажеттілік туғанда үңгірлерді паналаған) деп атаған. Түркі мемлекеттеріне таралған сопылық «футуует» құрылымы деп те танылған. Түркі халықтарының ислам дінін қабылдауына және исламның көптеген қауымдар тарапынан жылы қабылданылуына сопылық ықпал еткені мәлім. Сопылықтың негізгі мақсаты рухани және ахлақ тұрғысынан байыпты және тәртіпті адам типін жетілдіруден құралса, көптеген ислам діні төңірегінде пайда болған ойшылдық ағымдардың мақам, принцип, әдіс, т.б. элементтерін сопылықтан алғанына таң қалуға болмайды. Түркі мемлекеттеріне тараған сопылық тариқаттары қала, ауыл демей бірдей таралып, барлық дерлік әлеуметтік құрылымды қамтып отырған. Сондықтан, сопылықтағы футуует қозғалысы түгелімен дерлік ислам ахлағын жүзеге асыруды мақсат тұтқанын араб тілінде «фата» сөзінің жас, бозбала, құл, қызметші, жомарт сияқты мағыналарының болуынан байқадық. Көпше түрі фитиян және фитие. Түбірі осы сөзден шыққан футууеттің тілдік мағынасы жомарттылық, сезімталдық сияқты терең де, бай мағыналары бар. Футууетті тақырып еткен шығармалардың қай-қайсысынан да ислам діні насихаттап келген көркем мінез-құлық негіздерін табуға болады. Сондай шығармалардың алғашқысы ретінде ұлы сопы әс-Сұхравардидің (632/1234 өл.) «Ауариф'ул-Ма‘ариф» атты шығармасын келтіруге болады. Бұл кітап «Сопылық негіздері» деген атпен Түркияда 1989 жылы Хасан Камил Йылмаз бен Ирфан Гүндүз тарапынан аударылып, шығарылды.

Күшейридің «Рисалесінде» футуввет ұғымын түсіндіру Кахф сүресінің 13 аятымен [67, s.294] басталып, хадистермен жалғасады: «Бір құл мұсылман бауырының мұқтаждықтарын көріп, көмек берсе, Аллах сол құлына көмек береді».

Егер сопыдан «Сопы деген кім?» деп сұралса, ол «Сопы ешбір затқа ие емес, бір нәрсеге ие болған жағдайда оны басқаға береді» (Ла малику уа лайса мамлук) деп жауап беретін болған. Әбу Хүрейра мен Фұдала бин Убайда әхл-и суффаны суреттегенде мыналарды еске алған: «Олар аш күйінде, жерге сүйретіліп әрең қозғалатын. Терлеген уақыттарында үстерінен жаңбыр астында қалған қойлардың иісіне ұқсас иіс шығатын». Жүннен тоқылған киім пайғамбарлар мен әулиелердің әдеттегі киімі екенін Хасан Басри да айқындап өткен: «Иса жүннен тоқылған киімдер киді, жемістерді жеді, кешті қарсы алған жерінде қонуға қалатын. ...Бәдір соғысына қатысқан жетпіс мың сахабаны көрдім. Ешқайсысы да жүннен басқа киім кимеген». Теориялық тұрғыда, бұл жерде тасаууф сөзінің «суф» яғни, жүннен келгендігінің басымдылығы айқындалып тұр демекпіз.

«Үмбетімнен бір қауым (қияметке дейін) Алланың әмірін орындауды жалғастырады. Оларды қабылдамағандар және оларға қарсы болғандар, оларға зиян келтіре алмайды. Бұл - Алланың әмірі (қиямет) келгенге дейін жалғасады. Олар адамдардан үнемі жоғары тұрады» - деп, пайғамбар хадисінде айтылғандай, сопылар үмбетінің рухани құндылықтары мен қағидалары қандай болған деген сауалға жауапты іздестіріп көрейік.

Танымдық негізде сопылықты теориялық және методологиялық негіздерін, әсіресе, руханилық тұрғыдан тану, сопылық зерттеушілерін ислам өркениеті кеңістігінде сопылық ілімінің қалыптасып дамуына қатысты түрлі жорамалдар айтуларына арқау болды. ХХ ғасырдың басына дейін батыс зерттеушілері сопылық ілімінің шығуына исламнан тыс діни-философиялық жүйелер ықпал етті деген көзқарасты ұстанды. Солардың ішінде Ф.А.Толук, Р.Броун, Д.Макдональд, А.Вензинк, Р.Дози сияқты сопылықты зерттеушілер сопылық генезисінің үш басты теориясын айқын көрсетті, бұлар: 1. христиандық, немесе христиандық-неоплатондық, 2. ирандық, 3. үнділік. Біздің пікірімізше, сол уақытта сопылық негіздерінің терең зерттелмеуіне байланысты және еуроорталықтық көзқарастардың үстем келуі себепті, сопылықтың сырттай көрінісіне қарай еуропалық ойшылдардың басқа пікірде болулары да мүмкін емес еді. Өйткені, азды-көпті батыс жұртшылығына танымал болған буддистік, зороастрлық және христиандық әдіснама тұрғырнамасынан сопылықты бағалау әлдеқайда оңай түсетін еді. Өз кезегінде бұл түрлі формалистік тұжырымдарға, атүсті саралауға, трансформацияларға жол берді.

Дегенмен, сопылық таным адам табиғатына ғана тән ерекше әрекет болғандықтан, тарих қойнауларынан бүгінге дейін ол түрлі формаларда көріне алды. Себебі, сопылықтың негізгі құндылықтық тірегі арлылық, әділеттілік, рухани байлық сияқты қасиеттер екенін мойындасақ, бұл қасиеттерді түрлі діндердің құрамында көре аламыз. Соған орай, көне замандарда Үндістандағы Брахман, Египеттегі Гермес, Грекиядағы Пифагор, Сократ және Платон тәсілдері, яхудилік дініндегі каббализм және христиандықтағы тылсымшыл тәсілдер мен құралдарда сопылыққа ұқсас белгілер көрінді.

Хазіреті Пайғамбардан (с.а.у) кейін хабарлар арасында шыққан саяси қайшылықтарда «суффа иелерінен» тірі қалғандары ешбір жақты ұстанбай, бейтарап қалған еді. Тіпті осы қайшылықтарда мүминдер арасындағы бауырластық сезімінің әлсіреуінен ғибрат алып, зухд пен тақуалықта одан да ары ілгері басқан еді. Бұл жағдайда сұффалықтардың санының артуына себеп болды. Қайшылықтарға араласуды «рухани қауіпті іс» деп санаған кейбір сахабалар да олардың қатарына қосылып, зуһд (дүниеге қызықпаушылық) пен тақуалық жолын ұстанатындардың саны осылайша арта түскен еді. «Сұф» сөзінен «сұффа иелері», олардың зұһд пен тақуалықтарынан «тасаууф» және «мұтасууф» сөздері туындап, кең тарап, тарихтың ағысында жүйеге түскен. Әрі бүгінге жеткен.

Ислам ғалымдары Құран мен Сүннетті негізге алғандықтан тақуалық жолындағы мутасаууфтар да жарық көрген шығармаларында тура мүжтәһидтер сияқты шариғат заңына бағына отырып, тасаууфи көзқарастарын сол шәрғи үкімдерге тиеп, қуаттап келген. Бірақ, осы жолдағылардың пір тұтқан адамдары яғни, шәйхтары шариғатты (діни үкімдерді) толық меңгермеген адамдардан болғандықтан кейбір тариқаттарда «сопылықтың шаттығының» артуы себепті дұрыс жолдан тайып кеткендер болған. Тек пір-шәхтары білімді болып, діннің сыртқы жағын да (шариғат үкімдерін) меңгерген адамдардың көсемдігіндегі тариқаттар мұндай қате басудан қорғана білген. Тасаууф тарихында Құран мен Сүннетті берік ұстанып келе жатқан Нақшилік пен Ясауия және тағы басқа сол сияқты тариқаттардың шариғатқа бағыныштылығының белгісі ретінде айтылған:

«Циркульдің, орнықты аяғы – шариғат» деген мәшһүр сөз адал тариқаттардың ең басты дәстүрі болған.

Сондай-ақ Хазіреті Мәуләнә:

«Біз циркуль сияқтымыз. Бір аяғымыз шариғатта орнықты. Екінші аяғымызбен жетпіс екі елді аралаудамыз»-дейді.

«шариғат бір шыраққа ұқсайды. Жарық береді. Жол көрсетеді. Шырақты қолға ұстаумен ғана жол жүрілген болып саналмайды. Бірақ, оны қолға алмай да жолға шығуға болмайды. Демек, Шариғаттың жарығында жол жүруді бастасаң, міне осы-тариқат».

Тасаууфтың танымы: Тасаууф ұстанған сайын дәмі сезіліп, түсініле беретін ілім болғандықтан, оны шектеулі сөздермен кәміл түрде айтып жеткізу қиын. Осы себеппен Аллаһ достары әрбір бөлшегінен түрлі жарық шашылған тасаууф жарығының өздеріне қараған жағын назарға алып, түрлі танымдар мен анықтамалар жасаған.

Хақ достары мен осы рухани жолдың ұстанушылары өз шама-шарықтарына және жүректерінде көрініс тапқан хал жағдайларына қарай бағыт алады. Сол себепті, рухани әлемдегі сезімдеріне, жүректеріне келген аяндардың өздеріндегі көріністеріне қарай тасаууфты түсінеді. Сонымен қатар тасаууфты танымдаған, анықтама берген адамдардың барлығы өз бұрыштарынан қарағанда орынды болып табылады. Біз осындай танымдарға қарай отырып, тасаууфтың мәні хаққында бірған ғана емес, жалпы пікірлерге ие бола аламыз.

Осы әр-түрлі танымдардың бірдей болған жақтарынан қарағанда, тасаууф-мүминдердің ішкі жан-дүниесін түзетіп, оларды рухани жетілдіріп, құлды мақтаулы ахлаққа бөлеп, Хақ Тағалаға жақындататын, сөйтіп мағритұллаһқа (Аллаһты шынайы тануға) жеткізетін бір ілім деп айта аламыз.

Тасаууфтың негізін құрайтын осы ізгілік пен жақсылықтың, рухани күш пен биліктің Пайғамбардың (с.а.у) өмірінде, жүректен жүрекке, адамнан адамға жұғып жалғасуын түсіну үшін Сол мүбәрәк жаратылыстың өмірі мен іс-әрекеттерінің барлығына жаппай шолу жасаған жөн.

Расулуллаһ (с.а.у) өмірінің барлық сатылармен адамзатқа үлгі болғаны сияқты, адамдарды тәрбиелеу мен рухани тазарту мәселесінде де Оның ең тамаша өнеге иесі екені даусыз. Оның пайғамбар ретінде көптеген міндеттері мен билігі бар еді. Бірақ, осылардың ішінде Аллаһ Тағаланың Оған жүктеген мына төрт міндеті өзге міндеттерінен тым ерекше де маңызды еді:

Аллаһтың уахиын қабылдауы. Пайғамбарымыз адамзатқа жеткізу

үшін Аллаһ Тағаланың көбінесе Жәбрейіл (а.с) арқылы жіберген иләһи бұйрықтарын қабылдаған. Аллаһ Тағаланың қалап, сыйлағанымен орындалған осы уахиді қабылдауы жағдайы Пайғамбарымыздың (с.а.у) о дүниеге көшуімен аяқталған.

Құраны Кәрімде баяндалған заңдар мен үкімдерді және басқа да

ақиқаттарды өз өмірінде сөзімен, халімен іске асырып үкімдерді түсіндіріп ашуы.

Пайғамбарымыздың дін түсіндіру жөніндегі билігі, құқығы ғалым мүжтәһидтер тарапынан жалғастырылған.

Алланың бұйрықтарына және сол бұйрықтардағы үкімдерге түсініктеме мен анықтама беру ісі адамзат өмірінің жаңа қажеттілігіне қарай «Ижтиһад» атымен терең дін ғалымдарының білімімен жалғасуда. Бұл іске лайықты да жеткілікті адамы болмаған кезде бұл іс тоқтауға ұшырағаны сияқты көрінгені мен, оған деген қажеттілік пен зәрулік бітпейді. Бұл міндет ижтиһад дәрежесіне жеткен ғалымдарға тән.

Діннің әмірлері мен тыйымдарын жүйелі түрде және тәртіппен

орындалуын қадағалайтын тірі басқарушылыққа ие болу. Бұл да халифалар тарапынан жалғасын тапқан

Рухқа әсер ету арқылы адамдардың ішкі дүниесін тазартып, түзету.

Пайғамбарымызға тән уахиді жеткізуден басқа барлық міндеттерін Оның ізін басушылар тарапынан қалай да жалғастырылуы қандай қажетті әрі міндетті болса, оның адамдардың ішкі жан-дүниесін тазартып, түзету міндеті де аяқталмай, шайхтар мен әулиелердің арқасында қияметке дейін жалғасын табуы соншалықты қажетті, әрі зәру мәселе. Өйткені, мүминдердің тек сырты ғана емес ішінің де тазалануы осылайша ғана бола алады. Міне, тасаууфи негіздер мен тәсілдердің қайнар көзі мен рухы-Құран және хадистерде баяндалған Пайғамбари өмірдің әр уақытпен мекенде жалғасуынан тұрады. Машайхтар (пір-әулиелер) тобының және олардың үздіксіз жалғасу ақиқатының негізі – міне осы қажеттіліктен туындаған.

Пайғамбарымыз (с.а.у)-құлшылық, қарым-қатынас пен мінез құлықтың іштегі және сырттағы парасаттылықтың негізі әрі шыңы. Осы жаратылыс нұры Меккеде өткен он үш жылдық уағыздаумен тазарту күресінен соң Мәдинаға хижрет еткен кезде оған Сәуір үңгірінде нұсқалды осы жерде кейбір көріністерге куә болды. Өйткені, бұл үңгір бір-түрлі хикметке батып, жүректі нұрға бөлеудің сөйтіп, рухани дамудың дәрісханасы еді. Пайғамбарымыз бұл үңгірде үш тәулік болды. Жанындағы жан серігі адамдардың Пайғамбардан кеін ең абзалы Хазіреті Әбу Бәкір (радиаллаһу анһу) еді.

Сөйтіп Хазіреті Әбу Бәкір (р.а) онымен бір үңгірде үш күн жолдас болу абыройына ие болып, Алланың ілтипатына бөленді. Жаратылыс нұры бұл ғазиз досына: «Мұңайма, Аллаһ бізбен бірге!» (тәубе, 40) –деп, Алламен бірге болу сырын ұғындырды. Әулиелер бұл жағдайды жасырын зікір тәлімінің бастауы және жүректің Алланың зікірімен қанағаттануының алғашқы көрінісі деп жорамалдаған. Яғни тасаууфтағы сырдың жүректен-жүрекке ағуының ислам тарихындағы алғашқы көрініс тапқан жері Сәуір үңгірі және оның тұңғыш куәгері Хазіреті Әбубәкір (р.а) еді. Сол үшін хаз Әбубәкір (р.а) соңы қияметке дейін жалғасатын алтын тізбектің (алтын сілсіленің) хаз Пйғамбардан (с.а.у) кейінгі алғашқы буыны болған. Яғни Сәуір үңгірі шексіз сырлар ғарышы арқылы құлды Аллаға қауыштыратын негізгі жүрек тәрбиесінің маңызды бір сатысының орны болған еді.

Көркем мінез – Иманды еліктеушіліктен құтқарып, пікір мен іс-әрекеттерге жөн беретін ихсан сезімін, яғни Аллаһ Тағаланы көріп тұрғандай бір халді орнықтырып, бойдағы бөлінбес әрі басым қасиетке айналдырып, осы дәстүр бойынша өмір сүру.

Әбул-Хусейн ән-Нури: «Тасаууф түр де ілім де емес, ол тек қана көркем мінез құлық. Егер түр болса күресумен, ал ілім болса үйренумен қол жеткізілер еді. Сол себепті тек қана түр мен ілім мақсатқа жеткізбейді. Тасаууф Хақ Тағаланың ахлағын жамылу»-деп, оның ахлақпен ажырағысыз байланысына ишарат еткен.

Тасаууф – Расулулаһтың (с.а.у) үлгілі өмірінде тасаууф деп аталмаса да, мәні мен ақиқаты жағынан бар. Көркем ахлақ дегеніміз Пайғамбарымыздың (с.а.у) ардақты ахлағын бойға сіңіру. Оның ахлағы Раббымыз тарапынан құран Кәрімде:

و َ ٳِﻨﱠﻚ َ ﻠَﻌَﻠَﻰ ﺨُﻟُﻖ ٍ ﻋَﻇِﻴﻢِ

«Шүбәсіз сен жоғары ахлаққа иесің» (қалам, 4) деп, қуатталып мадақталған.

Хаз. Айшадан (р.а) Пайғамбарымыздың ахлағын сұрағанда:

«оның ахлағы Құран еді» (Муслим, 139) деген.

Құраны Кәрімді мағынасына ой жүгіртіп оқу және үкімдеріне бой ұсыну, көркем ахлақтың шыңы. Пайғамбарымыздың өмірі зерттелген кезде, адамзаттың кәмілі және көркем ахлақтың шыңы-хаз. Пайғамбар (с.а.у) екендігі белгілі болды. Өйткені ол: «мен басқа мақсатпен емес, тек көркем ахлақты толықтыру үшін жіберілдім» (Имам Мәлік, Муатта, 3) деп өз міндетін білдіріп барлық адамзатқа «тамаша өнеге», яғни кәміл ахлақ үлгісі болған еді. Құран Кәрімде – Мұхаммеді ахлақ былай баяндалады: «Ант етеміз, сендер үшін, Аллаға және ахырет күніне қауышуды үміт еткендер мен Алланы көп зікір ететін (муминдер) үшін Расулулаһ тамаша кәміл үлгі!» (аһзаб, 21). Ұлы Раббымыз сый ретінде көркем ахлақты Пайғамбарымыздан (с.а.у) бастап Пайғамбарымыздың (с.а.у) ізбасары шынайы ғалымдар арқылы үзбестен қияметке дейін жалғастырады. Сондай-ақ хадисте «нағыз ғалымдар пайғамбарлардың ізбасарлары» Әбу Дәуід.

Әбу Мұхаммед Жәрири: «Тасаууф – көркем ахлақты ұстанып, жаман ахлақтан арылу»-дегенде осы ақиқатты меңзеген еді.

Жүректі көркем ахлақпен безендіріп, жаман ахлақтан қорғау-мәңгілік бақыттылық пен сәлеметтілік аса қажетті болғаны сияқты өте ауыр іс екені де шындық.

Көрнекті тасаууфшылардың бірі Әбу Хашим Суфи:

«Жүректе орныққан тәкәппарлықты шығару, тауды инемен қазғандай қиын»-деген.

Тасаууфшы Әбубәкір әл-Қаттани болса:

«Тасаууф – ахлақ. Ахлақ жағынан сенен жоғары адам рухани тазалық жағынан да жоғары»-дейді.

Адамзат тарихы, пайғамбарлардың көптеген теңдессіз көркем ахлақи іс-әрекеттеріне толы. Осының ең тамаша мысалдарының бірі – Хаз. Юсуф (а.с) ол аят кәримеде айтылғандай, өзіне айқын түрде өзіне зұлымдық жасаған ағаларына:

«...Бүгін сендердің кемшіліктеріңді беттеріңе басып айыптамаймын. Аллаһ сендерді кешірсін! Ол мейірімділердің мейірімдісі» «Юсуф, 92) деп, кешірімділіктің шексіз бір үлгісін көрсеткен.

Мұтасаууфтардың алға қойған мақсаттары өз жүректерін Хаз. Ибраһим (а.с) сияқты дүниеқұмарлықтан аулақ, иләһи әмірлерге бойсұнғыш, Хаз. Исмайыл (а.с) сияқты Хақ Тағалаға бас иіп, иләһи тағдырға разы, Әюб (а.с) сияқты сабырлы ету. Муминнін қайғысы Дәуіттің (а.с) қайғысындай, пақырлығы болса Хаз. Исаның (а.с) пақырлығындай болуы керек.

Мутасаууф – Хаз. Мұсаның (а.с) мінәжәті кезіндегідей ынта мен жігерге толы көңілге және әлемнің мәңгілік мақтанышы хаз. Мұхаммедтің (с.а.у) ықыласына, яғни Раббысына деген сүйіспеншілігі мен шынайлылығына ие болуға тырысқан адам.

Әбу Хафс әл-Хадад:

«Тасаууф дегеніміз – әдеп» деп, тоқсан ауыздың тобықтай түйіні ретінде түсіндірген.

Хазіреті Мәуләнә да әдеп хақында былай дейді:

«Мырзам! Біліп қой, әдеп – адамның тәніндегі рух. Әдеп – әулиенің көзі мен көңілінің нұры. Егер шайтанның көзін жойғың келсе, көзіңді ашып қара, шайтанды құртатын-әдеп. Адам баласында әдеп болмаса, ол шындығында адам емес. Әдеп – адам мен хайуан арасындағы айырмашылық».

Екінші бір шумағының мағынасы мынадай:

«Ақылым жүрегімнен: «Иман деген не?» - деп сұрады. Жүрегім ақылымның құлағына иіліп: «Иман дегеніміз – әдеп,» - деді»

Адам осы әлемге құлдық сынағы үшін келгендіктен, өлім уақытына дейін «нәпсі» деп аталатын және шексіз құмарлықтары бар үлкен бір бәлеге душар болады. Ол әулиеліктің ең үлкен дәрежесіне де көтерілсе, дүние, нәпсі және шайтан деген үш жауыздың үнемі алдап-арбауымен тұзақтары әр сәт алдында аңдып тұрады. Құлдықтың мәнісі де осы қауіптерді жойып, осы фәни әлемнің тартымды, алдамшылығынан арылып, тақуалыққа жабысу арқылы хақ тағалаға жөнелумен басталуы рас.

Сондықтан адамның жаратылысында бар жамандық жасау бейімдерін тәрбиелеп, орнына тақуалық тұқымын егу үшін нәпсіні тазартып, жүректі ағарту қажет. Сол себепті әрбір адам шамасы мен қабілетіне қарай Аллаһты білу және сол білгенін парасаттылық халіне жеткізіп, ізгі амалдармен Жаратушыны ұлықтауға міндетті. Міне қысқаша «құлдық» деген осы.

Амалдардың тазаруы ниетке байланысты. Ниет болса, жүрек амалдардың бірі. Хақ достарының жүрек тәрбиесінде алға қойған мақсаттары-жүректің үнемі Алламен бірге болу түсінігіне (ихсан) жетуі. Пайғамбарымыз (с.а.у) жүректің адамдағы өмірлік мәнін былай жеткізген: «Адам денесінде бір жұдырықтай ет бар. Ол жақсы болса, барлық дене жақсы, жаман болса, барлық дене жаман болады. Абай болыңдар, ол – жүрек» (Бухари, Иман 39) Нәпсіге жасалған соғыс өмір бойы дамылсыз жүргізілуі керек. Хазіреті Жунәйд Бағдади жасаған танымда тасаууфтың нәпсіге қарсы өмір бойы жалғасатын бір күрес екендігін айтады. Расулуллаһ (с.а.у) өзі қатысқан тәбук соғысынан қайтқанда «Енді кіші соғыстан, ең үлкен жиһадқа нәпсімен күресуге қайттық» деген. Зерттеуші ғалым Р.Гарауди Исламдағы кіші және үлкен жиһадтың ара салмағын былай бағалаған: «Бастан-аяқ исламның рухани тәрбие түрі болып саналатын тасаууф – негізінде нәпсінің тұтқыны ететін әр-түрлі құмарлыққа жасалатын ішкі күрес, болмаса үлкен жиһад деген сөз».

Тасаууф – ықылас, тасаууф-Аллаға шынайы болу деген сөз. Амалдарды тек Алланың ризашылығын ойлап орындау және оларға басқа мақсаттардың көлеңкесін түсірмеу дінде «ықылас» деп аталады. Ықылас Аллаһ Тағалаға жақындау ниетімен жүректегі әр-түрлі пайдақорлықтан құтыла білу.

Тасаууф рухани материалдық кірлерден арылып, көркем ахлақ және жақсы қасиеттерге ие болып, дінді негізіне сай түрде ұстануға тырысу. Осылайша, тек ақылмен шешуге келмейтін рухани немесе материалдық істердің сырлары мен терең тұңғиықтарын қамтитын көзқарасқа жету. Сондай-ақ көңілдің шексіз рухани ләззәттарға деген тартылысының алдында тұсау болған нәпсі кедергілерінен құтылуға тырысу. Рухтың қапасы болған тәннің нәпсіқұмарлығынан тазарып, барлық оқиғалардың негізінде жатқан түпкі ақиқаттарды, түсінік шегіндегі перденің артында атқарылып жатқан ғибадат пен хикметдәрежелерін көрегенділікпен тамашалай білуді қамтамасыз ететін кейбір хал мен мағлұматтардың ілімі деген сөз.

Тариқатта тасаууф – сырт көрінісінің қарапайымдылығымен айқындалады. Яғни адами әлсіздіктерден құтылу деген сөз. Сөйтіп шын мәніндегі иләһи сыр сарайының қонағы болады.

Тасаууф – иләһи сыр, көрініс және қалаудың хикметін білу. Көрегендік және тасаууф – барлық дерт иесіне дауа болу.

Тасаууфтың ауқымды танымы мен тақырыбына қарасақ, оның адам баласы үшін өте маңызды әрі жоғары бір мақсатты көздегенін байқаймыз. Бұл мақсат – сонау алғашқы пайғамбардан (а.с) бастап, барлық пайғамбарлар мен әулиелердің көңіл аспанында күн сияқты жарқыраған «Аллаһқа ең тамаша әрі шын беріліп, құл болу» еді. Яғни Хақ Тағаланың ризашылығына кәміл түрде қол жеткізу үшін рухани аурулардан айығып, Аллаһ пен Расулінің ахлағынан нәсіп алып, нәпсіні діннің үкімдеріне көндіріп, құлшылықтарды рухсыз қимыл ғана болып қалудан құтқарып, ихсан сезіміне қауышу. Сөйтіп, жүректі рухани ұлылықтарға бұрып, ақыры таза жүрекпен Аллаһтың ризалығына қол жеткізу.

Адамзат тарихында қаншама рет көрініс тапқан бір ақиқат – адам баласы негігі жаратылысы жағынан «ахсәни тақуим» (ең абыройлы жаратылыс) мәртебесінде тұрып, өзінің жаратылыс мақсатын ұмытып, бағытын жоғалтса, ﺒَﻞْ ﻫُﻢْ ٲٓﻀَﻞﱡ яғни, «хайуаннан да төмен» халге душар болатын бір жаратылыс. Ондағы абырой ме құндылықты белгілейтін бір ғана себеп иман. Иманнан соң ахлақ тұрады. Сондықтан пайғамбарлардың міндеттері де адамдардың осы қасиеттермен безендіру еді.

Хазіреті Пайғамбардың (с.а.у) ізбасарлары саналатын әулиелер және олардың нұрлы пайғамбарлық қайнарынан алған жүрек ілімі де Расулулуаһтың осы міндетіне мирасқорлық, өкілдік іспеттес болып қабылданады.

1.2 Тасаууф тарихындағы атақты суфилер және олардың сопылыққа көзқарастары

Шейх Юсуф Хамадани

Шейх Юсуф Хамедани хазіреттері Милади 1048 жылы Хамеданида туылып, Милади 1140 жылы Хераттан Мәрваға бара жатып жолда қайтыс болған. Қабірі Түркменстан Республикасы, Мары жерінде. Он сегіз жасында Бағдатқа келіп, фыкых ілімін Әбу Ысқақ Ширазиден алған. Жасының кіші болғанына қарамастан Әбу Ысқақ өзіне аса көңіл аударған, ол кісіден тек қана білім алып қана қоймай, Ханафи мәзхабының фыкых және Уағыз арқылы халыққа жеткізуде ғалым болды. Мұнан басқа Шафи мәзхабының да фыкых ғалымы болды. Ұстазы Шейхүддүния Шайых Ибрахим бин Әли бин Юсуф Фирузабади болған. Бұл кісі Исфахан және Самарқанда сол уақыттың ең атақты хадис ғалымдарынан хадис ілімін үйренді. Мистиканы яғни тылсым ілімдерін Әбу Әли Фармеди (к.с.) хазіреттерінен үйреніп, оның сұқбаттарымен өсіп, Абдуллах Жүвейни, Хасан Симнани сияқты басқа ұлы ғалым кісілермен жүздесіп сол кісілерден ілім үйренді. Жаяу отыз жеті рет Қожалыққа барды. Құран Кәрімді сансыз қатым етті. Түнгі намаздарының әр рәкатында бір жүз оқитын. 7000 кәпірдің иманға келуіне себеп болған. Қызыр Алейхисселаммен көп жүздескен. Юсуф Хамедани хазіреттері Имам Ағзам хазіреттеріне өте берілген кісі болған. Оған деген махаббаты шексіз еді. Жүздеген шәкірттер тәрбиеледі, Абдуллах Беркі, Хасан Ендаки, Ахмет Яссауи, Абдулхалық Гүждүвани сияқты ғұламаларды осы кісі оқытты. Бұлардың ішінен Ахмет Яссауи Түркістанға көшіп үлкен қызметтер жасады. Ирак, Хорасан, Мауреннахр аймақтарында болып халық арасына исламиетті жайды.

Қолына түскен дүниені мұқтаждарға үлестіріп ешкімнен еш нәрсе сұрамайтын. Жол үстінде құран кәрім оқитын. Хоштү деген жерден мешітке келгенше бір хатым түсіретін, мешіттің кіріс есігінен Хасан Эндакимен Ахмет Яссауи ханасына барғанша Бақара сүресін оқитын, кері қайтарда Али Имран сүресін бітіретін. Салман Парсы хазіреттерінің асасымен сәлдесі осы кісіде болатын. Әр айдың басында Самарқан ғалымдарын шақырып сұқбат жасайтын. Бір жағынан ауылдағы кісілермен жанында еріп келгендерге дінді үйретсе екінші жағынан ауру сырқауларға дәрі дәрмек жасап дерттеріне дауа болуға тырысатын. Аурулардың және рухани аурулардың тәуібі әрі маманы еді. Байларға қарағанда, кедей кепшіктерге көп көңіл бөлетін, дүние жинамайтын кісі еді.

Қожа Ахмет Ясауи

Қожа Ахмет Ясауи хазреттері – Түркістандық ұлы ғұлама, әулие. Әкесі-Исфиджабта даңққа бөленген  әулие, Хазреті Әлидің ұрпағы Шейх Ибраһим. Тегі Хазреті Фатима анамызға жанаспағандықтан сәйид емес. Анасы-Мұса шейхтың қызы Айша (Қарашаш ана). Қай жылы туылғаны белгісіз -1166 ж Түркістан (Иассы) қаласында қайтыс болған. Әмір Темір қабіріне өте көрнекті кесене салдырған.

Ахмет Ясауидің ұстаздарының көшбасшысы – Арыстан баб. Оған 16 жыл қызмет етіп, одан захир және батин ілімдерінің сыры мен мәнін үйрененген. Арыстан баб қайтыс болғаннан кейін Бұхараға барып сол заманғы әһли сүннет ғалымдарының ең үстемі Юсуф Хамаданиге байланып рухани ілімдерден дәріс алды. Адамдарға ілім үйрету, дұрыс жолды көрсету үшін одан ижазат (диплом) алды. Кейін Ясыға қайтып шәкірт жетілдірді.

Жүз мыңға жуық шәкірттері болды. Ясауидің ілім ұясынан жетілген Иассауия дәруіштері Хорасан, Азербайжан, Хижаз және Анадолу өлкелеріне дейін тарады. Барған жерлерінде жақсы мінездерімен және шырайлы уағыз-насихаттарымен адамдардың дүние және ахырет бақытына қауышуларына себепкер болды.

Оның «Диуани Хикмет», «Мират-ул Қулуб», «Пақырнама» атты туындылары көне түркі тілінде жазылғандықтан, жергілікті халыққа түсініктілігі арқасында талай мәрте қайта көшіріліп, бірнеше рет басылған... Оның уағыздық өлеңдерінің діни-мистикалық мазмұны, ондағы жақсылыққа, әділеттілікке шақырған үнмен ұласады.

Қайырымдылық пен мейірімділікті өміріне арқау етіп, бүкіл түркі жұртын татулыққа, тазалыққа үндеген Ясауидің кереметтері аңыз әңгіме болып әлі күнге дейін ел аузында айтылып келеді.

Ахмет Ясауи бала кезінен бастап Расулуллаһ алейхиссаламның сүннетіне мойынсұнуға тырысқан. Сол себепті 63 жасқа келгенінде Пайғамбарымыздың осы жасында қайтыс болғанын ойлап, жер бетінде өмір сүруді жөн көрмеді. Жер астына бір бөлме жасатып, өмірінің соңына дейін осы жер асты бөлмесінде шәкірттеріне дәріс беріп, ғибадатпен өткізді. 125 жасында (басқа деректерде 133) жасында қайтыс болған.

Хазреті Ахмет Ясауи көп уақытын Аллаһу тағалаға ғибадат етумен, шәкірттеріне захири және батини ілімдерді үйретумен өткізетін еді. Өзінің және шәкірттерінің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін аз уақыт бөліп, қолөнермен айналысатын. Аз уақыт ішінде қасық, ожау секілді тұрмыстық бұйымдар жасайтын. Оның бір өгізі болатын. Өгізінің арқасына дорба асып ішіне қасық, ожауларын салып базарға жіберетін. Сатып алатын адамдар бұйымдарды алып дорбаға ақшасын салып қоятын. Ақшасын бермеген адам болса, өгіз ол адамның артынан қалмай, барған жағына барып дорбаға ақшаны салмайынша қасынан кетпейтін. Кеш болғанда өгіз хазреті Қожа Ахметтің үйіне келетін. Хазреті Қожа дорбадағы ақшаларды шәкірттерінің қажеттілігіне жұмсайтын. Шәкірттерінің саны жүзмыңға жобалаған кездерде оны көре алмаушылар шығып бұл әулиеге дұшпандық ете бастады. Уағыз, насихаттарына ашық әйелдер де келеді екен, еркектермен аралас отырады екен деген жала өсектерді таратты. Мұны естіген лауазым иелері адамдарын жіберіп, мән-жайды анықтауын бұйырады. Бұл адамдар Ахмет Ясауи хазретінің дәріс беретін жиындарына қатысып, жасырын тексеру жүргізіп, барлық нәрсе айқын-ашық екенін, адамдардан, заңдардан құпия жүргізіліп жатқан ешнәрсенің немесе дінге қайшы істердің жоқтығын көреді.

Қожа Ахмет Ясауи ілімінде Хаққа қызмет ету халыққа қызмет етуден басталады. Ал, халыққа, ұлтына қызмет етудің шарты – топырақ сипатты болу, нәпсіні тыю. Топырақ сипатты болып, өзін халқына арнау кемелдікті білдіреді. Қожа Ахмет Ясауи кемелдікке жету үшін адамда ашқ (қуатты махаббат) пен дерт болу керек дейді. “Дертсіз адам адам емес, мұны аңла; Ашқсыз инсан хайуан жынысы, бұны тыңда”. Осы хикмет жолындағы “дертсіз адам” адамдық сезімнен жұрдай, өз ұлтының, қоғамының, Отанының алдында жауапсыз, мұңсыз, қара басының қамын күйттейтін жан. “Ашқсыз адам” – илаhи фитраттан, яғни Алла тарапынан адамға берілген құдайлық сыйдан мақрұм қалған, өзінің адамдық қадірін бағалай алмайтын, парасаттылыққа ұмтылмайтын, өзін қоршаған әлемге, адамға, табиғатқа, осының бәрін Жаратушы иеге мән бермейтін жан. Дертті адамның Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі алатын орны ерекше. Ол хикметінде “Білімің – шырақ, халің – пілте, көз жасың – жағатын май” болсын дейді. Дертті, шерлі адам пілте болып жанып, ашқ отына түсіп, қоғамның кемшілік тұстары мен ақсаған руханиятын көріп, көз жасы, қайрат-жігерімен одан шығар жол, дауа іздейді. Шынайы ашққа осы дерт арқылы ұласады. Ал ашқ кемелдікке жетелейтін күш-қуат көзі. Қожа Ахмет Ясауи ілімінде адамның жаратылыс мақсаты – Хаққа құлшылық ету (ибадат), ол “Сізді, бізді Хақ жаратты ибадат үшін” – дейді. Бұл ибадат (убудийат) – Хақты тану жолындағы ең жоғарғы мақам. Құдайлық ашқты, Аллаға деген махаббатпен тұтастықта көретін Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы Алла жаратқан адам баласын кемсітпей, өзімен тең дәрежеде құрметтеуді парыз деп қарайды. “Сүннет еткен кәпір де болса берме азар, Көңілі қатты ділазардан Құдай бизар” деген хикмет адамның тегі мен түсіне, діні мен діліне қарамастан оған құрмет көрсету, адам ретінде ардақтауды пайғамбарлық сүннет (жүйе, заң, қағида) ретінде танытады. Өйткені Қожа Ахмет Ясауи ілімі – дін, мазһаб аясына сыймайтын шексіз ашқ (махаббат) жолы. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында “дертті адам”, “топырақ адам”, “кемел адам”, сондай-ақ, “ғарип адам” тұлғалары да дәріптеледі [1].

Ғарип адамды кемелдік мәртебесіне жеткізіп, пайғамбардың қоғамдағы өкілі, ізбасары ретінде бағалайды. Қожа Ахмет Ясауи өзін де ғарип ретінде көрсетеді: “Ғариппін ешкімім жоқ, бейшарамын hәм пақыр, Сенен басқа кімім бар, рақым ет Сен (Алла) таң сәріде” – деп рақымды тек Алладан ғана күтеді. Өйткені оны Алладан басқа шын ұғатын, қолдайтын ешкім жоқ. Оны ғарип қылып, жалғыздыққа итермелейтін күш оның дүниеге деген көзқарасы, илаhи ашқ – Хақ жолына деген ұмтылысы мен махаббаты. Ғариптік – адамның өз-өзімен іштей күресіп, санасын сансыратқан мәселелердің шешімін табу жолында рухымен тілдесу, өз әлімен ғана ләззат алу сияқты көңіл-күйді білдіретін психологиялық хал. Сондықтан да Қожа Ахмет Ясауи “Қай жерде ғарип көрсең һем дем болғыл” дейді. Яғни оларға дем бер, қолдау көрсет, қасынан табыл, құрметте дегені еді. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында өмір мен өлім мәселесінің мәні өзгеше. Ғазали “өлімнің ақиқатын түсіну үшін, өмірдің мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып, өмірді тани алмайсың” дейді. Оның ілімінде нәпсі – жамандықтың, рух – жақсылықтың қайнар көзі болып табылады. Жақсылық пен жамандық секілді нәпсі мен рухтың да қатар өмір сүруі мүмкін емес. Рухтың өмір сүруі үшін нәпсінің өлуі шарт. Өйткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни көңіл айнасының сафтығында жатыр. Рух тазалығын мақсат тұту “ашқ” мәртебесіне ұласып, Хақ дидарын көру болып табылады. “Муту қабла ан тамуту-топырақ болмақ; Ашқтар өлмес бұрын өледі екен...” “Құл Қожа Ахмет, нәпсіні тептім, нәпсіні тептім, Өлмес бұрын жан берудің дертін шектім, Дидар тілеп тәрк етсем масиуаны; Өлмес бұрын болмысыңды айла фани...” Бұлар – “өлмес бұрын өлу” философиясына тән хикметтер. Қожа Ахмет Ясауи мұнда масиуаны (Хақтан басқа барлық дүниені) тәрк ету арқылы шынайы өмір мәнін ұғынуға шақырады. Оның көзқарасы бойынша, “шынайы өмір” деп, рухтың нәпсіден арылып, илаhи нұрлармен шайылуын айтады. Бұл ілім негізінде адамдарды “өлілер” және “тірілер” деп қарауға болады. Бұл жердегі “өлі” және “тірі” ұғымы рухқа байланысты. “Өлілер” – дүниеде нәпсінің құлы болып өткендер, олар тірі болса да өлікпен тең. “Тірілер” – нәпсілерін жою арқылы рухтарына “өмір” сыйлағандар, олар өлсе де мәңгілік өмірмен қауышқандар, бақи мәртебесіне жеткендер. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында физикалық өлім жоқ. Ол жай ғана рухтың тәннен айырылып, басқа бір халге ауысуы. Аллаға құлшылықтың ең жоғарғы халі – еркіндік. Рухани өмір ішкі рухқа қатысты болғандықтан,Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі еркіндік мәселесі де адамның “ішкі еркіндігі” шеңберінде қарастырылады. Ішкі еркіндікті ислам ахлағында “моральдық еркіндік” дейді. Яғни, Хаққа толық құл болған адам ғана толық еркін, азат. Демек, Алладан басқа барлық нәрседен тазару шынайы еркіндікке ұласады. Сопы Хақ алдында құл, халық алдында азат, еркін. Рухани өлімнің нәтижесінде нәпсі үстемдік құрып, адамды өзіне құл етеді. Адам өзінің жаратылысын, табиғатын жатсына бастайды. Нәтижесінде рух еркіндіктен айырылады. Қожа Ахмет Ясауи әдісі бойынша, рухты еркіндікке қауыштырудың жолы – зухд Қожа Ахмет Ясауи ілімінде ішкі еркіндікке жетудің дәрежелері мен басқыштары айтылады. Бұлар сопылық дүниетанымдағы “халдер” мен “мақамат” категорияларының рет-ретімен жалғасуы арқылы жүзеге асады. Ішкі еркіндік жайындағы мәліметтің негізі – дін. Ал дін адамзатқа “ішкі құлдықтан” құтылу және “ішкі еркіндікке” жетудің жолын көрсететін Алла тарапынан берілген илаhи жолдағы Қожа Ахмет Ясауи ілімі бойынша, “өлілер” мен “тірілер” ұғымына сәйкес, еркіндік мәселесінде де адамдарды екі топқа бөліп қарауға болады. Бірінші топ – “еркіндікті аңсаушылар”. Бұлар тек қана Хаққа табынып, құлшылық етеді. Екінші топ – “еркіндіктен қорқатындар”. Бұлар – нәпсі, мансап, байлық, атақ, дүние, адамға, т.б. табынып, құлдық ұрады. Хикметтің басы – Алланы бар және бір деп білу [2].

Қожа Ахмет Ясауи адам баласы осы шындықтан бейхабар қалғанда өзінің негізінен алыстай бастайтындығын айтады. Осы ақиқатты адам баласына ескертіп, тікелей еске салып отыратын таным көзі – Құран деп біледі. Сонымен қатар, Алланы танудың негізгі сыры адамның өзінде екендігін айтады. Адам – микрокосмос болса, рух, бүкіл әлем, болмыс – макрокосмос, Алланың аяттары, яғни белгілері. Адам – рух әлемінде Алламен болған сұхбат-антты бұзбай “Зікір” арқылы үнемі есте сақтаушы. Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі зікір, уажд (экстаз), сама сияқты әдістер Алламен болған сертті ұмытпау үшін қолданылған. Адамның арабша “инсан”, яғни “ұмытшақ” екендігін ескергенде, Құранның бір аты болып табылатын зікір (еске алу) адамдық болмысты толықтырып, кемелдендіріп отыратын әдіс екендігі белгілі. Осы тұста “қалу бәла” серті (“...мен сендердің Жаратушың емес пе едім” деген Тәңірінің сұрағына рухтардың “Ия, әлбетте” деген жауап-серті) мен рух әлеміндегі онтол. және туыстық бірліктің адамзат арасында осы кезге жалғасып, сақталуына деген ұмтылыстың, тілектің жатқандығын байқау қиын емес. Жалпы сопылық дүниетанымға тән бұл теориялы-тұжырымдамалық ұстанымды Қожа Ахмет Ясауи түркілік дүниетаным негізінде жаңғыртты. Ислам тарихында дінді ұғынудың, қабылдаудың ерекше түрі ретінде пайда болған “сопылық ағым” ресми діндегі (қалам мен фикһ) қасаңдыққа қарсы бағыт ретінде бой көрсетті. Сол секілді Қожа Ахмет Ясауи ілімі де түркілік дүниетанымның негізгі категориясы болып табылатын әмбебаптыққа сай дамыды. Тәңірді жазалаушы, қорқыныш иесі ретінде ғана емес, Тәңірді сүю және оның үкімдерін құрметтеу арқылы Аллаға махаббатпен қауышу-ұласу әдістерін қалыптастырды. Өйткені сопылық дүниетанымда Алла – ғашық (сүюші), мағшуқ (сүйілуші) әрі ғашықтықтың өзі болғандықтан да, ғашықтық болмыс жаратылысының ең негізгі мұраты. Бұл адам бойында махаббат, жауапкершілік сезімді, иман, т.б. асыл құндылықтарды қалыптастырады. Адам хикмет арқылы, оның нәтижелі жемістерінің негізінде ғана мәнді, мағыналы өмір, “адамша тіршілік ету өнерін” меңгере алады (қазіргі “Диуани хикмет”). Қожа Ахмет Ясауи ілімінің танымдық тірегін құрайтын адамгершілік қағидалардың өзегі – ахлақ (мораль). Ахлақ – хикметтің нәтижесінде қалыптасқан рухани құндылықтар жиыны. Адам ахлақ арқылы адамдық болмысқа, мәнге ие болады. Яғни, адам ахлақтық-рухани құндылықтарды бойына сіңіргенде ғана “шындыққа”, “жан тыныштығына” қауышады. Қожа Ахмет Ясауи ілімінде “жан тыныштығы”, “шындыққа жету” адамгершілік қасиет пен сипатқа ұласу арқылы тариқатта жүзеге асады. Аллаға қауышудың жолы қоғамға, адамға қызмет ету – тікелей ахлақтық кемелдену арқылы өтеді. Нәтижесінде рухани тазалыққа, өзін өзі меңгеруге қолы жетіп, “Кемел адам” тұрпаты қалыптасады. Көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақыру арқылы Қожа Ахмет Ясауи ілімі барша түркі халықтары мәдениетіне үлкен өзгеріс енгізді. Дәстүрлі түркілік дүниетанымның негізі сыршылдық (мистика) дін екендігін ескерсек, сопылық танымның түркі мұсылмандығының ең маңызды ерекшелігін қалыптастырудағы себептерін ұғыну қиын емес. Бұл құбылыстың табиғилығын дін феноменолы тұрғысынан қарасақ, діндердің таралуындағы ескі ұстанымдардың толығымен жойылмайтынын, жаңалары сол құндылықтар, түсінік, ұғымдар негізінде өз орнын табатынын көруге болады. Көбінесе діндерде ескі ұстанымдар мистикалық институттармен тұтасып, “халық діндарлығы” түрінде тіршілігін жалғастырады. Бұл құбылыстың көрінісін Қожа Ахмет Ясауидың сопылық-моральдық ілімінен көруге болады. Оның “құрма” символизмі арқылы Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарға байлануы, осы құбылысқа Арыстан бабтың “себеп” болуы, өмірін пайғамбар өміріне ұқсатуға тырысуы, пайғамбарға ұқсаудың ишараты ретінде ұлының атын Ибраһим қоюы, пайғамбар жасына келгенде тірідей “жерасты мешітіне”, яғни қылуетке түсуі, осының бәрі оның іліміндегі көшпелі түркілерге исламды таратудағы маңызды әдістемелік, құбылыстық ерекшелік әрі жаңалық болып табылады.

Жергілікті халықтың салт-санасы мен сенім-нанымына, әдет-ғұрпына қайшы келмейтін діни-мистикалық мектептің негізін қалаған Қожа Ахмет Ясауи шығармашылығы сопылық ағымның түркілік дәстүріне даңғыл жол салды. “Ислам дінін тек араб тілі арқылы ғана тануға болады” деген түсінікті теріске шығарып, сопылық әдебиет ұстанымдарын көне түркі әдеби тіл – шағатай тілінде сөйлетті [3]. Қасиетті кітаптың арабша мағынасын толықтай түсіндіру, шариаттың қыр-сырын, дін қағидаларын қалың қауымға өз тілдерінде тереңнен таныту мақсатында хикметтерін жергілікті халыққа жақын айшықты поэзия тілімен жазды. Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін жасап, түркі тілдерінің көркем шығармалар тудыру мүмкіндігінің мол екендігін дәлелдеді. Оның жазба әдебиет үлгісіндегі шығармалары түркі топырағында ертеден қалыптасқан суырыпсалмалық дәстүрдегі әдебиетке жаңа серпін, тың мазмұн алып келумен қатар, оны түр жағынан көркейтіп, кемелдендіре түсті. Сөйтіп, бұрыннан дидактикалық сипаты басым түркі әдебиеті насихаттық ой тұжырымдармен толыға түсті. Ол фольклор мен жазба әдебиеттің өзара жақындасуының, толысып, көркеюінің дәнекері бола отырып, шығармашылық әдебиетінде ертеден қалыптасқан, Құран Кәрімде баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер жөніндегі әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды. Қожа Ахмет Ясауи шығармашылығы түркі-мұсылман әлеміне кеңінен танылып, Ясауише хикмет жазу дәстүрге айналды. Кіші Азияда Қажы Бекташ, Жүніс Әмре, Сүлеймен Бақырғани хикметтерінен Қожа Ахмет Ясауи сарыны байқалды. 12 ғасырдан бері түркі халқының дүниетанымына елеулі ықпал еткен Қожа Ахмет Ясауи сарыны Асан Қайғыдан Абайға, сондай-ақ, күні бүгінге дейінгі қазақ ақындары шығармаларында көрініс тапқан.

Рухани тазалық пен кемелдікті мақсат еткен Ясауи жан тазалығы, ар тазалығы, жүрек тазалығы қағидаларын бірінші орынға қойды. Ол өз ілімін қоғамды тәрбиелеуші, түзетуші ар ілімі ретінде түсіндірді. «Жаным – арымның садағасы», «Жарлы болсаң да арлы бол» деген қазақ халқы да осы ілімді жан-жүрегімен қабылдаған.

Ясауи ілімінің негізгі ұстанымдарының бірі – толеранттылық. «Бөгде дін өкіліне де азар бермеу – Пайғамбар сүннеті» («Сүннет ерміш кафир олса берма азар») деп жазған Ясауи кез келген дін өкіліне құрметпен қарауды насихат еткен. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» деген Абай сөздері де осы ақи қатқа тіреледі. Ясауи іліміндегі «Адам адамға құл емес, Аллаға ғана құл» деген ұстаным да адам баласының бәріне бірдей қарауға, ешкімді кемсітпеу ге, өзін де өзгелер алдында төмен санамауға міндеттейді. Бұл қағида бүкіл қоғамдағы рухани тепе-теңдік пен келісімді сақтауға бағытталған. Халқымыз бұл қағиданы: «Еңкейгенге еңкей – атаңнан қалған құл емес, шалқайғанға шалқай – пайғамбардың ұлы емес» деген ұстаныммен түйіндеген.

Ясауи ілімі ағартушылыққа, ғылым-білімге шақырады. Ясауи: «Адамды ақи қатқа жеткізетін бірден-бір жол – ғылым жолы» деп жазған. Ясауи ең бектерінде ғылымға ұмтылу, надандық тан қашу мәселелері жиі көтеріледі, шынайы ғалымдар ерекше құрметте ле ді. «Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар», «Ақыл – азбайтын тон, білім – таусылмайтын кен», «Жақсының аты өлмейді, Ғалымның хаты өлмейді» деп мақалдаған ұлтымыздың ұстанымдары да осы қағидалардан қиыс кетпейді.

Ясауи ілімінде «Халыққа қызмет ету – Хаққа қызмет ету» деген ұстаным бар. Бұл қағида қоғамға адал қызмет етуді насихаттайды, отаншылдыққа, елді сүю ге, бауырмалдық пен жанашыр лық қа, өзара құрмет пен сыйластыққа тәр биелейді. Осы бір қағида өзгеге қол ұшын беруге қашанда құлшынып тұра тын біздің халқымыздың болмысына сің ген деуге болады. «Өз үйінде ою ой мағанның кісі үйінде сырмақ сыраты ны» да осыдан болса керек.

Қожа Ахмет Яcауи көшпелі түркі халықтарының ағайындық, бауырмалдық сезімдерді басты орынға қоятын ізгі дүниетанымымен, туыстық қатынастарға негізделген рулық-тайпалық құрылымымен етене таныс болған. Ясауи ілімінің осындай ерекшеліктері жеті атаға дейін қыз алыспайтын қазақ қауымындағы әйелдер мен қыздарды хиджаб пен пәренжі киюден қорғауға бір себеп болды.

Яcауи ілімінде қонақжайлық дәстүрі адамды рухани кемелдікке бастайтын ерекше дәстүр саналады. Ясауи ілімін таратушылар барған жерлерінде «суфра тұту», яғни «дастарқан жаю» дәстүрін ұстанған. Көпшілікке, келімді-кетімді жолаушыларға арнап жайылған дастарқан басындағы сұхбатқа рухани ілім иесі – Қызыр келіп қатысады деп саналған. Қазақ халқының «Қонақ келсе, Қыдыр келеді», «Қырықтың бірі – Қыдыр» деген мақалдары осы дәстүрден туындаған. Осындай қағидалар арқылы Ясауи ілімі халықтың болмысына сіңіп, қазақ дүниетанымының, ұлт менталитетінің негізіне айналды. Дұрысы, Ясауи өз ілімі арқылы тарих тереңінен бастау алатын ұлт құндылықтарын ислами сүзгіден өткізіп берді.

Біз Ясауи ілімін ұлтымыздың рухани тарихының тағылымды тәжірибесі ретінде қабылдауға тиіспіз. Қазақ халқы ислам діні аясында ұлт болып қалып тасса, қазақы исламның бітім-болмысы, қазақ мұсылмандығы Ясауи ілімі арқылы қалыптасты. (Кенжетай, 2008)

Жафәр Садық

Жәфәр Садық милади 699 жылында Мәдинада туылған. Әкесі он екі имамның бесінші имамы Мухаммед Бәкір, ал анасы болса Хз. Әбу Бәкір (р.а.) немересі Касым бин Мухамметтің қызы Үммү Ферве деген кісі. Осылайша хз. Имами Жафер Садық (к.с.) хазіреттерінің тегі әке жағынан хз. Әлимен, анасы жағынан хз. Әбу Бәкірмен байланысуда. Лақаб аттарының ең танымалдары: Садық аталып, Сабыр, Фазыл, Тахир және Атыр аттарымен де зікір етілген. Бұл кісінің жеті ер бала, үш қыз баласы яғни он баласы болған. Ұлдарының есімдері: Мұса Қасым, Ысқақ, Мұхаммед, Исмайл, Абдуллах, Аббас, Әли. Балаларының бәрі өз ғасырының ғалымы, бетке тұтары болған.

Имам Жафер Садық (к.с.) Хазіреттері Милади 766 жылы Мәдинада қайтыс болған, қабірі Жәннатүл Бакиде әкесімен атасының жанында жерленген.

Ілім мен үстемдікте заманының ең жетігі болды. Діни білімдерде болғанындай, заманының бүкіл пән ғылымдарында да ғалым еді. Жетілдірген шәкірттері алгебра және химия ғылымдарында әр түрлі жаңалықтар ашқан, осы ғылымдардың негізгі жүйелігін құрған. Физика және химия ғылымдарының негізі болған зат және соған қатысты білімі өте жоғары еді. Химияның атасы саналатын Жәбир де Жафәр Садық хазреттерінің шәкірті еді.

Имам Жафәр Садықтың әйгілі шәкірті болған Имам Ағзам Әбу Ханифа Жафәр Садықтың сұхбатына екі жыл бойы қатысып, сол жасырын және ашық мағрифет қайнарынан білім және әулиелік жолында көп пайдаланды. Имам Ағзам оның алдында қол жеткізген жоғары мәртебелерді айтып беру үшін «Сол екі жыл болмағанда, Нуғман құрып кетер еді» деді.

Шынайы Ислам ғалымдары дінімізді мүлдем өзгертпестен осы күнге дейін жеткізді. Бұл ғалымдардан иман білімдерін үйрететіндерге «Мутәкәллимин», ғибадаттардың қалай орындалатынын үйрететіндерге «Фукаха», көңілмен орындалу және сақтану керек болған нәрселерді үйрететін ғылымға «Тасаууф» және осы ғылымның ғалымдарына «Мутасаууифун» деп аталады. Міне имам Жафәр хазреттері осы үшінші ғылымды үйретті.

Заманның патшасы бір түні уәзіріне: «Дереу бар, имам Жафәрді осында алып кел, оны өлтіремін» деді. Уәзір патшаны бұл ойынан бас тартуы үшін қанша тырысса да, көндіре алмады. Шарасыздықтан шақыруға кетті. Патша баскесерлеріне бұйрық берді: «Имам Жафәр ішке кіргенде мен басымнан қалпағымды шешкен кезімде басын шабыңдар!» деді. Біраз уақыттан кейін имам Жафәр Садық хазреттері ішке кірді. Патша оны көрген кезде дереу орнынан тұрды. Өте кішіпейіл және қарапайым түрде оны қарсы алды. Өз тағына отырғызды, әдеппен алдында тізерлеп отырды. Баскесерлер сасып қалды. Патша хазреті имамға «Мырзам, менен қалауыңыз бар болса, бұйырыңыз, тез арада орындайын» деді. Сонда патшаға «Олай болса, өтінемін, мені ендігәрі шақырып, ғибадатымды бөлме» деп жауаптап, кетпекші болып орнынан тұрды. Патша құрметпен, қошеметпен оны шығарып салды. Кеткеннен кейін денесі дірілдеп, есінен талып құлады. Есін жиғаннан кейін уәзірі «Не болды сізге?» деп сұрады. Сонда патша «Ол ішке кірген кезде қасында бір арыстан көрдім. Маған "Оны ренжітсең, сені бөлшектеп тастаймын" дегендей болды. Не істерімді білмей, сасып қалдым» деп жауап берді.

Оның құнды насихаттарынан:

«Мына адамдармен бірге болудан сақ болыңдар:

1) Өтірікшіден.

2) Сараңнан.

3) Ақымақтан. Өйткені ең қажетті уақытта сені тастап кетеді.

4) Пасықтан, яғни күнә істеуге ұялмайтын адамнан!»

«Бір қателік істеген кездеріңде истиғфар етіңдер, қателікте табандылық таныту құрып кетушілікке себеп. Бір адам күнкөріс қиыншылығын шегіп жүрген болса, истиғфар айтып жүрсін.»

«Бәле-жалаға шүкір етпеген адам ниғметке де шүкір ете алмайды.»

«Садақа беру арқылы ризықтарыңды көбейтіңдер. Зекет беру арқылы мал-мүліктеріңді қорғаңдар. Үнемдеуге мән берген адам қиыншылық көрмейді. Мұқият, ретті өмір сүру күнкөрістің жартысы. Адамдармен жақсы тұру ақылдың жартысы. Дертті кезде сабырсыз болған адам сауабынан мақрұм қалады.»

«Мына төрт нәрсенің азы да көп болып саналады: От, дұшпан, кедейлік. ауру.»

«Мына үш қасиет мұсылманды қадірлі етеді: Зұлымдық жасаған адамды кешіру, ештеңе бермеген адамға жақсылық жасау және өзін іздемейтін адамды іздеп, сұрастыру.»

Жунәйд Бағдади

Жунәйд Бағдади – асыл есімі Әбул Қасым Жунәйд б. Мұхаммед әл-Қауарири. Туылған жылы белгісіз, қайтыс болған жылы (миләди 297/909)

Бағдатта туды және сол жерде өмір сүрді. Жунәйд Бағдади жастайынан білімге құштар болуымен көзге ерте түсе бастады. Сол үшін де оған Хаззаз деген лақаб атымен танымал болатын.

Жунәйд Бағдади хазіреттері жас кезінде Әбу Сәвр әл Қалбиден фыкһ білімін, Әбу Әли әл-Хасан б. нен Хадис білімін алды. Сопылық жолды Әбу Хамза әл-Бағдадидің сұхбатынан үйреніп жүрді. Сол кезден захири (дүние) білімдерге көп көңіл аударған Жунәйдқа, «Алла сені суфи хадисші емес, хадисші суфи қылсын» деп батасын беріпті. Небәрі жиырма жасында фыкһтан ұстазы болған Әбу Сәбірдің дәріс мәжілісінде Жунәйд Бағдади пәтуә беретін дәрежеге жетеді.

Жунәйд Бағдади хазреттері шәрғи ілімдерді жақсы меңгергеннен кейін өзін зухд, ғибадат және тасаууфқа берді. Негізінде кішкене жастан тасаууфқа бейім келетін еді. Небәрі жеті жасында шүкірдің не екендігін сұраған кісіге, «Берілген нығметке қанағат ету, Аллаға рахмет айту» деп жауап беруі, оның бұл алаңда қаншалықты жеткілікті білімі барын көрсетуде. Жунәйд Бағдадидің нағашысы үлкен бір сопы болғандығы үшін де, оның кішкене жасынан тасаууфқа бағыт алуына себеп болды дейді. Осылармен қатар Жунәйд Бағдади шәрғи ілімдерде де аты мәшһүр болды. Жәфәр әл-Хулдинің, «Хәл мен ілімді Жунәйд сияқты кемел бір түрде өзінде біртұтас қылып жинаған сопыны көрмедім. Оны көрген халінің ілімінен жоғары, сөйлегенін тыңдаған ілімінен жоғары болған ешкімді де көргем жоқ» деуі, ілім мен тасаууфтағы қандай мәртебеде екендігін көрсетіп тұр.

Ибн Муләккиннің айтуына қарағанда, Жунәйд Бағдади хазіреттері өлім төсегінде жатқан шағында отырып намаз оқыды, мұның да бір ниғмет болғанын өсиет етуде, намазды қаза жіберсеңіз де боладығой деген кісілерге, намазда тұру арқылы жауап берді және сол күйі рухын тәслім етті. Өлімінен аз уақыт бұрын құран хатымын (құранды бастан-аяқ оқып шығу) түсірді. Тағы бір хатымға бастап Бақара сүресңнен жетпіс аят оқыды. 909 жылы қайтыс болды. Жаназа намазында 60,000 кісінің қатысқандығы туралы риуаят бар. Бағдаттың Сунузия мазарында, нағашысы және ұстазы шейх Серидің жанында жерленген.

Жунәйд Бағдади хазіреттері тасаууф терминдерін және мғыналарын ашықтай отырып, тасаууфтың ортаға шығуына үлкен септігін тигізген суфилердің бірі. Бағдадидің тасаууфи көзқарастары әрі өз жолын әрі бұлақ көзін өзінің еңбектері арқылы күнімізге дейін жеткізді. Сопылығының үлкен ұстанымдарының бірі, адам мен Алла арасындағы қашықтықты жабу мәселесі болып табылады. Оның көзқарасы бойынша бұл қашықтық тасаууф көпірімен жабыла алады. Осыдан басқа тасаууфты, «Әр-нәрседен баз кешіп, Алламен бірге болу» дегені сияқты[4]. Бұл таныммен Алла мен құл арасындағы қашықтықты ашу үшін, адамның Алладан басқа әр-нәрседен бас тартуы керек екендігін түсіндіреді.

Жунәйд Бағдадидің тасаууфи көзқарастары, әрі қазіргі заманғы сопылар әрі одан кейінгі мутасаууфшылар (тасаууф ғылымын толық меңгерген) туралы да терең әсер қалдырды. Ал Хужвери болса, өзінің шейхтарының да бұл үйірменің мүшесі екендігін білдірді. Әл-Мункиз минәд-дәләл атты еңбегінде есептілігіне сәйкес Ғазалидің тасаууфқа кіруінде де Жунәйд Бағдади хазіреттерінің әсері болды. Әл-Лумә, әт-Тануф, Қутул-қулуб және әр-Рисәлә сияқты тасаууфтың басты қайнар көздері Жунәйд Бағдадидің пікірлеріне кең орын береді, оның тасаууфи шығармаларындағы сөздерді дәлел ретінде қолданады. Суфи табақат кітәбында да пайдалы бір жер ұстаған Жунәйд Бағдади хазіреттеріне бүтін тариқат мүшелері үлкен бір уәли назарымен қарайды.

Мансұр Халлаж

Әл-Халладж, Әбу-л-Мүгісәл-Хұсайн б. Мансұр (толық аты Әбу Абдуллах әл-Хұсайн ибн Мансұр әл-Халладж -  (858 – 922 ж.ш.) - жүргізген уағызы үшін өлім жазасына кесілген көрнекті сопы. Иранның оңтүстігіндегі әл-Байда қыстағында дүниеге келген. Оның атасы сенім бойынша, зороастрияны ұстаған, ал әкесі Исламды қабылдаған. әл-Халладждың жасөспірім шағында (мақта түтуші) әкесі Уасит қаласына қоныс аударады. әл-Халладж осы қалада білім алады, 17 жасында Тустар қаласына барып, онда белгілі Сахл ат-Тустариға (869 ж.ө.) шәкірт болады. 876 ж. Басраға келіп, Әмір әл-Макки сопыдан (908 ж.ө.) дәріс әрі сопы хиркасын алады. Осында ол тақуа әрі сопы әл-Актаның қызына үйленеді. Бажасының ықпалымен біраз уақыт шииттік көзқарас қатты бел алған зиндж-құлдары қозғалысымен байланыста болды. Бұл аз уақыт байланыс мұнан әрі әл-Халладждың қарсыластарына оны шииттің уағыздаушысы (дай) деп жариялауға негіз берді. әл-Маккимен (878 ж.) келіспеуден кейін әл-Халладж Бағдадта болып, суфизмнің ірі басшысы әл Жунәйдпен (910 ж.ө.) кездесті. Кейінірек ол Меккеге қол тапсыруға барып, өзін екі жылға тарта қатал сынға (толассыз ораза, діни жоралғылар, т. б.) салды. Қажыдан оралған соң әл-Халладж жұрт алдында мистик, «ақиқатты» уағыздаумен айналыстыр ол факихтердің қудалауынан қауіптенген сопы шейхыларының наразылығын туғызды. Көптеген сопы одан теріс айналды, алайда ол қала кедейлерінің арасынан өзіне көптеген жақтастар тапты. Сопылықтың ақсүйектік сипатына қарсылық ниетін білдіру мақсатымен әл-Халладж өзінің сопылық шекпенін тастап, қарапайым жауынгер шекпенін (қаба) киді. Бес жылға тарта ол Хорасан қалалары мен ауылдық жерлерде уағыз жүргізді, кезбелік сапардан оралғаннан кейін әл-Халладж екінші рет қажыға барды. Рәсім бойынша оған 400 шәкірт нөкер болып ерді.

Мекке сопылары әл-Халладжды «Алла тағаланың құпиясын» жария еткені, өз бас пайдасын көздеп жұрт алдында сиқыршылықпен, алаяқтықпен (шауаза) айналысқаны үшін айыптады. Қажылықтан оралған соң әл-Халладж қайтадан кезбе тақуалықпен айналысып, бұл жолы Үндістан мен Түркістанға сапар шекті. Бағдадқа оралған соң ол «жария» уағыз жүргізумен айланысты. Оның «мінбары» базар алаңы, тыңдаушылары - саудагерлер, майдагерлер мен қала кедейлері болды. әл-Халладждың уағыздары халық арасына қозғау саяды: жақтаушылары мұны өз заманының ең озық «әулиесі» (әл-кутбі жаңадан пайда болған «керемет» (әл-махди) деп білді. Ибн әл-Фурат уәзір бастаған қудалаудан бой тасалаған әл-Халладж Сус қаласына қашады (908). Арада үш жыл өткенде ол тұтқындалып, Бағдаттың түрмесіне жабылады. Оны қарама идеясын уағыздағаны үшін айыптап, үш күн бойына азап бағанасына байлайды (913). Ибн Иса уәзірдің арқасында әл-Халладж өлімнен аман қалады, алайда қалған ғұмырын түрмеде өткізеді. Осы жылдары ол өзінің бірден-бір прозалық трактатын - «Китаб ат-тауасинді» жазды. 922 ж. Хамид уәзір әл-Халладжға қарсы процесті қайта жандардыруды ақыры іске асырды. Халифа жақындарының, кейбір факихтар мен соттардың ара түсуіне қарамастан малики қадиы ибн Иусуф басқарған сот оны қармат уағыздаушысы деп тауып, өлім жазасына кесті.

Бұдан кейінгі сопылық дәстүрге әл-Халладж ілімі бірде «жандандыру бірлігі» немесе «куәлік бірлігі» (уахдат аш-шуһуд) деп аталып келді. Өзінен бұрынғылар секілді, әл-Халладж әулиенің түп мақсаты Құдаймен табысу деп білді, бірақ ол мұны басқаларға қарағанда ашықтан-ашық жасады. Ол Хасан Басриға сүйене отырып, сопы ғұмырын үш кезеңге: бірінші, қатаң шектелу мен тәубе етуден тұратын «дайындық» (тахзиб), екінші, адамға тән дағдыдан арылуға негізделген (истихлах ан-насутийа: фана-ан аусаф әл-башарийа) «тазару» (хала); ең соңында, үшінші - құдаймен табысып (айн әл-джам), өз «менін» біржола ұмыту (раф әл-анийа) межелеріне бөледі. әл-Халладждың поэзиясы мен экстатикалық нақылдарынан оның замандастары Ислам мүлде ұнатпайтын Құдаймен теңесу (хулул) және «табысу» (ит-тихад) ілімінің нышандарын байқады. Алайда, әл-Халладждың жалпы көзқарас құрамына қарап, оның Құдай мен адам табиғатын субстанциялық біріктіруді (иттихад әл-лахут би-насут) емес, Л.Массионьонның айтуынша, «іңкәрлік» немесе «интенционалдық» жолды айтқанын тұжырымдама болады, әл-Халладжда Құдай мен адамның табысуы іңкәрлік жолымен жүзеге асады: Құдай немесе оның әруағы (рухы) мистиктің аңсап тұрған жанына «кіреді» де, сонда ғана барып оның сөзі мен әрекеті Құдайдың кұдіретімен жүзеге асады. Құдай өзін өзі мистиктің жүрегінен «көреді немесе «куәгер болады» (Сирр, калб). әл-Халладж осы процесті суреттей келіп: «Біз бір тәнде табысқан екі шыбын жанбыз» дейді.

ІІ-тарау. Имам Раббани және сопылықтағы болмыс ұғымының қарастырылуы

2.1 Имам Раббани Ахмет Сирхинди

Хазреті Имам Ахмед Раббани Үндістаннан шыққан ең үлкен әулие және ғұлама. Арифтердің (білгірлердің) нұры, әулиелердің көсемі, исламның сақшысы, мұсылмандардың панасы болған хазреті Имам Раббани мужәддид, мужтәһид және исламның көзнұры болып табылады. Сілсіләи алийа деп аталатын шежіренің жиырма үшіншісі.

Имам Раббани хижри 975 (миләди 1563) жылы Үндістанның Сарханд (Сиһринд, Сирхинд) қаласында туылып, хижри 1035 (миләди 1624) жылы, сол Сарханд қаласында қайтыс болды. Имам Раббани деген атпен танылған. Раббани – хикмет пен ілім иесі, ілімімен амал еткен, ілімі мен амалы толық, мінсіз және кәміл, кемел ғұлама дегенді білдіреді. Хижри жылсанағымен екінші мың жылдықтың мужәддиді (жаңалаушысы) болғаны үшін Мужәддиди Әлфи Сани, шариғат пен тасаууфты біріктіргені үшін Сыла есімі берілген. Хазреті Омардың тегінен болғаны үшін және Сарханд қаласынан шыққаны үшін есіміне Фаруқи және Сарханди сөздері қосылып айтылады.

Бүкіл осы сипаттарымен бірге есімі – Имам Раббани Мужәддид Әлфи Сани Шәйх Ахмед Фаруқи Сарханди деп айтылады.

Әкесі мен аталары өз дәуірлерінің үлкен ғұламалары, салих және құрметті адамдары болған. Әкесі Абдулахад мырза – дін және жаратылыстану ғылымдарын толық меңгерген, тасаууфта ең биік дәрежеге қауышқан адам болатын.

Хазреті Имам Раббани ең алғашқы сабақтарын әкесінен алды. Бала кезінен араб тілін меңгеріп, Құран кәрімді жаттады. Ілімінің басым бөлігін әкесінен алған хазреті Имам Раббани сол дәуірдің әйгілі ғұламаларынан да дәріс алған. Әкесінен ілім алып жүрген уақыттарда, әртүрлі ілімдерге тән кішкентай кітаптарды жаттап алатын. Әкесінен ілім алуды тәмәмдағаннан кейін Сиялкут қаласына барып Мәуләна Кәмаләддин Кашмириден ілім үйренді. Мәуләна Кәмаләддин Кашмири мәшһүр ғұлама Абдулхаким Сиалкутидің де ұстазы болған, сол заманның ең үлкен ғалымы еді. Хазреті имам Раббани кейбір хадис кітаптарын Шейх Яқуби Кашмириден үйренді.

Қазы Бәһлүл Бәдәхшаниден хадис, тәфсир және кейбір усул ілімдерінен ижазат (диплом) алды. Он жеті жасында ілімнің барлық түрінен ижазат алып, ілім үйренуді тәмәмдады. Ілім алып жүрген уақытында Қадири және Чәшти жолындағы әулие, ғалымдарының жүректеріндегі файз бен ләззатты әкесінен алды. Шәкірттерге ілім үйретуді әкесінің көзі тірісінде бастады.

Осы уақытта “Рисаләт-үт-тәһлилийа”, “Рәдди Рәуафид”, “Исбат-үн-нүбууә” атты еңбектерін жазды. Әдебиетке деген талабы, ділмарлығы, сөзшеңдігі, қабылдау қабілетінің күштілігі және зеректігі айналасындағылырды таң қалдыратын еді.

Мұнша ілімімен, барлығынан үстем жетілгендігі, қарапайымдылығымен бірге көңілі Ахрарийа, Нақшибандийа әулие-ғалымдарына деген сүйіспеншілікке өртеніп, осы жолда жазылған кітаптарды оқып жүрген еді. Әкесі қайтыс болғаннан бір жылдан кейін қажылық мақсатында жолға шықты. Осы сапарында Дели қаласына барып хазреті Мұхаммед Бақибиллаһтың шәкірттерінің бірі және өзінің танысы Мәулана Хасан Кәшмиримен жолықты. Мәулана Хасан Кәшмири хазреті Имам Раббаниді ұстазының алдына апарып таныстырғысы келіп, ұстазы туралы былай деді: «Қазіргі уақытта Ахрарийа жолында бұл аймақта ол кісіден дәрежесі үлкен ешкім жоқ. Шәкірттердің оның бір назар аударуымен жеткен рухани дәрежелеріне күндер бойы шілдеге отырсаң да және нәпістің қалауларын жасамай бейнет шегу арқылы жету мүмкін емес.»

Бұдан бұрын хазреті Имам Раббани Ахрарийа жолындағылардың үлкен дәрежелері мен қадір-қасиеттерін мүбәрәк әкесінен естіген еді. Осы жолдағы ұлылардың кітаптарын оқып олардың қасиетті халдерін білгендіктен: «Бұл Хижаз жолында, мұндай үлкен ғалымнан ұлы әулиелер жолының зікір мен усулдарын үйренгеннен артық не бар?!» деді де хазреті Мұхаммед Бақибиллаһтың құзырына барды. Алдына барғанында жүрегін нұр қаптады. Магниттің инені тартатынындай тартылды. Көңілі бұл күнге дейін естіп-білмеген нәрселерге толды. Қажылықтан қайтқанда қайта келіп пайдалануды ниет етсе де, жүрегіндегі махаббат пен қалауы бой бермеді. Ертесі күні алдына келіп Ахрарийа файзына қауышуға ынта-ықыласын білдірді де қызметінде қалды. Әдеппен, жан-тәнімен сөздеріне және халдеріне жабысты. Ұстазының ілтипатымен және мейірімімен екі айдың ішінде ешкімде көрінбеген халдерге қауышты.

Хазреті Имам Раббани хазреті Мұхаммед Бақибиллаһты танығаннан кейін әдебімен, жан-тәнімен осы ұстазының сөзі мен халдеріне байланды. Бірнеше айдан кейін ұстазы оған ижазат берді. Осылайша тасаууф ілімі мен халдеріне қауышқаннан кейін, өзінің туған қаласы Сархандқа оралуы әмір етілді. Оған ұстазы шәкірттерінің басым бөлігін жетілдіруді тапсырып, артынан Сархандқа жіберді. Ұстазы хазреті Имам Раббани туралы былай баяндайды: «Жүректерге ем, жанға шипа болған бұл дәнді Самарқанд пен Бұхарадан әкеліп Үндістанның берекелі топырағына ектім. Шәкірттердің жетіліп пісуі үшін тер төктім. Ол (Имам Раббани) барлық дәрежені асып, үстемдіктердің соңғы дәрежесіне жеткеннен кейін өзімді ортадан шетке алып, шәкірттерді оған қалдырдым.»

Хазреті Имам Раббани еліне келгеннен кейін ілім мен әдепті үйретіп, шәкірт тәрбиелеп жетілдіре бастады. Атақ-даңқы барлық жерге жайылып оның ілімінен және файзынан пайдалану үшін ел-елден оны сүйгендер ағылып келіп жататын. Шәкірттеріне Бәйдәуи тәфсирі, Сахих Бұхари, Мишқати Мәсабих, Әуарифүл Мәариф, Усули Пәздәуи, Хидайа және Шәрһи Мәуақиф секілді көптеген діни кітаптарды керемет түрде оқытып, үйрететін еді. Өмірінің соңғы күндеріне дейін шәкірттеріне ілім үйрететін және де бұған қатты мән беретін. Барлық адамның көңілін ілім мен нұрға толтырып Мұхаммед (с.а.у) дінін жандандырып қуаттандырды. Өмір сүрген дәуіріндегі патшаларға, уәлаят басшыларына, қолбасшыларға, ғалымдар мен қазыларға көптеген өте әсерлі хаттарын жіберіп дінге, сүннәти сәнийаға ынталандырып, көптеген ғұламалар мен әулиелер жетілдірді.

Имам Раббани хазіреттері, өзінің өсіп жетілген жері Серхендте шәкірт жетістіруде аты шығып, адамдарға тура жолды түсіндіргеннен кейін, ұстазы Мұхаммед Бакибиллаһты зиярат ету үшін Дели қаласына келді. Бұл жерде біраз уақыт ұстазының қызметінде болып, ұстазымен көп жақсы сұқбаттар алмасты. Бір-бірінің халдерін білгеннен соң рухани жақтан тағы да жоғарыға көтерілді. Имам Раббани ұстазы Мұхаммед Бакибиллаһқа сондай әдеппен құрмет көрсетті. Дәл осындай құрметтен артық құрмет көрсету мүмкін емес еді. Мұхаммед Кәшми былай айтады: «Қажы Хусамеддин Ахметтен есіттім. Ұстазым Иамам Раббаниді құшақтап сүйгеннен кейін былай бұйырды: «Мәртебесі жоғары, қасиеті көп болуымен қатар, әдеп пен тәртіпте, шәкірттерімнің ешқайсысы Имам Раббани хазіреттері сияқты емес еді. Осы үшін берекеттер бәрінен бұрын оған нәсіп болды.»

Имам хазіреттерінің «Мәбде» және «Мәад» еңбектерінде былай айтылады: «Біз төрт кісі, ұстазымыз Мұхаммед Бакибиллаһқа қызиет көрсетуде басқалардан ілгеріде едік. Әрқайсымыздың бөлек бір байланысымыз, бөлек бір түсінігіміз бар еді. Бұл кісіні өте жақыннан білетін едім, мұндай бір сұқбат және жамағат, тәрбие мен ахлақ қайнарын, Пайғамбарымыздың (с.а.у) уақытынан кейін дүниеде өте аз көрілді. Біз бүткіл адамзаттың ең хайырлысы болған Расулулаһтың (а.с) уақытында өмір сүре алмадық, сұқбатына қатыса алмадық бірақ, Мұхаммед Бакибиллаһ хазіреттерінің керемет сұқбатынан да мақұрұм қалмадық. Осы үшін бұл нығметтің шүкірін орнына қою керек. Оның құзырында әркім өз бақытына, махаббатына қарай бір нәрселерге қауышты.»

Имам Раббани хазіреттері, Нақшыбандия жолынан басқа; Қадирие, Сухрауардия, Чәштия және Кубрәуиия тариқаттарынан да сабақ алды. Чәштия мен Қадирия тариқаттарының білімін әкесінен алды. Әкесі Абдулахад оны өте қатты сүйетін еді. Бірақ Имам Раббани Агра қаласында болған кезінде, жұмысының көптігіне байланысты әкесінің қасына бара алмаған шағында, әкесі оны көру үшін Аграға келетін еді. Біршама уақыттан соң Раббани Аградан келіп әкесінің қызметінде болды. Әкесі Абдулахад үлкен әулиелердің бірі еді. Раббани әкесінің сұқбатынан көп нұрға қауышты. Имам Раббани хазіреттері, әкесінен алған ілімді «Мәбде» және «Мәад» еңбегінде өте жақсы түрде баяндайды.

Имам Раббани, Ислам дінінде әр сөзі маңызды болған, Әһлі сүннеттің мықты тіректерінен, өте үлкен бір ғалым және басшы. Кәләм ілімінде де мужтәхид. Имам Раббани хазіреттері ілім дариясына жаңа бастап жатқан кездерде, Пайғамбарымызды (с.а.у) түсінде көреді. Пайғамбарымыз (с.а.у) Раббаниге былай айтты: «Сен кәләм ілімінде мужтәхид боласың» деді. Бұл түсін ұстазына айтты. Ол күннен бері, кәләм ілімінде бөлек ижтихад және көзқарастары бар еді. Бірақ мәселелердің көпшілігінің Имам Матуруди мен бірдей көзқараста. Ескі Грек философтарының Исламға сәйкес келмеген сөздерін теріске шығарып, жаңылған жерлерін ескертіп отырды. Тасаууф үлкендерін танымай жатып, сөздерін түсінбей тұрып, жолдан шығып барлығын шатастырып, өздерін дін адамы санап, әркімді жолдан шығарған, жәһил және надандардың бет-жүздерін ортаға шығарды. Өткен бірнеше ғасырда Ислам дүниесінде, дін дұшпандары тарапынан дінді бұзбақ болған пәлсапа түсініктері толықтай жойылды. Жазған хаттар мен кітаптармен, қияметке дейін бұл жолдағы бүткіл сауалдарға жауап беретін ашықтамалар жасады.

Сол уақыттың сұлтаны Сәлим Жихангер ханның қасындағы адамдар, оның ішіндегі бас уәзірі, бас муфтиі мен оның қасындағылар Әһлі сүннеттің дұшпандары еді. Осыған орай Имам Раббани хазіреттерінің бірқатар хаттары және бәлқисса еңбектері, бөлек жазған «Редді Реуайд» атты еңбектері, Асхабы кирам дұшпандарын теріске шығару, жәһил, ақымақ және надан болғандықтары жайында жазған болатын. Имам Раббани бұл еңбектерін Бұхарада болған ең үлкен Өзбек ханы Абдуллах Жәнгізі ханға жолдаған болатын. «Мұны Иранда, Шах Аббас Сафәуиге көрсетіңдер! Қабыл етсе өте жақсы, қабылдамаса онымен бірге соғыс рұқсат етілген болады» деген. Бірақ хаттарды қабылдамады. Соғыс болды. Абдуллах хан, Имам Раббанидің жіберген хаттарын оқып, Хорасандағы қалаларды жаулап алды. Бұл қалалар жүз жыл бұрын Сауефилер алған болатын. Олардан кейін, Үндістандағы бұзық фырқалар, Асхабы кирамның дұшпандарының бір-бірінің қолдарына өтіп тұрды. Мұны естіген патшаның уәзірлері мен кеңесшілері сұлтанға келіп Имам Раббани хазіреттері жайында көптеген бұрыс пікірлер айтты. Сұлтан, өзінің баласы Шах Жиханды Раббани хазіреттеріне жіберіп, отбасы мен оқытқан шәкірттерін шақырып алып, барлығын өлтіруге бұйрық берді. Мұның үстіне Шах Жихан, жанына бір муфтиді ертіп, қолында сұлтанға сәжде ету жайыз, деп жазылған бір пәтуәні қоса алып келді. Шах Жихан Имам Раббанидің үлкен әулие болғанын білген еді. «Әкеме сәжде етсең сені құтқара аламын» дегенде, Имам Раббани хазіреттері былай деді: «Бұл пәтуә тек қатты зәру болған жағдайда ғана рұқсат берілген. Діннің бүтін болып қалу үшін сәжде ете алмаймын, егер ажал келсе, өлімнен ешқандай да адам құтыла алмайды» деп, сәжде етуді қабыл етпеді.

Хазреті Имам Раббани теңдессіз, ерекше ислам ғұламасы және дәрежесі биік мүршиди кәмил. Пайғамбарымыздың  “саллаллаһу алейһи уәсәлләм” уақытынан мың жылдан кейінгі дәуір ислам дұшпандарының дінге, иманға ынсапсыз шабуылдап жатқан дәуірі еді. Аллаһу тағала құлдарына аяныш білдіріп хазреті Имам Раббани секілді бір мүжәддидті жаратты. Оған терең ілім ихсан етті. Хазреті Имам Раббани арқылы дін дұшпандарының үрейлі шабуылдарын тоқтатты. Ақиқатты жалғаннан ажыратты. Көптеген жүректерден жалғандарды тазалады. Бұл ұлы Имамның хаттары мен кітаптары адамдарды ықылассыздықтан оятты. Дүниеге жарық берді. Яғни Аллаһу тағала оны пайғамбарымыздан “саллаллаһу алейһи уәсәлләм” мың жылдан кейін ислам дінін жаңалау үшін және қуаттандыру үшін  жіберді.

Хазреті Имам Раббанидің дінге жылдар бойы жасаған бұл қызметтері дәйекті, көз жеткізерлік дәлелдермен бұзылған көзқарастарды жойып жатқанын, Әһли сүннет ақидасы мен дұрыс дін ілімдерінің жайыла бастағанын, бидғаттардың жойылып жатқанын көрген кейбір бұзылған адамдар оған қарсы шығып, күншілдікпен жала жаба бастады.

Мұсылмандардың әлсіреген, күпірдің, адасушылықтың, зұлымдықтың, пәлсәпашылардың және адасқан адамдардың барлық жерді қаптаған дәуірінде көптеген пасықтар мен мұнафықтар оның рухани халдерін көріп, сұхбаттарын тыңдап тәубә етіп мұсылман болды. Ұзақтардан, жақындардан көптеген адамдар түсінде, өңінде оны көріп оған қарай ағылып келіп жатты. Ғұлама-салихтер, жас-кәрі мыңдаған адам оны көріп, сұхбаттарына қатысқаннан кейін файз алды, көңілдері зікір ететін болды. Құзырындағы көптеген шәкірттерін рухани халдер мен үлкен дәрежелерге қауыштырды. Әркез кереметтері көрініп, файз бен береке жайды. Алты мыңнан астам керемет көрсеткендігі білдірілген.

Дәуірінің ғұламалары хазреті имам Раббаниді Сыла деп атады. Сыла біріктіруші деген сөз. Өйткені ол тасаууфтың ислам дінінен бөлек нәрсе емес екендігін, ислам дініне сай екендігін дәлелдеп, шариғат пен тасаууфты біріктірді. «Үмметімнен Сыла есімді бірі келеді. Оның шапағатымен көптеген адам жұмаққа кіреді.» деп айтылған хадис шәриф оның келетінінен хабар берген. Бұл хадис шәриф имам Суютидің “Жәм-үл-Жәуами” атты кітабында бар. Хазреті имам Раббани бір хатында: “Мені екі дария арасына Сыла еткен Аллаһу тағалаға хамд болсын.” деп дұға еткен. Замандастары, шәкірттері және оны сүйгендердің арасында Сыла атымен мәшһүр болды. Хадис шәрифте сүйіншіленген Сыла есімін одан бұрын ешкім алмаған еді.

Хазреті имам Раббани – Мүжәддид әлфисани. Яғни хижра жыл санағымен екінші мың жылдықтың жаңалаушысы. Бұрынғы үмметтер заманында әр мың жыл сайын жаңа дін әкелетін расулдер жіберілетін. Бұл әкелінген жаңа діндер алдыңғы дінді ауыстырып кейбір үкімдер өз күшін жоятын. Әр жүз жылда бір нәби келіп, расулдың әкелген дінін ауыстырмай, оны қуаттайтын еді. Ал бұл үмметке әр жүз жыл сайын ислам дінін қуаттандыратын бір ғұлама келетіндігі хадис шәрифте хабар берілген. Пайғамбарымыздан “алейһиссалам” кейін пайғамбар келмейтінін ескерсек, Одан мың жылдан кейін, ислам дінін барлық жөнінен жандандыратын, дінге араласып кеткен бидғаттарды тазалап сонау асры саадеттегі (бақыт ғасыры) халіне әкелетін, захири және батини ілімдерде кәміл мұрагер, ғұлама және ариф адамның болуы керек. Хадис шәрифтер осыны білдіруде. Мұндай маңызды қызметті хазреті имам Раббани жасады.

Бүкіл ислам ғұламалары бұл адамның хазреті Имам Раббани екенін бірауыздан айтқан. Пайғамбарымыздан мың жылдан кейін ілім мен иршад мінберіне кәміл отырып, жаһанды Расулуллаһтың нұрымен жарқыратты. Бидғаттарды тазалап, Ислам дінін қайта жандандырды. Оның өмір сүрген дәуірінде Үндістанда, тіпті бүкіл Ислам әлемінде бой көтерген қате пікірлер, бұзық сенімдер жайыла бастап, үлкен фитналар туған еді. Бұдан бөлек, мұсылмандар арасында тасаууфтағы уаһдати ужудтің анықтамасы түрлі-түрлі пішінге еніп кетті. Мұндай үстем дәрежелі ілім түсініле алмады. Көптеген жаһилдер (сауатсыздар) ұлылардың сөздерін түсіне алмай, уақыт өте діннен шығып кетті. Ислам дініне қарсы болғандар бұл оңтайлы сәтті бос жібермей, мұсылмандарды тура жолдан тайдыруға тырысты. Осылайша тасаууф ілімі мен Ислам үкімдерінің арасында айырмашылық пен қарама-қайшылық бардай, екеуі екі түрлі нәрсе іспетті көрсетіліп, мұсылмандар түрлі атаулармен бір-бірлерінен бөлектене бастады және бір-біріне дұшпан етуге тырысылды. Имам Раббани хазреттері уахдати ужуд ілімдерінен бастап, көптеген мәселелерді өте ашық түрде түсіндіріп, адамдардың зейіндері мен көңілдерін қате, бұзық сенімдерден тазалады. Хақты қателіктен ажыратып, пайғамбарымыздың хақ пен тура деп көрсеткен әһли сүннет ақидасын барлық жерге жайды. Кәрі-жас болып барлық адам оның айналасына жиналды. О ған ең бірінші болып «Мүжәддиди әлфи сани» есімін берген, заманының ең ұлы ғалымдарының бірі – Абдулхаким Сиалкути болған. Сол заманның қалған ұлы ғұламалары да оны мадақтап, мақтаған.

Исламның үлкен шейхтарының бірі Мәуләнә Абдуррахман Жами, Нәфәхат кітәбінда былай дейді: «Әулиенің ауыртпашылығын шектім, қиындықтарының бәрін де жалғыз басыммен көрдім және тағы да көп көрдім. Алла тағала, әулиеге берген халдерін, ихсандарын (Алла көріп тұрғандай құлшылық ету) бәрін маған берді. Әр төрт жүз жылда, Ахмет есімді бір құлына осындай бір мәртебеге біреу ие болады және мұны әркім көреді.» Ахмед Жамиден, Имам Раббани хазіреттері уақытына дейін 435 жыл өтіп, бұл уақыт ішінде әулиелер арасында бұл мәртебеде, Ахмет есімді ешкім табылмады. Ахмет Жамидің хабары, үлкен бір заң арқылы Имам Раббаниге жеткен болатын. Ислам шейхы Ахмет Жамидің: «Менен соң менім есімімде онжеті кісі келеді. Бұлардың соңғысы мың жылдықтан кейін болып, ең үлкені және ең мәртебесі жоғарысы ол болады» деген сөзі де, бұл сөзді қуаттандырады.

Бүткіл Ислам ғалымдары, Пайғамбарымыздың (с.а.у) айтқанындай «Әр мыңжылдықтың дін жаңартушысы келеді» деген хадисіне бір ауыздан Имам Раббани хазіреттері болғандығына мойындаған еді. Имам Раббани Пайғамбарымыздан (с.а.у) кейін толық мың жылдан кейін, ілім және сопылық жолында кемел түрде Исламға қызмет етті. Бидғаттарды тазалап Ислам дінін әлемге жайды. Оның уақытысында Үндістанда және бүтін Ислам әлемінде бой көтерген пасық пікірлер, бұзық сенімдегілер бой көтерген еді, үлкен фитнелер (іріткі салушылар) шықты. Одан басқа тасаууфта уәхдәті ужудты түсіндіретін қате сөздер, мұсылмандар арасында көптеген қайшылықтар туғызды. Біртоп жәһилдер, үлкен ғалымдардың сөздерінің мағыналарын түсіне алмай діннен шықты. Исламға қарсы болғандар да бұл қайшылықтарды біліп, мұсылмандарды одан әрі дұрыс жолдан шығармақ үшін жұмыс жасап отырды. Осылайша тасаууф ілімі мен Исламдағы фыкһ арасында бөліну және шатастыру сияқты, екеуін бір-бірінен бөлек сияқты көрсетіп, мұсылмандар өздері арасында екіге айрылып, дұшпан бола бастады.

Имам Раббани хазіреттері уәхдәті ужуд сияқты білгілерді, жаңылыс түсінілген тағы бірнеше мәселелерді ашық түрде теріске шығарып, адамдардың саналарын және жүректерін, жаңылыс және бұзық сенімдерден, бидғаттардан тазалады. Хақты батылдан айырып, Пайғамбарымыздың (с.а.у) хақ және тура жол болғандығынан хабар берді. Әһлі сүннет итиқатын әр жерге жайды. Жас-кәрі ғалымдардың, барлығы да оның қасына жиналды. Өзіне ең алғаш (мужәддиді әлфи сәни) атын берген, заманының ең үлкен ғалымдары да оны мойындап, шынайы жақсы көрді.

Атақты шәкірттерінің бірі Мұхаммед Хашими Кәшми «Зубдәтул-мақамат» атты еңбегінде былай жазды: «Жүрегімнен өткен еді: «Егер Алла тағала, бұл уақыттың ғалымдарының ең үлкендерінен біреуіне, Имам Раббани хазреттерінің мужәддид әлфи сәни (екінші мың жылдықтың жаңартушысы) екенін білдірсе, бұл мағына толық қуатталатын еді.» деді. Бір күні бұл түсінік бойынша Имам Раббани хазіреттерінің алдына келдім. Бұл пақырға қаған қылып бұйырды: Бірнеше ақыли және нақыли туралы маңызды кітаптар жазған, білім жарысында Үндістанда теңдесі табылмаған Абдулхаким Сиялқұтұдан хат алдым. «Мұны айтып күлімсіреп кетті. Одан кейін де; «Хатының бір жерінде бұл пақырды мадақтап; «Мужәддид әлфи сәни» жазып жатыр» деді.

Қажы Мұхаммед Бакибиллаһ бір сөзінде былай дейді: «Жүректерге дауа, рухтарға шипа болған бұл ағашымды Самарқанд пен Бұхарадан әкеліп Үндістанның берекетті топырағына ектім. Шәкірттерінің жетісіп кемелденуі үшін бар күш-жігерімді салдым. Ол, (Имам Раббани) бүткіл дәрежелерге жетіп мәртебелердің шыңын бағындырды, мен өзімді арадан алып, шәкіртті оған тастадым.»

Қажы Мұхаммед Бакибиллаһ Имам Раббаниге жазған бір хатта былай дейді: Алла тағала сізге, ең жоғарғы дәрежеге жетуді және әркімді сол дәрежеге жеткізуді нәсіп етсін!»

Мәуләне Абдулхаким Сиялқұтұ, Имам Раббаниге көп тағзым және құрмет ететін еді. Қарсы шыққандарға; «Үлкендердің сөздеріне, мақсаттарын түсінбей жатып қарсы шығу жәһилік болып саналады. Мұндайлардың соңы бәлекет болады, ілім мен нұрдың қайнар көзі, ғалымдардың асылы Ахмедтің сөздерін теріске шығару, білместік пен түсініспеушіліктен» деп жазды.

Бәлһ қаласында өмір сүрген Мұхаммед Мумин Кубрәуи, шәкірттерінің біреуін, тәубе мен су үшін, Имам Раббанидің алдына жібереді. Имам Раббанидің алдына барғаннан кейін; ұстазынан, Сәйд Мирекшахтан, Қадыл Тулектен сәлем жеткізеді және; «Ұстазым Мұхаммед Мумин маған бұйырған еді: «Ықтияждығым мағнауи болмаса және жерім жақын болса еді, келіп дәрісінен ілім алып, өлгенше оған қызмет етер едім. Әркімге нәсіп болмаған нұрлар арқылы жүрегімді тазалауға жұмыс жасайтын едім. Денем ұзақта, көңілім болса онымен бірге. Бұл пақырды, құзырында болған таза шәкірті сияқты қабыл етуіңді және мол нұрынан рухына сәуле салуын жалбарынамын және менім үшін де оның мүбәрәк қолынан сүй!» деді» деп Имам Раббанидің қолынан сүйді. Одан соң кетер кезінде былай деді: «Бәлһ қаласындағы азиздер, өздеріне, үлкен ақиқатты білдірген хаттарыңыздан жіберуіңізді маған аманат етті.» деді. Имам Раббани бір хат жазып, қалған бірнеше хаттарды қосып берді. Біраз уақыттан кейін, Бәлһтан Үндістанға келген кейбір адамдар былай деді: «Имамның бұл хаттары, Мұхаммед Муминге жеткен кезінде, ол оқып жатып бір орында тұра алмаушы еді. «Сұлтан Баязид, Сәйід Жунәйд және осылар секілді үлкен ғалымдар, Иамам Раббанидің алдында тізе бүгіп отырып, қызметінен айрылмайтын еді» деді.

Имам Раббанидің өмірін, кереметтерін түсіндіру үшін жетпістен астам кітап жазылған. Бұлардың ең атақтыларынан біреуі «Хадаратул-Қудс» кітабінда атақты шәкірті Бәдреддин Серхенди былай дейді: «Он жеті жыл Имам Раббанидің қызыметінде болдым. Егер құзырында болған алғашқы күннен бастап, таңғаларлық кереметтерін, жоғарғы халдерін, мақам мен дәрежелерін жазған болсам, менің көргендерім есептеуге келмейтін еді. Оның әр сағаттары кереметтерге толы болатын еді. Одан қалса әр күн бір кереметін жоғалтқан болатын болсам, құзырында болған кішкене уақыт ішінде алты мың кереметін жазып, қайта жоғалтып алатын едім.»

Мәуләнә Мұхаммед Юсуф, өз уақытының ғалымдарының бірі еді. Мұхаммед Бакибиллаһ оны тасаууфта жетілуін, кемелге жетуі үшін Имам Раббани хазіреттерінің сұқбатына қатысуға жіберді. Мәуләнә Юсуф кемелге жете алмай қатты ауырып төсек тартып, өлім аузында жатады. Имам Раббани оны зиярат ету үшін келеді. Мәуләнә Юсуф Раббаниден рухани жақтан көмек беруін сұрады. Имам Раббани, оны Фәнә және Бәқә мақамдарымен қауыштырғанда, ауру халінде жатқан Юсуф, жүрегіндегі бұл нұрларды көрді. Содан кейін ғана көңілі жай тауып, сол жерде қайтыс болды.

Өте ұзақ елден бұл оқиғаны естіген бір азиз кісі, Имам Раббани хазіреттерінің тұрған Серхенд қаласына келді. Кешке бір кісінің үйінде қонақ болып қалып, әңгіме барысында үй иесіне Имам Раббаниден бата сұрау үшін келгендігін, оған шәкірт болып, шапағатына қауышу үшін және өзі үшін Имаммен кездесудің өте маңызды екендігін айтқанда, үй иесі Имам Раббаниді жамандай бастайды. Жаңағы кісі қатты ренжіп көңілі түсіп кетеді. Имам Раббаниге сиынып жүрегінен; «Мен жалғыз Алланың ризасы үшін, сізге қызмет ниетімен келдім. Бұл кісі мені сіздің бұл мархаматыңыздан мақрұм етейін деп тұр» деді. Бұл уақытта Имам Раббани кенеттен жалаңаш қылыш болды. Халдерін жоққа шығарған, бұл тұлға бөлек-бөлек әрекет етіп үйден шықты. Ол кісі таңертең ерте Имам Раббанидің құзырына қауышқанша, кешегі болған жайтты айтпақ болды. Бірақ Имам Раббани хазіреттер; «Кеше болғанды, бүгін айтпай-ақ қой деп, кереметін одан әрмен жандандырды.

Сол уақыттағы атақты ғалымдарды және Имам Раббаниді де көрген бір кісі былай баяндайды: «Имам Раббани хазіреттерін көріп уағызына қатысқаннан кейін, Бурханпыр қаласында болған, оны жақсы көргендерден атақты шейх Мұхаммед бин Фадлуллахтың құзырына келіп едім. Ол кісі менен Имам Раббани хазіреттері жайлы сұрады; «Сондай үлкен кісінің қасында болып келдің, қане көрген білген нәрселеріңді маған айтшы, мен тыңдайын» деді. Мен жауабымды; «Мен сияқты мақсатсыздың, оның жүрегінен қандай хабар болуы мүмкін? Бірақ Раббанидің сырт келбетіндегі сүннетті орындауы және сүннеттің жіңішкеліктерін бақылағанымда, ол кісі жайлы пікірімді айтайын. Егер осы заманның барлық ғалымдарын бір жерге жинаса, ол кісінің жасаған нәрселерінің жүзде бірін де жасай алмаушы еді» дедім. Тыңдап отырған шейх Фадуллах қатты сүйсініп былай деді: «Ақиқатында да солай, ол кісі сияқты дін үлкені жайлы сырлардан және ақиқаттардан не айтса не жазса да, барлығы сахих және дұрыс. Бұлардың дұрыс болғанына және бұларға қауышуына ишарат етеді.»

Имам Раббани хазіреттерінің ең үлкен еңбегі «Мәктубәт». Раббанидің бұл еңбегі шәкірттеріне арнап жазған хаттардың жинағы. Хаттарды жеке-жеке шәкірттеріне жіберіп отырған. Кейбір хаттарда ескертулер болса, кейбіреулерінде қолдаулар бар. Хаттардың ішінде адамның Алла тағаланың ризашылығына қауышуды қалағандарға, пайдалы болу үшін жазған еңбектерінен үзінділер.

Хазреті Имам Раббани 1615 жылы, елу үш жас шамасында өзінің қатты жақсы көретін шәкірттеріне: “Маған менің өмірім алпыс үш жыл екені илхаммен білдірілді.” деді. Өзі бұған қатты қуанды. Өйткені Пайғамбарымызға “алейһиссалам” бағынғаны соншалық, жас жөнінен де сай келетін еді. Сонымен қатар бұл тұрғыдан хазреті Әбу Бәкірге, хазреті Омар мен хазреті Әлиге де бағынған болды.

Имам Раббанидің балалары:

1-Мұхаммед Садық: Үлкен баласы, әлі кішкене жасында тасаууфта жоғары халдерге қауышты. Он сегіз жасында дүние білімдерін бітіріп, дәріс бере бастады. Тасаууфтағы ең жоғарғы мәртебелерге жетті. Жасы жиырма төртке толғанда 1616 жылы шамасында, оба ауруынан қаза тапты.

2-Мұхаммед Сайд: Әкесінің жанында білім үйреніп, он жеті жасында ақыли және нақыли ілімдерін толық меңгерді. Сөзі жұмсақ көңілі ашық болып, дүниеге ешқандай орын бермеді. Хадис және фыкһ ілімдерінде, жоғарғы дәрежеде ғалым еді. Әкесі бұл ұлына халифалықты беріп; «Мұхаммед сайд, Уләмә-и расихинде (ілімін нубууәт қайнарынан алған ғалымдардан)» деп өсиет еткен. Бұл баласы 1660 жылы қайтыс болды.

3-Мұхаммед Масұм: Үндістаннан шыққан кәләм ғалымдарының ең атақтыларынан болып, дүние және батыни ілімдерде жоғары дәрежелерге жеткен ғалым еді. Ол туылған кезінде, Имам Раббани хазіреттері; «Мұхаммед Масұмның дүниеге келуі біз үшін өте берекетті және өте мүбәрәк болды» деген. Әкесі оны ақыли және нақыли ілімдерде жоғары дәржеде тәрбиелеген еді. Оған; «Ілім жолын тездетіп бітір, сенімен ісіміз бар» деп айтқан. Мұхаммед Масум небәрі онтөрт жасында әкесіне; «Мен өзімнен сондай бір нұр көріп тұрмын, бүкіл әлем күн сияқты одан нұр алып тұр. Егер ол нұр сөнер болса, дүние қараңғылықтан зұлымдықта болады!» деп халін әкесіне түсіндірді. Оның үстіне әкесі Имам Раббани оған; «Сен заманыңның ғалымы боласың» деп баласын қуаттандырды. Мұхаммед Масұм 1667 жылы Рәбиул-әууәл айының жетінші күні қайтыс болды.

4-Мұхаммед Фәррух: Кішкене кезінен әкесінен алған нұрға қауышқан, кішкене жасында оба ауруынан 1615 жылы қайтыс болды.

5-Мұхаммед Иса: Есімін Иса алейхиссаламның есіміне құрмет ретінде қойған. Біркүні Имам Раббани хазіреттері «Таха» сүресін тыңдап отырып, былай деді: «Иса алейхиссаламды көрдім. Мәжілісімізде еді. Маған; «Сенің бір ұлың дүниеге келеді. Есімін менің есіміммен қой» деді. Көп ұзамай ұл бала дүниеге келеді. Есімін Мұхаммед Иса деп қояды. Төрт жасына келгенде кереметтер көре бастады. Бұл ұлы да Мұхаммед Фәррух сияқты сол күні оба ауруынан қайтыс болады.

Хазреті Имам Раббанидің жаназа намазын ұлы Қажы Мұхаммед Саид оқытты. Алпыс үш жасында қайтыс болды. Сархандта үйінің жанына жерленді. Кейінгі уақытта Ауғанстан патшасы Шах Заман оның қабіріне көркем кесене салдырды.

2.2Имам Раббанидің «Уәхдәтуш-шухуд және Мәктубәт» еңбегіндегі қарастырылатын тақырыптар

Уәхдәтуш-шухуд

«Уәхдәті-ужудқа» қарсы Имам Раббанидің әкелген «Уәхдәтуш-шухуд» түсінігі Ислам ақайдына біраз жақын. Уәхдәті ужуд түсінігін тәкпір ететіндерге қарсы, Имам Раббани тәуил жасап және қалай түсіну керектігін ашықтап берді.

Суфилерге қарағанда; Болмыс (ужуд) бір, бар болған тек қана Алла. Жан жағымызда бар сияқты көріп тұрған әлем болса, Алланың есім және сипаттарының көлеңкесі. Бірақ бұ көлеңкелер шынайы болып өткен болмыстарды таппадығы үшін, ақиқатында бар болған нәрсе ол Алла. Алланың сипаттары Затының ұқсасы. Басқасымен болмыс Затқа байланысты бір сипат емес, Заттың ұқсасы.

Раббани жас кезінде әкесінен ілімді үйреніп жатқан шағында уәхдәті ужудты қолдайтын еді. Әкесі қайтыс болғаннан соң Мұхаммед Бакибиллаһқа қол берген алғашқы уақыттарда да бұл сенімді ұстанатын еді. Сол кезде шейхы Бакибиллахқа жазған бір хатқа бұл танымының бір жөнін және күпір арқылы иманды бір деп көрген бір хатын жіберген еді. Шейхы бұл хатқа көңілі толмай, оған бұл пікірінің қате екендігін айтып жауап жазады.

Содан кейін Раббанидің бұл тақырыпта Бахауеддин Нахшыбандыдан зардап шеккендігі түсінікті болды. Оның; «Көрінген, естілген және білінген нәрселердің барлығы да Алладан бөлек. «Ләә» сөзінің ақиқаты арқылы тұтқын ету керек» деген сөзін қатты қатты қайталады.

Раббанидің уәхдәті ужудті қолдаушылардан және түсінігінен бөліген айрықша тартыс мынадай: Уәхдәті ужуд қолдаушылары көзқарасы бойынша әлем Алланың есім мен сипатының көлеңкесі. Алайда бұл көлеңке, асылынан немесе негізі емес. бір нәрсенің көлеңкесі оның негізі бола алмайды. әлем көлеңке болу арқылы бірлікте өткен бір болмысты табады, арман емес.

Раббанидің көзқарасы бойынша, ғалымдардың әлемге болмыс жайында мүмкін болған әлемді, уәжіп болған Аллаға ортақ ету болғандығы үшін дұрыс емес. Кейінгі уақытқа тиесілі бірнеше суфидің әлемі, уәжіптің (Алланың) сол сиқты білуі де тура пікаір емес. Раббани бұл екі көзқарасты, екі бөлек үш деп қарайды. Зыра, ол ғалымдар сияқты әлемге асыл ужуд емес, көлеңке сияқты болмысты керектіетуде.

Уәхдәті шухудты тағы да тереңірек түсіндіру үшін мынадай бір өрнек береді; Күндіз күн шыққаннан кейін жұлдыздар көрінбейтін халге келеді. Бұл тәртіпке біреудің, көкжүзінде жұлдыздар жоқ, тек қана күн бар деулері және оған сенуі уәхдәті ужудтің түсінігіндегі адамдарының халіне өрнек болып саналады. Бұл илмәл-яқин мәртебесінде. Ал Раббаниге қарағанда; уәхдәті ужуд бір жаңылысу. Көк жүзінде күннен басқа ешқандай нәрсе көрмеймін, алайда бұл тұрғыдан жұлдыздардың болмауы мағынасына келмейді, жұлдыздар бар бірақ күннің сәулесіне байланысты жұлдыздар көрінбей қалады, көрінбейтін халге келеді деп түсіну уәхдәті шухуд төңірегіндегі адамдарына мысал болып саналады. Бұл болса айнәл-яқин мәртебесі. Егер бұл кісінің көруі күшейіп және күн мен жұлдыздарды бөлек-бөлек көре алса, онда бұл хаққал-яқин мәртебесіне жетеді.[8]

Имам Раббанидің Ибн Арабидің уәхдәті ужуд түсінігіне қарсы шығуының нақты бірқатар себептері бар. Бұлардың басында сол кездегі сұлтан Әкбәр Шахтың Үнді, Христиандық, Яхудилік, Исламиет және Заратуштралықты біріктіріп жаңадан бір құру ойына қарсы шықты. Бұл жаңа дінде пантейст түсінігі көп орын алған болатын. Арабидің құрған уәхдәті ужуд пәлсапасының діндерді біріктіру мақсатына дейін келуі Имам Раббаниді біраз қорқыта бастады. Имам Раббани, уәхдәту ужудты салыстыру жайында былай дейді; «Ешбір Пайғамбар, жаратылғандар жаратқандардың сереттері, деп айтқан жоқ. Керісінше Пайғамбарлар толықтай; Алла бір, жаратылғандарға ұқсамайды, деп айтты. Жаңағы әлдекімнің айтқандары сияқты қате тәухид сенімі (уәхдәті ужуд) адамдардан алыстағандардың сенімі болып саналады. Тағы да Ибн Арабидің тайпасы болмыстың екеу болғандығын айтқандарға, халық және махлұқ болып екіге бөлгендерге мүшрік дейді. Алайда болмыс пен дене бір деп мыңдаған пұттарға табынғандарға халис және муваххит дейді. Енді бұлардың ойларынша пұттар Алланың суреттері, ұқсас көрінулері, оларға ғибадат ету Аллаға ғибадат ету болып саналады дейді. Енді айтыңдар! Бұл пұттарға табынғандар мүшрік пе? Әлде оларға халис мумин және муахит деген сапықтар одан да көбірақ мүшрікке жақынба? Ол, Ибн Арабидің теориясына альтернатиф ретінде уәхдәті шухуд теориясын жасаған жоқ. Енді; уәхдәті ужуд және уәхдәті шухуд түсінігінің екеуі де сейір мен сулук тақырыбында қаралған халдер. Оның көзқарасы бойынша уәхдәті шухуд уәхдәті ужудтанда жоғары бір хал. Уәхдәті ужуд илмәл-яқин мәртебесінде, уәхдәті ужуд болса айнәл-яқин мақамында. Міне осыған дейін бөлінеді! Дейді.

Яғни, Имам Раббанидің уәхдәті шухуді уәхдәті ужудтан көп айырмашылығы жоқ. Біреуін алып, екіншісіне ұр! Имам Раббанидің істеген, нәжісті кіші дәретпен тазалаудан ғибрат. [10] Имам Раббанидің көзқарасы бойынша; «Мен Алламын» деген Халлаж, «Субхани/өзімді даңқ етемін» деген Баязид Бәстами уәхдәті шухуд мәртебесінде болғандықтан, шындықты көрмей, «сен арадан шыққан кезде, жарадан сені қалады» халінде әрекет еткендер. Ол түсінікте, Алладан басқа ешкімді, ешқандай нәрсені көздері көрмеген. Яғни оған қарағанда уәхдәті ужуд илмәл-яқин, уәхдәті шухуд болса айнәл-яқин болады. Және мәртебесі одан да жоғары, міне осы сияқты нәрселерде Араби мен Раббанидің бөлінетіндігі осыған дейін болып саналады.

Қырық үшінші хат

Бұл хат, Сәйід шәйх Фәрид Бұхари «рахматуллаһи алейһ» хазіреттеріне жазған. Бұл хатта тәухиді шухудті және тәухиді ужудті білдіруде, айнәл-яқин және хаққул яқинді ашықтайды:

Бұл үлкен кісілердің тасаууф жолшылығында, алдарына шыққан тәухид мәселесі екі түрлі: Тәухиді шухуд және Тәухиді ужуд.

(Тәухиді шухуд) бір деп көру. Яғни жолаушы, барлық нәрсені жасағанды бір деп көреді. Бөлек бөлек нәрселер көрінбейді. Тәухиді ужуд, бар болғанды, бір деп білу. Одан басқатбарлық нәрсені жоқ деп білу. Уәхдәті ужуд, ғилмул-яқин қысымынан келеді. (жүрек арқылы білу). Уәхдәті ужуд болса, айнул-яқин қысымынан келеді (яғни көру). Уәхдәті ужуд бұл тасаууф жолында әлбетте бар (әр жолаушы осыған жақындайды). Өйткені бұл тәухид болмайынша, фәнә халіне жете алмайды, айнул-яқин нәсіп болмайды. Енді, бір нәрсе көрініп және көрінуі қуат тапса, басқа ешқандай нәрсе көрінбейді. Уәхдәті ужуд болса, мұндай емес. Яғни, керек емес. өйткені мұндай мағрифет (білгі) болмаса да, илмул-яқин бәрібір жоқ болады.

Болмыстың бір болғандығын, илмул-яқин арқылы білу. Одан басқа нәрсені жоқ деп білуді керек етпейді. Яғни Алла тағаланы бар деп білу және бұл түсінікпен адамның ойлануы, Алладан басқа нәрселерді білмеу керек деген мағынаны ортаға алып шықпайды. Мысалы, бір адам күндізгі күні аспанда жұлдыздарды таппағандығы, бұл жерде жұлдыздардың шын мәнінде жоғалып кетуі мүмкін емес. Себебі күннің сәулесінен жұлдыздар көрінбеуде, күннен басқа еш қандай нәрсені көре алмайсың. Жұлдыздарды көрмегендігің үшін, жұлдыздарды жоқ деп есептей алмайсың. Осы секілді бар болған нәрсені кейде көре алмайсың. Кез келген адам осы уақытта жұлдыздар жоқ дегенге сенбейді. Айтқан адамның сөздерінің дұрыс емес екендігін біледі. Міне уәхдәті ужуд, бір болмыстан басқа, барлық нәрсені жоқ деп санауымен, ақылға және исламға сәйкес келмейді. Уәхдәті шухуд болса, болмысты бір деп қарау, бұл ақылға да исламға да ешқандай қарсы емес, қайта барлық жағынан сәйкес келеді. Мысалы, жоғарыда айтқанымыздай күн туылып жатқанда жұлдыздарды көрмеу дұрыс. Күннің сәулесі көп болғандығы және адамның көзі әлсіз болғандығы үшін жұлдыздарды көре алмауда. Егерде, күннің сәулесі, адамның көзін қуаттандырған болса, күнмен бірге жұлдыздарды да көретін еді. Мұндай күшке ие болу Хаққул-яқин мақамында болады. Ал енді үлкен ғалымдарының кейбіреулерінің, исламға сәйкес келмеген сөздерін, кейбіреулер уәхдәті ужудқа санады. Мысалы, Әбу Мансұр Халлаждың (Әнәлхақ) сөзі және Әбу Язид Бәстәмидің (Субхани) сөзі және осыған ұқсас сөздердің ашықталуы былай болады.

Мұндай сөздерді ашықтап білу үшін, уәхдәті шухудты білуіміз керек. Бұл суретте де Исламға сәйкес келетінін сөздер екендігін түсінесіздер. Бұл үлкен ғалымдар, ол хал ішінде, Алла тағаладан басқа, еш бір нәрсе көрмейінше, бұл сөздерді сөйлеген болатын, Алла тағаладан басқа еш нәрсе жоқ, деп айтқылары келді. (Әнәлхақ) демек, мен жоқпын, Алла тағала бар, деген мағынасында. Өзін көрмейінше, бар болғандығын білмеген. Болмаса, өзін көріп, мен Хақ тағаламын демеген. Бұлай сөйлеу күпір болып саналады.

Сұрақ: Өзіңнің бар болғандығыңды білмеу, жоқ деп білу емес пе? Бұл да, уәхдәті ужуд болмайды ма?

Жауап: Бар болғаныңды білмеу, жоқ болғандығын білу емес. ол уақыт, ессіз халі кезінде. Ақылы істемейді. Ешқандай нәрсеге үкім, бағыт беретін халде емес.

(Айнул-яқин) мақамы, хайрет, шарасыздық мақамы. Бұл мақамда, кейбіреулері, жоғарыда аталған сопылардың айтқан сөздерін сөйлеген. Илмул-яқин мақамнан құтқарып, хаққул-яқин мақамына шығарылса, бұлай сөйлей алмайды және одан ары аспайды. Уақытымызда, тариқатқа кірген бірнеше адамдар, өздеріне тасаууфшы мәртебесін бере отырып, уәхдәті ужудты ауыздарына алып. Бұдан жоғары мәртебе жоқ деп санайды. Илмул-яқинға байланып, айнул-яқиннен мақұрұм қалды. Тасаууф үлкендерінің сөздеріне өз түсінігі бойынша мағына беріп, мұндай сөздерді, жақсы көріп, әр жерде сөйлеп жүрді.

Тасаууф ғалымдарының кітаптарында, уәхдәті ужудті көрсететін осындай сөздер кездессе, алғашқы уақыттардағы, илмул-яқин мәртебесінде жүрген кезінде сөйлегендерін, одан кейін бұл мақамнан алға қарай жылжып, айнул-яқин мақамына көтерілгендіктерін түсіндіреді.

Сұрақ: Уәхдәті ужудтің иесі болған, мәужудты (яғни бар болғанды) бір білгі секілді, бір болмыс ретінде көру болып табылады. Яғни айнул-яқин мәртебесіне де тиесілі.

Жауап: Уәхдәті ужудтің қолдаушылары, уәхдәті шухудтің, әлем мысалындағы суретін көреді. Уәхдәті шухудқа әлі қауышпаған. Уәхдәті шухуд басқа. Әлем мысалдағы көргендегі, бұл суреті басқа. Өйткені, уәхдәті шухуд мәртебесінде, хайрет, шарасыздық түсіп қалады. Ешқандай нәрсеге үкім бере алмайды. уәхдәті ужудтің қолдаушылары, уәхдәті шухудтың, әлем мысалындағы суретін көрген кезінде жаңа ілім иесі болады. Өйткені барлық нәрсенің жоқ болғандығын біледі. Жоқ деу, бір үкім, ишарат беру болып саналады. Хайрат пен ілім, екеуі бірдей табылмайды. Міне осы халде, уәхдәті ужуд иесі, айнул-яқин мақамына бара алмайды. Ал енді, уәхдәті шухуд иесін хайрат мақамынан жоғары көтерер болса, хаққул-яқин мақамындағы мағрифетке қауыштырады. Бұл мақамда қайрат пен ілім бірге табылады. Хайратсыз болған, хайраттан алдыңғы болған ілім, илмул яқин. Бұл жауапты, бір мысал ретінде ашықтайық:

Бір елдің басшысы болғысы келген біреу, түсінде, өзін елдің басшысы болды, сол күйдегі сол істің басында көреді. Ал бірақ, бұл адам, шындығында елдің басшысы болмаған. Жалғыз әлем мысалындағы суретін, өзінде көрген. Елдің басшысы қай жерде, түсінде көрген сурет қай жерде! Осы сияқты болады, түсі әлем мысалындағы сурет болуымен қатар, бұл адамның, бұл суреттің асылы болған мақамға қауышуға тиесілі болғанынан хабар беруде. Егер әрекет істеп, еңбек етсе, Алла тағаланың ықыласы арқылы, ол мақамға қауыша алады. Бір нәрсеге қолайлы болу арқылы, ол нәрсеге қауышу, екеуі бірдей боладыма? Әрине бұл екеуінің араларында, өте үлкен айырмашылық бар. бұл нәзік білгілерді жазудағы мақсатым, уақытымызда кейбір адамдар бір жерден көріп, бір бөлігі де, тек есітіп, бір бөлігі болса әрі есітіп, әрі зауық алып сапықтық және надандықпен, уәхдәті ужуд жолын ұстанған, олар: сауапты, жақсылықты, жамандықты, барлық нәрсені Алла жасайды дейді. Мұны олар дұрыс түсінбеген, барлық нәрсені Алла тағала біледі. Бұл қулық арқылы исламға мойынсұнбайды, әмірлерді орындамайды. Барлық нәрсені Алла жасайды деп еш нәрсе істісі келмейді. Міне осындай істің жеңіл жағын тауып алған. Ғибадат ету керек дегендерге, ғибадаттар екінші дәрежеде, асыл мақсат, исламиеттің үстінде, ол басқа нәрсе дейді. Құдай сақтасын! Олай емес. олардың айтып жатқандары сияқты емес. Бұлардың бұрыс түсінігінен Алла тағалаға сыйынамыз!

Тариқат пен иламият, бір-бірінен басқа, бөлек екі нәрсе емес. Араларында қылдың ұшындай бөлінушілік жоқ. Сырт көзбен қарағанда бөлінгенімен, тариқат исламның ішіндегі нәрсе болып табылады. Олардың айырмашылығы жалғыз, топтылық пен кеңістік, ілім арқылы және кәшф арқылы болуы. Исламға сәйкес келмейтін кез-келген нәрсе бұзық, дұрыс емес. Ол нәрселерді сыртқа шығарып тастау керек.

Алла тағала, бізді және сізді және бүтін мұсылмандарды, адамдардың тәжі болған Мұхаммедтің (с.а.у.) жолына, мына өмірде, және арғы өмірде, толық жанында болуды нәсіп етсін!

Елу екінші хат

Бұл хат Сейд Шейх Феридке жазылған. Нәпсі әммәраның жамандықтары, оған қатысты аурулар және оның емін білдіруде. Рахым етіп дұға еткендерге сыйлық жасаған берекетті хатыңызды оқып қуандық. Аллаһу Тағала үлкен бабаңыз пайғамбарымыз с.а.с. құрметіне сыйлығыңызды көп, дәрежелеріңізді жоғары ілім бұлағы болған жүрек көзіңізді кеңейтіп, жұмыстарыңызды жеңілдетсін. Аллаһу Тағала ішкі және сыртқы дүниемізді оның жолында қылсын, және дұғамызға әмин дегендерді кешірсін. Әмин! Құлдардың арасында фитне және бұзақылықты қалаған, рухтары бұзылған адамдар жайында шағымданудасыз. Құрметті бауырым, адамдардың нәпсі әммәрасы басшылыққа өту, жоғарылауды жақсы көреді. Оның бүтін қалауы - әкім болу, басқалардың өзіне бас июі.Аллаһу Тағалаға ортақ болуды қалайды. Керек болса нәпіс соншалықты тәкәппар, ортақ болуға разы емес. Әмір ету, әкімдік тек қана өзінде болсын, барлық нәрсе тек қана өзінің әмірімен жүруін қалайды. Хадис Құдсиде Аллаһу Тағала былай деп бұйыруда: нәпсіңе дұшпан бол, өйткені нәпіс меніңдұшпаным. Осылайша нәпісті қуаттандыру, оның мал, дәреже, барлығынан жоғары болу, қалғандарды төмен санау, қалауларын жасау, Аллаһу Тағаланың бұл дұшпанына жәрдем және қуаттау болып есептеледі. Бұл нәрсенің қаншалықты қорқынышты бір күнә болғанын түсіну керек. Аллаһу Тағала Хадиси Құдсиде былай деп бұйыруда: үлкендік, жоғары болу маған тән, бұл екі нәрседе менімен ортақ болуды қалаған ең үлкен дұшпаным. Еш аямай оны жәһәннәм отына лақтырамын.

Аллаһу Тағаланың дүниеге дұшпан болуы және дүниенің соншалықты төмен болуы нәпсінің қалауларына жеткізу, нәпісті көшейту оңай болғаны үшін. Аллаһу Тағаланың дұшпаны болған нәпіске жәрдем еткен де әлбетте Аллаһу Тағаланың дұшпаны. Пайғамбарымыз с.а.с. пақырлықпен ғұмыр кешті. Өйткені пақырлық нәпсінің қалауларын жасатпайды. Оны тыңдамайды. Мұрнын сындырады. Пайғамбарымыз с.а.с. жіберілуі және исламиеттің әмірлері мен тыйымдарын барлық уақытта нәпсіні сындыру, езу үшін. Оның сел сияқты қалауларына бөгет болу үшін. Исламиетке ұйыған сайын нәпсінің қалаулары азаяды. Сол үшін Исламиеттің бір әмірін орындау нәпсінің қалауын жоқ етеді, сол әмір өз еркімен мың жыл нәпсінің қалауларынан тыйу (аскетизм) және сол жолда тер төгуден тағы да абзал. Керек болса Исламиетке ұйқаспаған аскетизм және сол жолда тер төгу нәпсінің қалауларын арттырады, оны шектен шығарады. Үндістандағы брахман поптары және чукия атты сиқыршылар аскетизм және сол жолда тер төгуде көп ілгерілеген. Бірақ ешқандай пайдасы болмады. Керек болса нәпсінің күшеюіне, азғындауына себеп болған. Исламиетте әмір етілген зекеттен бір тиынды шариғаттың айтылған жеріне беру өздігінен мыңдаған алтын садақа беруден, жақсылық жасаудан нәпсіні жермен жексен етеді. Исламиеттің әмір еткен Рамазан байрамы күні ораза ұстамай ішіп, жеу өздігінен жылдар бойы ораза ұстаудан тағы да пайдалы. Таң намазының екі рәкәғат парызын жамағатпен оқу сүннет. Бұл сүннет түні бойы нәпіл намаз оқып, таң намазын жамағатсыз оқудан абзал.

Қысқасы, нәпіс тазаланбай және басшылық, үстемдік ауруынан құтылмайынша пәлекеттен құтылу мүмкін емес. Арғы дүниеге кетуден бұрын нәпістің бұл аурулардан құтылуын ойлауымыз керек. Берекетті Ләә иләһә Иллаллаһ сөзі адамдардың ішкі және сыртқы барлық жалған құдайларын қуғаны үшін нәпісті тазалауда ең пайдалы, ең әсерлі дәрі-дәрмек. Тассауфтың үлкен ғалымдары нәпсіні тізгіндеу үшін осы сөздерді таңдаған.

Нәпіс жолдан шығып, қарсы келе бастаса осы сөздерді сөйлеу арқылы иманды жаңарту керек. Пайғамбарымыз с.а.с. ләә иләһә Иллалаһ деп имандарыңызды жаңалаңыздар деп бұйыруда. Бұны әрқашан айтып жүру лазым. Өйткені нәпсі әммәра әрқашан лас. Бұл тамаша тәуһид кәлимасының пайдасын мына хадис шәриф білдіруде: жер мен көкті таразының бір басына кәлима и тәуһидті таразының екінші басына қойса, кәлима и тәуһид қойылған жағы әлбетте ауыр келеді.

2.4 Ибн Араби мен Имам Раббанидің арасындағы пікір талас

Ибн Араби «фусусул хикамда» қолға алған мәселесінің шешімі ретінде «мухтәлифтегі»(дәстүрлі білім) истиллахтарды қолданды. Пікірлерге өте қысқа және жабық белгілермен ишара жасады. Негізгі пікір болғандығын немесе айрылған жерлерін де «мужмел» қылып жазды. «Әртүрлі білім» мен пікірлерге қатысты «истиллахтарды» алдын ала білместен, фусустың түсіндірілуі шындығында өте үлкен күшті қажет етеді. Сондықтан Ибн Арабидің өмір сүрген дәуіріне дейін белгілі ғылымдарды және осы ғылымдарда қолданылған «истиллахтар» мен пікірлер туралы азырақ дерекке ие болмастан шығармадағы пікірлердің мағынасын түсіну мүмкін емес. Шындығында Ибн Араби ғылым үйреніп жүрген кезінде алдында, одан кейінгі кездерде бұл ғылымдарға қатысты оқыған және ғалымдармен кездескен. Мәселелерге қатысты пікірлер туралы олармен сұхбаттас болған. Сол дәуірдің ғалымдары, истиллахтары және пікір-таластағы кейбір мәселелері туралы деректерге ие болу өте пайдалы болады. Бұл жағдай сопылық шығармалардан «мәснәуи» үшін де қажет. Бұл ғылымдарды былайша топтастыруға болады:

А) Дін ғылымдарынан: тәпсір, қырағат, хадис, фыкһ, кәләм, сопылыққа қатысты Ибн Арабиге дейінгі жазылған шығармалар, кейбірінің аттары «фусусул хикамда» айтылады: бұл ғылымда тікелей Ибн Арабидің сүйенген шығармалары бар.

В) Тіл ғылымдары: Ибн Арабидің араб тілін, ана тілін(испан) өте жақсы білгендігі, араб тіліне қатысты білімдерге «луғат», өлең, әдебиетін терең меңгергендігі шындық.

С) Философия және философияға қатысты ғылымдар; логика, физика, математика, астрономия, медицина т.б.

Авни Конуктың түсіндірмесін оқыған кезде, жоғарыда айтылған «истилафтардың» қолданғандығын, бұл ғылымдардағы мәселелермен пікір таластарына назар аударғандығы көрінеді. Оқып отырған адам фусуста айтылған кейбір «истиллафтардың» және «мужмел» мағыналардың ишарат еткен аудандарына түсіндірме арқылы кіре алады. Бірақ мәселелердің түгел түсіндірілуі үшін жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл ғылымдар мен «истиллафтары» аздап болса да дерек иесі болуы түсіндірменің жақсы оқылуында түсіндірушінің өз пікір айырмашылықтарын көруге мүмкіндік береді.

Түсіндірменің жасаған барлық осы жеңілдіктеріне қарсы, шығарманың түсінілуі мүмкін болмай отыр. Шығарманың жоғарғы дәрежедегі «хафас» дәрежесіне тиесілі сопылық кітап болғандықтан, умимиет арқылы сопылық шығармалардың түсіндірілуінде кездескен қиындықтар осы жерде де кездеседі. Жоғарыда келтірілген көзқарастарды қорыта келгенде, Ибн Арабидің «Фусусу-л Хикам» еңбегін түсіндіру тек астарлы мағыналарды ашумен ғана шектелмейді. Сонымен қатар, Оның басқа да еңбектерін пайдалана отырып және ол еңбектердің үсіндірме терминдерін қолдана отырып бұл еңбекке түсіндірме жасауға болады. Сонда ғана оқушы тек Ибн Арабидің бір шығармасына қатысты түсіндірмелер оқығанмен басқа еңбектеріне қатысты бай мғлұматтар алуға болады деген тұжырым жасауға болады.

Алғашқы сопылардан жеткен «шатх» түрінен болған сөздер таң қалдыратын және түсініксіз сөздермен баяндалып жатады. Ал, Фусусул-Хикамдағы кездесетін кейбір сөздер де бір-біріне қарама-қарсы «парадокс» халінде келеді. Алайда көңіл бөлінсе түсінікті болып, әртүрлі логика мен қисындармен келтірілгенін көруге болады. Ибн Арабиге дейін жазылған тасаууф кітаптарындағы таухид, мағрифат, махаббат, фәна, бақа, уәжд, ужуд, фарк, жәми, сәкр, саһу, ғайбат, хузур т.б. ұғымдар мен терминдерден хабардар болу Фусустағы пікірлерін өте жеңіл түрде түсінуге қамтамасыз етеді. Бұл тасаууф кітаптарына Кашанидің «тасаууф терминдері» мен Сәид Шариф Журжанидың Тағрифаты сияқты термин сөздіктерін де қосу қажет. Фусусул-Хикам аудармасы Нури Генчосман бұл «ең басты шығармаларды зерттеу жасамастан Шайхи-Акбардың мәтіндерінен бір мағына шығару мүмкін емес» деп айтады және терминдердің мәнін «сопылардың өз түсініктеріне сай өзіндік терминдері, өздеріне тән тілдері бар, тасаууф терминологиясын білмегендердің ұлы сопылардың еңбектерінен бір нәрсе түсінулері және тасаууф жайында сөз айтулары мен өкілдік етулері мүмкін емес» деп көрсетуде. Шарих-жариялауды ұсынған анықтамада уақыт өте келе тасаууф терминдерін түсіндірсе де, әуел баста тасаууф термині мен тақырыптары жайлы таныспастан алдын, сопылық жолмен жүру оңай емес.

«Уахдат әл-ужуд» философиясы Алла мен әлемнің бір екенін, Алла мен әлем екілігінің жоғын айтып, әлемде бірліктің барын тұжырымдаған. Алладан басқа көрініп тұрған болмыстардың негізінде Алланың біраз көріністері жатқанын айтып, болмыстың жалғыздығы түсінігіндегі Уахдатул ужуд түсінігін алға шығарған.

Бұл философияны жасау үшін Ибн Араби және ізбасарлары Құран аяттарын оған сәйкестеп, пайғамбарларды жаңылыстар жасайды деп кінәлаған. Ибн Арабидің «Фусусул Хикам» кітабындағы Нұх Фассынан үзінділер келтірейік: «Хақиқат адамдарының пікірінше Алланы дұрыстау оны шектеу деген сөз. Оны дұрыстаған адам не сауатсыз не әдепсіз. Бірақ кемшіліксіз екендігін айтқандардан шариғатқа сенгендер мұны жеткілікті деп басқа ештеңе айтпаса, парқын білмей әдепсіздік еткен болады және Хаққа да, Пайғамбарларына да жала жапқан болады. Бұлар жаңылысқандығына көздері жеткендер болады. Кітаптың бір бөлігіне сеніп, бір бөлігіне сенбегендері сияқты. Бірақ илахи шариғаттардың Алладан бұрын жалпы түрде айтылып, кейін барлық тілдерде әркім түсінетіндей деңгейде жекеленгендері айтылады. Хақтың әрбір жаратылғанда бір көрінісі бары күмәнсіз. Ол әр түсінікте ашық және әр түсінікте жасырын. Бірақ Алла әлемнің көрінісі және мәні, және ол ашық болғанның аты дегендердің түсінігінде ашық. Сондықтан мағына тұрғысынан Ол ашық болған нәрсенің рухы. Олай болса, Хақ жасырын. Әлемнің ашық көріністері бойынша, көріністі басқарған рух сияқты. Мысалы, адамның және танытылған әрбір болмыстың танымында ашық пен жасырын болады. Хақ әрбір анықтама арқылы танылады. Әлемнің көріністері (болмыстары-бейнелері) санала алмайтындай және ойға алына алмайтындай өте көп. Ондағы әрбір көріністің танымы әрбір әлемдегі көріністердің білінуі арқылы жасалады. Сондықтан Хақтың танымы біліне алмайды. Өйткені оның танымы тек әрбір көріністің танымы арқылы біліне алады. Әрбір көріністің білінуі мүмкін болмауына қарағанда Хақтың танымы да мүмкін емес. Алланы басқа болмыстарға ұқсағанын айтқандар оны шектеген, білмеген болады. Пайғамбар Хақтың білінуін адамның өзін білуімен байланыстырғысы келіп, «Өзін білген Раббыны білген болады» деген. Алла да «Әлемдегі және өздеріндегі белгілерімізді жедел көрсетеміз» /Фуссилат, 53/ деген. Ол – сенсің. Көргендер оның хақ екенін түсінсін. Өйткені сен оның көрінісісің, ол сенің рухың. Сен ол үшін заттай болмыс сияқтысың, ол сен үшін болмыс көрінісін билеген рух сияқты. Таным сендегі ашық және жасырынды қамтып тұр. Билеуші рух көріністен айрылғанда, адам деген нәрсе болмайды. Тек адамның көрінісіне ұқсаған бір көрініс арқылы түсініледі. Оныменен тақта немесе тас көріністер арасында еш айырмашылық қалмайды. Оған шынайы түрде емес, ауыспалы тұрғыда адам аты беріледі.

Әлем көріністерінде Хақтың жоқ болуы мүлде мүмкін емес. Олай болса, Алла туралы улухийаттың танымы ауыспалы түрде емес, шынайы болады. Адам көрінісінің ашылуы өз тілімен рухын және өзін билеген нәпсіні сүйгені сияқты, тура солай Алла да, әлем көрінісінің тасбих етілуін қадағалайды. Бірақ әлемдегі болмыстардың оны тасбих етуін қамти алмаймыз. Өйткені әлемдегі көріністерді ұғына алмаймыз.

Нұх қауымына насихат еткенде ұқсату мен теңеу арқылы насихаттағанда, оның насихатын қабылдар еді. Оларды ашықтан насихаттады. Кейін жасырын насихат етті. Кейін Раббыңы сыйын, Ол күмәнсіз тура жолды көрсетуші, қауымымы күндіз-түні насихат еттім, бірақ оларды өзімнен аластатқаннан басқаға қолымды жеткізе алмадым. Алланы білетіндер, Нұхтың қауымын мақтағанын және ақ-қараны ажыратқан Нұх насихатына қауымы иілмегенін түсінді. Мәселе Құранда. Құранда аталғандар, оның ішінде аталса да, фурқанға құлақ салмаған. Өйткені Құран фурқанды қамтиды, бірақ фурқан Құранды қамти алмайды. Сондықтан Құран тек Әзреті Мұхаммед пен үмбеттердің ең жақсысы болған оның үмбетіне берілген.

«Ешбір нәрсе ол сияқты емес» деп, мәселені бір нәрсенің төңірегіне топтады. Нұх қауымын күндіз-түні шақырумен болды. Түнде жасырын, күндіз ашықтан шақырумен болды. Ұқсату мен теңеуді біріктіріп, қолданбағандықтан, қауымы одан айнып, насихат олардың мүлде алыстауына себепші болды.

Кейін олардың жабық жағдайларын ашу үшін емес, өздерін тура жолға салу үшін шақырғанын айтты. Олар оны түсінді. Саусақтарының ұшымен құлақтарын тығындап, киімдерімен бүркенді. Мұхаммед Пайғамбарымыз қауымын күндіз-түні шақырған жоқ, бірақ күндіз де, түнде де күндізгідей шақырды.

«Алла жаққа шақырамын» сөзінде Әзреті Пайғамбар ісінің толығымен Алланың қолында болғанын аңғартады. Табынған әр нәрседе Хақтың жүзі бар. Оны білген біледі, білмеген білмейді. Мұхаммед турасында «Раббың тек өзіне ғибадат етуіңді бұйырды» дер айтылады.

Ғалым кімге ғибадат жасайтыны, және қандай көріністе оған ғибадат жасайтынын біледі. Айырма жасау және көптік, заттай болмыстың органдары және рухани көріністегі күштер сияқты. Ол үшін табынатын әр пұтханада тек Аллаға ғибадат жасалады. Ғибадат жасаушылардың ең жаманы онда құдайылықты елестеткен адам. Бұл елес болмаса, ол тасқа не басқаға табынбас еді. Сол үшін оларға «Табынатындарыңызға есім беріңіз» деп айтылған. Сол табынғандарына ат берер болса, оларды тас, ағаш, жұлдыз деп атар еді. Кімге ғибадат жасадаңыз деп сұраса, құдайға деп айтар еді. Аллаға және құдайға деп айтпас еді. Ғибадат жасағандардың ең жақсысы табынған нәрсесінде құдайылықты елестетпей, «Бұл Алланың ашылуы, ұлықтау керек» деп, ғибадатын шектемейтіндер. Алайда елес иесі жаман ғибадат етуші «Бізді тек Аллаға жақындатсын деп оларға табынудамыз» дейді. Алайда ғалым болған жоғары ғибадат жасаушы «Құдайларың біреу ғана» дейді. Сол үшін болмыс оты сөніп Аллаға көңілі берілгендерге сыйлық бар.

Нұх құдайым демей, Раббым деді. Себебі, ра тұрақты, құдайдың есімдері өзгереді. Әр күні оның жағдайы бір. Жер мен көктердегінің бәрі Оныкі. Жерге көмілсең, ішінде боласын, Ол қабық болады. «сені оған қайтарып, қайтадан шығарады» [I.Sarmis. Teorik ve Pratic acidan Tasavvuf ve Islam. Istanbul – 1997. -479 s. 242-248 бб.].

«Фусусул Хикам», «Футухатул Маккийа», «Тафсирул Құран-и Карим» атты кітаптарында Ибн Арабидің сенімі мен тәсілдері осындай. Барлық жаратылғандардың бір уақытта Алланың бір-бір көрінісі және рухы болғанын қалай жақтағаны барлық кітаптарына ортақ.

Енді Ибн Араби қорғаштаған Уәхдәтул ужуд сенімінің не екендігі турасында Шайхул Ислам Мұстафа Сабри, Ибн Араби және оның ізбасарларының айтқандарын келтіріп, түсіндіруге тырысайық:

«Уәхдәт әл-Ужудты жақтайтындар әлемнің бар екенін терістемей, бұл барлық болмыстардың Алла болып табылатындығын айтады. Олар философияларына таухид мазхабы деген атау берген. Себебі, барлық болмыстардың бір болмыс екендігін айтқан. әрбір болмыстың болатын Алланың өзі. Әр болмыс өз болмысымен емес, өз болмысымен бар болады, өйткені оның болмысы жоқ, болмыс Алланыкі, тіпті Алла болмыстың өзі. Әлемді айнаға, Алланы айнада көрінген бейнеге ұқсатады. Тіпті бұл ұқсату олардың не айтқысы келгендерін толық түсіндіре алмайды. Өйткені айнаның өз болмысы бар. Бірақ әлемнің болмысы жоқ. Бар деп көргеніміз және әлем деп атағандарымыз Алла деп аталуға лайығырақ. Бұл философияда болмыстарды жоқ деп қабылдау айтылмайды. Керісінше, оларды біріктіру және Алла деп бір болмыс деп қабылдау орын алған. Қысқаша айтқанда, Алла мен әлем біртұтас. Бұл айтылғандарды керісінше көрсетіп, Алланы айна, ал әлемді айнада көрінген бейне дейді. Ибн Араби «Өзіңді көрсең, ол сенің айнаң, оның үкімдері көрінген замат сен оның айнасысың» деген.

Нұх Фассында Ибн Араби былай дейді: «Хақ әр жаратылғанда ерекше көріністе көрінеді. Әлем оның көрінісі және мәні. Әлем оның ашық есімі. Алланы толық түсінбеуіміздің себебі, білім ретінде әлемді түсіне алмайтындығымыздан». Худ Фассында былай дейді: «Шірк үлкен зұлымдық екені күмәнсіз» аятындағы зұлымдықты білімсіздік деп түсіндірген және «Мүшрик өз өзіне серік жасап алуда, бұл да білімсіздіктің ең үлкені» деген.

«Алланың ариф әулие құлдарының Уәхдәтул Ужуд философиясы мен Алланы әлемнің жиынтығы дегендер және сынағандардың Алланың болмысын айлакерлікпен терістегендердің пантеизмі арасында не айырмашылық бар? деп сұралпды. Фусусул Хикамды түсіндірген Абдулғани ан-Наьлуси былай деген: «Ол – барлық рухтар, барлық денелер, барлық халдер мен түсініктері. Ол бұлардың барлығынан бөлек, өйткені оның болмысынан басқа болмыс жоқ».

Абдулкәрім ал-Жили «Ал-Инсанул-Кәрим» деген кітабында былай деген екен: «Алла қай жерде? Әлем қай жерде? Сөйлеме. Өйткені әлем деп аталатын Алладан басқа ештеңе жоқ. Сол үшін Ибн Араби де былай деген: «Біз көрініспіз, ғибадат орны да біздің көрінісіміз. Әлемнің көрінісі әлемнің өзі демек. Ғибрат алыңыз! Алланы әлемнің рухы деп есептеген пантеизм Алланы әлемнің өзі деген уәхдәт әл-ужуд философиясынан гөрі ақылға сай көрінеді». CITATION Hay91 \l 1033 (Altintas, 1991)

Уәхдәтул Ужудтың таухидке кері келіп, исламнан тысқары сенім екенін сопы Имам Раббани айтып, «Мәктубатында» сынаған. Шындығында, өзі уәхдәтул удужтың орнына уәхдатуш шухуд деп атаған сенімді алып келді. Ол уәхдатуш шухудты «Салик іздеген ақиқат болмысқа байланып қалатындығы соншалық барлық нәрселер бар болуымен қатар, олар бір-біріне қарамайды, бір-бірін көрмейді, оның жүрек көзіне ештеңе келмейді» деп анықтайды. Сонымен бірге сопы ретінде уәхдатул ужудты сынауы, Ибн Араби және сол сияқты ойлайтындарды қолдамайтыны, шындықты көрсетуі үлкен маңызға ие болды. Кітабының біраз жерінде Имам Раббани мынадай сындарға орын берген: «Ұқсату мен теңеуді өздерінде біріктіре алғандардың бірқатарының айтулары бойынша, барлық иман келтірушілер теңеу арқылы көрместен иман етеді. Бұл иманмен бірге ұқсату иманына қол жеткізген адам ариф болады. Бұл ариф жаратылғандарды Алла тағаланың көрінуі деп ойлайды. Жаратылғандарды уәхдәттың түрлі көріністерге ие халі ретінде қабылдайды. Жаратқанды жаратылғандардың ішінде көреді. Ол бойынша, теңеумен ғана бір болу, яғни жаратқанға ештеңеге ұқсамайтын, түсінілмейтін болмыс ретінде сенудің нұқсаны бар. Бір болған болмысты көптіктен айырып ойлауды кемшілік деп біледі. Ештеңемен байланысы жоқ, ештеңеге ұқсамайтын болмысқа сенетіндерді төменгі дәреже деп есептейді. Көптікті түсінбестен тек бір болмысты ойлауды шектелген ортада қалу деп есептейді.

Пайғамбарлардың барлығы объективті, яғни адамнан тыс және адамның ішіндегі пұттарды жоюға қызмет жасайды. Барлығынан бұл пұттарды жоюды қалады. Ештеңеге ұқсамайтын, қалай болғаны түсініле алмайтын және болуы қажетті жаратушының бір екенін білдірді. Жаратылғандарға ұқсағандарға иман келтіруді бұйырған және жаратылғандар жаратқанның көріністері деген пайғамбарлардың болғаны турасында ештеңе жоқ. Барлық пайғамбарлар бар болуы қажетті жаратушының бір екенін сөздерімен білдірткен. Одан басқа ештеңеге табынуға болмайтындығын айтқан.

Бұл тасаууфшылар пайғамбарлық дәрежесін түсіне алмаған болу керек. Бұл ұлылар, екі болмыстан (жаратқан мен жаратылған) хабардар еткен. Бұл екі болмыс бір-бірінен мүлде өзгеше. Пайғамбарлардың сөздерінен таухид пен бір болу мағынасын алып тастау бос тірлік. Олардың айтуынша, бар бір болса және әр нәрсе оның көрінісі болса, жаралғандарға ғибадат жасау оған ғибадат жасау дегенді білдіреді. Бұлайша жаңылыс сөйлегендер жоқ емес. Пайғамбарлар мұндайларға қатал тыйым салған. Алла тағаладан басқаға табынғандар шексіз азап шегетіні білдірткен. Жаралғандарға табынғандар Алланың дұшпаны болатындығы білдірілген.

Бұл сопыларға жаңылыс түсініктері білдірілмегендіктен және білімсіздіктерінен жаратқанды жаратылғандарға ұқсату күнәсінен құтыла алмағандықтарынан біршамасы былай деп айтқан: «Пайғамбарлар ақылы аздар жаңылыс түсінбеулері үшін нәзі тақырып болған таухиди ужуд /уәхдатул ужуд/ білімін қорғап қалды. Пайғамбарларға әр нәрседе дұрыс жолды көрсету лазым. Болмыстың бір болуы дұрыс болса және одан басқа ешқандай болмыс болмаса, мұны әрине сақтап қалмас еді. Дұрысты тастап, жаңылысты көрсете алмас еді. Алла тағаланың заты мен сипаттары, істері туралы білімде дұрысты сөйлеуге тырысты. Ақылы аздар түсіне алмаса да, дұрысты айтудан бас тартпаған. Құран Кәрім мен шариф хадистерде муташабихат деп аталатын нәзік білімдер бар. Муташабихатты санасы аздар, тұмсығының астында басқаны көре алмайтындар және нәзік ойлары бар ұлылар да түсіне алмаған.

Бұл сопылар болмыстың екеуін айтқандарға және Алла тағаладан басқасына ғибадат жасаудан қашқақтағандарды мүшрик дейді. Болмыс біреу, деген адам мыңдаған пұттарға табынса да, ол муәххид (монотеист) болады. Олар бойынша, ол пұттар Алла тағаланың көріністері. Оларға табыну Алла тағалаға табыну дегенді білдіреді дейді. Бұл екеуінің қайсысы мүшрик, қайсысы муәххид?

Пайғамбарлар уәхдәтул ужуд турасында айтпаған. Болмыс екеу дегендерге, яғни Алладан басқа болмыстарды қабылдайтындарға мүшрик деген жоқ. Табынылатын заттың, табынылатын болмыстың табынушы болмысы бір екенін айтты. Одан басқасына табынуды шірк деді. Бұл сопылар жаратылғандарды Алла тағаладан басқа деп білсе, басқа нәрселерге табынғандарға, мүшрик болмайды, дей алмас еді. Олар білсе де, білмесе де жаратылғандар жаратылған болады. Ол Алла емес.

Бұлардан кейін келгендердің бірқатары бұл әлем Алла тағаланың көрінісі емес деді. Әрбір нәрсені сол деуден бастарын аулақ ұстады.

Уахдәті ужудты ең алғаш ашықтаған, бірнеше қысымдарға бөлген, граматика кітәбі сияқты парша-паршасын шығарып түсіндірген шейх Мухиддин Ибн Араби болатын. Бұл білгінің бірқатарын және жіңішке жерлерін жалғыз мен таптым. Пайғамбарлардың соңғысы, жіңішке білгілердің бір қысымын әулиелердің соңғысынан алған, дейді. Ал енді адамзат баласына, фәнә және бәқа халдеріне қауышу, уәлеяты суғра мен уәлеяты кубраның дәрежелеріне көтерілу үшін, тәухиді ужудтың еш керегі жоқ. Тәухиді шухуд (уәхдәті шухуд) керек. Жаны бар болғанды бір деп білу емес, бір көру, одан басқасын көмеу керек. Мұндай көруде фәнә жоқ болады. Алла тағаладан басқа барлық нәрсе, өз уақытымен ұмытылады.

Имам Раббанидің Мәктубәт аудармасынан алынған кейбір мәселелер. Раббани – Ибн Арабиге және кітәптарына шейх Абдулқабыр Иеменидің көзқарасы, «Алла тағала ғайыпты білмейді деген. Осыны сұрап тұрсыңдар. Бұл пікір, бұл сияқты сөздерді тыңдағым келмейді. Мұндай сөзді сөйлегендер, қаласа шейх Қабір Иемени (Иеменлі үлкен шейх) болсын, қаласа шейх Ибн Араби болсын, ешқайсысын тыңдағым келмейді. Бізге Араптардан шыққан Мұхаммедтің сөйлеген сөздері керек, ал Мухиддин Ибн Арабидің және Садреддин Көневидің немесе Абдурразақ Кашидің сөздері керек емес. Бізге нас (аяттар) керек.» Фусс (Ибн Арабидің Фусус Хикәм кітәбі) керек емес. Футухат Мәдине (Мәдинеде түскен аяттар) баркезде, (Ибн Арабидің Футухат Мекке) кітәбіна қаралмайды. Алла тағала, Құран-кәрімде, ғайыпты білгенін айтып жатып өзіңді сүйеді. (ғайып ғалымы) болғанын білдіреді. (Алла тағала ғайыпты білмеу деген), көп шіріктің таза надандардың сөзі. Турасы, Алла тағалаға сену. Ғайып сөзі, басқа нәрсені де көрсетеді дегенді білдіреді. Ауыздарынан шыққан сөздерінің ауырлылығын, құлақтары естімейді. Исламға сай келмейтін мұндай сөздерде не демек болғандарын әттең білсем ғой. Деп Раббани қатты қынжылды.

Суфилердің Ислам сыртындағы сөздері, Мансұр Халлаждың айтқан сөзі (Әнәл Хақ) дегені және Баязид Бәстәмидің (Субхани) дегені болса, тура мағынада емес, ауыспалы мағынада айтқандары үшін олар құтыла алады. Себебі олар өздерінің хәл ішіне кірген кездерінде, ойлары мен ақылдары өздерінде емес еді.Тек суфилер ғана түсінетін тұңғиыққа түскеннен кейін, солай сөйлеген. Бірақ, бұлардың сөздерін, хәл білдірмейді. Тек бір ілім мен білім түсіндіреді. (Бұл сөздің тәуил етілуін қаладым) деулері, оларды құтқара алмайды. Мұндай сөздердің тәуилі мақбұл емес. Алайда, жалғыз сәкір (мастық) хәлінде сөйленген дұрыс емес сөздерден, басқа бір сөздің мағынасы шығады. Ақыл-есі дұрыс болған қандай да адамның сөзінен басқа нәрсе түсінілмейді. Мұндай нәрселерді сөйлеген адам, көзбояушылық жолын ұстанып, өзін басқалардың көзіне көрсету үшін болса, бұл да көп шіріктің және өз-өзін алдағандардың қатарында болады.

Адамдарды өзінен суытып, қасынан ұзату үшін, қолданылатын көп нәрсе бар. Бұларды тастап та, кәпір болуға жақындауға не себеп бар? Бұл сөздің не бола білетінін сұрайсыңдар. Әр сұраққа жауап, жауап беру керек болғандығы үшін, мына жерде бірнеше нәрселер айтып кетемін: Ғайыпты тек Алла тағала біледі. Уахдеті-ужудқа қосар болсам, Ешбір Пайғамбардың, мақлұқтарға (жаратылғандарға) ұқсаған бір жаратқанға иман келтіруін және мақлұқтар жаратқанның көрінісі дегенді еш қашан айтпаған. Әр нәрсе, жалғыз болған Раббымыздың көрінісі, дейді. Бұл сөздерге қарсы дәлел ретінде Хадид сүресінің 3-ші аятында, (Әр нәрсенің бастауышы және соңы, әр көрінетін және көрінбейтін барлығы да Ол). Тағы Әнфәл сүресінің 17-аятындағы, (Ол атқан оқты сен атпадың. Алла атты) және Фәтһ сүресінің 10- аятындағы, Саған қолдарын беріп сөз бергендер, әлбетте Алла арқылы сөз бергендер) олар осылай оқиды. Бұл аяттар, олардың тура сөйлеп жатқандарын көрсетпейді. Аятта Алланың жалғыз өзін білдіру үшін, мақлұқтардың болмыстарын толық бір болмыс болмағандығын өте әдемі түрде көрсетуде. Болмаса бар болғандарын білдіру үшін емес. Бұл тасаууфшылар, Пайғамбарлық дәрежені түсінбейтін болады. Жаңағы тасаууфшылар , екі болмысты білдіріп тұр. Бұл екі болмыс бір-бірінен басқа дейді. Пайғамбарлардың сөздерінен тәуһид пен сенімді (уәхдәті-ужуд) мағыналарын шығару, бос жерге шешу үшін керек. Олардың айтқаны сияқты, бар болған, бір болса және әр нәрсе оның көрінісі болса, мақлұқтарға (жаратылғандарға) ғибадат ету, Аллаға ғибадат ету болып саналатын еді. Мұндай жаңылыс сөйлеген сопылар да жоқ емес.

Пайғамбарлар, мұндай нәрселерді қатаң түрде тыйым салған. Бұл тасаууфшыларға қате түсінгендіктерін білдірулері үшін және жәһилік дәуіріндегі сияқты, жаратқанды жаратылғандарға ұқсату бәлесінен құтқара алмағандары үшін және мақлұқтарға ғибадат жасау, Алла тағалаға ғибадат жасау болып санаудан бас тартулары үшін, біразы былай дейді: Пайғамбарлар, қалың жабылғандардың қате түсінбеулері үшін, жіңішке болған тәухиді-ужуд (уәхдәті-ужуд) ілімдерін жасырын сақтады. Пайғамбарлардың әр сөйлеген сөздерінің турасының білдірулері керек. Болмыстың бір болуы дұрыс болса және Алладан басқа ешкім болмаса еді, мұны әлбетте сақтамас еді. Дұрысты тастап, қатені білдірмес еді. Оның үстіне, Алла тағаланың заты мен сипаттары және істері үшін болған білгіде дұрыс сөйлеуге олар тыңғылықты алаңы жұмыс істейтін болады. Қалың жабылғандар түсінбесе де, тура сөйлеуден қашпайтын еді. Олар көрмейме, Құран-кәрімде және хадис шәрифтерде, (мутәшәбихат) деген жіңішке білгілер бар.

Мутәшәбихат, емес қалың жамылғандар, кескін көрінетін және түсінігі болған үлкендермен бірге әлі де түсінбеуде. Мұнымен қатар, бұларды білдіруден қайтпады. Жәһилдер түсінбейді деу арқылы білдіруден бас тартпады. Бұл тасаууфшылар, болмыстың екі болғандығын сөйлегендерге және Алла тағаладан басқаға ғибадат етуден қашушыларға, мүшрік дейді. Болмыс бір деген адамға, мыңдаған пұттарға табынса оған муаххид дейді. Олардың түсінігі бойынша пұттар, Алла тағаланың көрістері. Оларға табыну, Алла тағалаға ғибадат ету болып саналады дейді. Ал енді бұлардың қайсысы мүшрік және қайсысы муаххид? [3]

Пайғамбарлар уәхдәті-ужудты білдірмеді. Болмыс екеу дегендерге, жаны Алладан басқа болмыстар қабыл еткендерге мүшрік демеген. Мағбудун, табынатын болмыстың бір болғандығын сөйлейді. Одан басқасына табынуға шірк деді. Бұл тасаууфшылар, мақлұқтары Алла тағаладан басқа екенін білсе еді, басқа нәрселерге табынғандарға мүшрік болмайды демейтін еді. Олар білсе де, білмесе де, мақлұқтар мақлұқ болып қала береді. Ол (Аллаһ) емес. Бұлардан кейін келетіндердің бірқатары, «бұл әлем, Алла тағаланың көрінісі емес», деді. Әр нәрсеге Ол деуден аулақ болды. Әр нәрсе ол, қалғандары ұнамайды. Осы үшін шейх Мухиддин Ибн Араби және оның жолында болғандарды теріске шығарды және айыптады. Бірақ бұлар, бұл әлем Алладан басқа да демейді. Ол емес, одан басқа да емес, дейді. Бұлардың сөздері де дұрыс емес. әлбетте екі нәрсе бір-бірінен басқа болады. Екілікке сену, ақылға қонымсыз болады. Әрине, әһлі сүннеттен кәләм ғалымдары, Алла тағаланың сипаттары ол емес, одан басқа да емес, деген болса да, бұл жердегі басқа сөзі, лұғат мағынасында емес.

Басқа-басқа болған екі нәрсенің бір-бірінен бөлінуі жайыз болады. Ал бірақ бұл Алланың сипаттары затынан айырылды деген сөз емес және айырылулары жайыз емес. Осы үшін де Алланың сипаттары ол емес. одан басқа да емес, деген сөз дұрыс болып табылады. Әлем болса мұндай емес деу, әрі лұғат жағынан қарасаң да, әрі иман жағынан қарасаң да, дұрыс емес. бұлар алға қарай жылжымай қалғандары үшін, әлемді, жанды мақлұқтарды Алланың сипаттары секілді қабылдады. Сипаттар үшін айтылуы керек болғаны, әлем үшін де айтылды. Әлем осы, деп айтпағандарына қарағанда, одан басқа деп айтулары болып саналады. Мұндай тәухиді-ужуд (уәхдәті-ужуд) жолынан құтыла алмайды. Болмыстың көп болғандығын түсінулері керек болатын. Уәхдәті-ужудті қолдаушылары, мысалы шейх Мухиддин және оның жолында жүрушілер, әр нәрсе Ол (Алла) дейді. Бұл сөздері, әлем Алламен бірлескен мағынасында емес. Хаша және Кәлләә! Бұл сөздері әлем жоқ, бірақ Алла бар деген мағынасына келеді. Мәктүптерімде бұл нәрселерді ұзақ-ұзақ ашықтап кеттім. [4]

Уәхдәті-ужудқа қарсы Уәхдәті-шухудтың шығуы: Тәухиді ужудқа (уәхдәті ужудқа) сенетін тасаууфшылардың екі болмысқа сенушілерге мүшрік деулері, олар екі болмыс көргендері үшін. Екі болмыс көру болса, тариқатта шірік болып саналады. Ал енді жауап: Тариқатта шірік болған, екі болмыстың көрінуі болдырмау үшін, тәухиді шухуд жетеді. Бұл жерде тәухиді ужудтің ешқандай керегі жоқ. Фәнәнің жоқ болуы үшін, қасиетті мәні бойынша сейсенбі, басқа ешбір нәрсені көрмеуі және түсінбеуі керек. Мұндай тариқаттағы шіріктен құтылған болып саналады. [5] Уәхдәті Ужуд пен Уәхдәті Шухудты татуластыру, Тәухиді ужудты жақсы жағынан ашықтаған шейх Мухиддін Араби болатын, одан алдыңғы келген үлкендердің сөздері де, қай уақытқа дейін тәухидті және бірлестік болуды көрсетсе де, бұл сөздерден тәухиді шухудты да түсіне біледі.

([3] Мәктубәт тәржімесі, с.1,s. 390 мәктуп. [4] Мәктубәт тәржімесі, 272 мәктуп, с.1,s. 390. [5] Мәктубәт тәржімесі, 272 мәктуп, s. 390-391.

Суфиие алиеенің үлкендерінен кебіреулерінің, исламға сай келмейтін жат сөздерін, кейбір адамдар олардың сөздерін тәухиді ужудке қосқан болатын. Мысалы, Әбу Мансұр Халлаждың (әналхақ) сөзі және Әбу Язид Бәстәмидің (Субхани) сөзі және осыған ұқсас сөздер, былай болады. Мұндай сөздерді түсіну үшін тәухиді шухудты білуіміз керек. Бұл суретте де Исламда да сәйкес келетінін түсінесіздер. Бұл үлкен ғалымдар, ол хал ішінде, Алла тағаладан басқа, еш бір нәрсе көрмейінше, бұл сөздерді сөйлеген болатын, Алла тағаладан басқа еш нәрсе жоқ, деп айтқылары келді. (Әнәлхақ) демек, мен жоқпын, Алла тағала бар, деген мағынасында. Өзін көрмейінше, бар болғандығын білмеген. Болмаса, өзін көріп, мен Хақ тағаламын демеген. Бұлай сөйлеу күпір болып саналады. 8

Алланы көргендерін және Алламен сөйлескендерін айтып ой тастаған, суфилерді жаман көрсету үшін, тасаууфшы болғандығын айтқандардың арасында Алла тағаланы көріп тұрмыз дегендер шықты. Ешқандай нәрсеге ұқсамайтын Уажибул ужудты (Алланы) көргендерін айтады. Пайғамбарымыздың (с.а.у) миғраж кешіндегі бір рет қауышқаш мәртебесіне, біз әр күні қауышып жатырмыз дейді. Көрген нұрларын, таң атып келе жатқан уақыттағы жарық сияқты деп, соған ұқсатады. Бұл нұрдың ешкім түсінбеген бір мәртебе болды деп санайды. Тасаууф жолының соңы, бұл нұрдың көрінуіне дейін деп есептейді. Алла тағала былай бұйырды деп, бірнеше нәрселер айтатын еді. Дұшпандарына, Алла тағала сізге былай солай істеу керек екендігіңді білдірді дейтін. Өздері сүйген адамдарға тек жақсы сөздер ғана айтатын. Кейбіреулері болса, түннің үште екісі болмаса төртте үші өткенне кейін, Раббыммен сөйлестім, көп нәрселер сұрадым, жауаптарын да алдым дейді. Бұлардың сөздерінен түсінілетіні, ол көрген нұр Хақ тағала деп санайды. Ол нұрды, Алла тағаланың көріністерінен бір көрініс болады және Алла тағаланың заты, өзі деп санайды. Одан қала берсе, ол нұрға Алла тағаланың заты деу, үлкен күнәнің бірі болып саналады. Бұлардың сөздері толық білімсіздік пен надандық. Алла тағала сондай сабырлы, мұндай надандарға ауыр ауыр азаптар беріп, бұларды жоқ етпейді. Алла тағаланың ілімі көп, кешірімі де көп. Құдіреті үлкен. Мұса (а.с) қауымы, Алла тағаланы көргісі келгендері үшін жоқ етілді.

Имам Раббани тәухиді; ужуди және шухуди болу үстіне екіге бөледі. Оған қарағанда шухуди тәухид бір көру, ужуди тәухид болса қол жетімді және ол ужудтың тысындағылары жоқ қабыл ету.

Ужуди тәухид иесі, Алланың затынан басқа қол жетімді білмеу, есім және сипаттары ілімді бір теріске шығарады. Олардың көзқарастары бойыншамүмкіннің ақиқаттарына ужуд иісі сіңген деп түйіндейді. Тағы да Раббаниге қарағанда фәнә бірақ шухуди тәухид арқылы түсіндіріледі.

«Мысалы кез келген біреу күннің болмысына ілім арқылы таныса, бұл көргендегі күннің қасында қалған жұлдыздардың сол жерде жоқ деп қабылдауын керек етпейді. Бірақ күнді тамашалап отырған бір адам жұлдыздарды көре алмайды. сонымен ол адам күнді көру өалауының сыртынан басқа нәрсе жоқ. Бірақ адам күмәнсіз жұлдыздардың бар болғандығын біледі. Күннің сәулесінен бізге ол жұлдыздар көрінбей тұр. Міне осы секілді бір адам жұлдыздардың бар болғандығын жоқ деп санаса қателескен болып саналады. Осы халде, үлкен бір мақамда болған адам, Алла тағаланың затынан басқасын жоқ деп санаса, бұл хал, ақыл мен шариғатқа қарсы; бірақ шухуд мақамында бір көруде мұндай бір сана жоқ. Күн шыққаннан кейін, жұлдыздарды жоқ деп қарау басқа.»

Имам Раббани шәриғат пен тариқатты қабыл етеді. Оның көзқарасы бойынша шәриғат пен тариқаттың арасын қылдың ұшындай болсын бір-бірінен бөле алмасың. Араларындағы айырмашылық тек қана: Ижмал, тәфсил, истидлал және кәшф қана болғандығын, шәриғатқа мухалиф болған әр нәрсенің мәрдуд болғандығын айтады.

Имам Раббани мен Мұхиддин Ибн Арабидің арасындағы бір және екі бөлек қарастырған көзқарастары.

Екеуінің біріккен нүктелері:

а) Латайун және тайун әлемдерінің бөлектігі.

б) Иләһи болмыс абсолюттік болмыс.

с) Үлкен және кіші әлем, әмір және халк, әлем мысалы, тәжәлли сияқты екеуінің де көзқарасы бірдей.

2. Екеуінің бөлінген нүктелері:

А) Ибн Арабидің айтуынша Зат пен дене бір. Имам Раббанидің айтуы дене Заттан бөлек және бірінші жаратылған нәрсе сол.

Б) Ибн Арабидің көзқарасы бойынша, сипат пен Зат екеуі бір. Имам Раббанидің көз қарасы бойынша сипаттар Заттан бөлек. Сипат Заттың көлеңкесі.

С) Ибн Арабидің көзқарасы бойынша, әлем сипаттардың ортаға шығуынан болады. Раббанидің көз қарасы бойынша әлем, ортаға шығуынан емес, бірақ сипаттардың көлеңкесінің ерекшелігі болып табылады.

Д) Ибн Арабидің көзқарасы бойынша, әлем арман бірақ Алла бар. Яғни әлем Алла. Имам Раббанидің айтуынша әлем арман емес. енді бұлай қабыл ету, әлемнің объектиф шынайлығын, сол уақытта да Алланың ибда` сипатын теріске шығару болып саналады. Содан кейін әлем арманға тән болса ол жоқ, тасаууфтарымыз бар деу.

Е) Ибн Арабидің көзқарасы бойынша, әлем көлеңке. Бірақ асыл Алланың өзі. Раббанидің көз қарасы бойынша да әлем көлеңке, бірақ бұл көлеңке асылдың өзі емес асылдан басқа бір нәрсе блып табылады.

Ж) Ибн Арабидің көзқарасы бойынша, Алла бір көруден де әлемнің үстінде. Ұлылыққа шындық пен даңқ арасындағы Осыған байланысты, бірлестіруде. Раббанидің көз қарасы бойынша, Алла әлемдерден бөлек емес, осы себепті оны әр халде ойлану керек.

Қорытынды

Тасаууфтың мақсаты – сонау алғашқы Пайғамбардан бастап соңғы пайғамбарымыз (с.а.у) бен әулиелердің көңілінде күн сияқты жарқыраған «Аллаға ең тамаша, әрі шын беріліп құл болу» еді. Демек таза жүрекпен Алланың ризашылығына қол жеткізу.

Хақ достары да, Пайғамбарымыздың (с.а.у) осы әлемдегі қызметін атқарған болып «Шынайы ғалымдар пайғамбарлардың мирасқорлары» деген үкімінің ішінен орын алады.

XII-ғасырда Юсуф Хамаданиден тәрбие алған Қожа Ахмет Ясауи мен Әбдіхалық Ғиждуани ғалым мүршид дәрежесінде болды. Бұхара, Ташкент, Түркістан – жалпы Мәуеренахр тасаууфтың көп жайылған жерлері болып есептелсе, Яасауи Тасаууфтың басында тұр. Юсуф Хамадани Орта Азияға келіп Ясауиді өзіне 27 жасында халифа етті. Тасаууф сүннетке байланысты Ясауидің өмірі сүннет өмірі. Ясауи сопылық тариқаттың басшысы. Ясауи сүнни Ханафи әһлі сүннетті жалғастырушы. Сүнни тасаууф – шариғат пен тариқатты ұштастырады. Ясауи ат үстінде өмір сүрген түріктердің исламдасуына зор әсер етті. Исламды түрік тілінде түсіндірді. Тасауф мәдениетін қалыптастырды. Дін мен тасаууфты баяндап пір жолын қалыптастырды. Ілім жүректен-жүрекке әліпбимен жеткізілді.

Ясауи исламның тасаууфтық жолын тарату үшін шәкірттерін дүниенің төрт бұрышына жіберді. Қай жерге барсаң да Хорасанның қолын көресің. Батыс, Шығыс, Анадолы, Ауғанстан, Үндістанда. Олар үлкен адамгершілік, ислами жүйе құрды. Бұл мутасаууфтар халықты исламға шақырып одан әрі ілгерілеуге ат салысып, себепкер болды. Осы тариқаттың әулеттерінің бірі Самарқанда Убайдуллаһ Ахрар болса, бірі де Имам Раббани Үндістандағы Серхендте.

XVII-ғасырда Үндістанда Ясауи мектебі құрылып, тасаууф мектебі қалыптасты. Оған себеп болған Мұхаммед Бакибиллаһ хазіреттері Самарқандта Убайдулла Ахрар мектебінде оқып жетіліп, тасаууфты жаюға Үндістанға барып, жас жігіт Имам Раббаниді үлкен Ислам ғалымы етіп жетістірді. Міне осылайша Түркістан – Самарқан – Үндістан тізбек болып жалғасты. Имам Раббани тариқат пен тасаууфты бірлестірді. Ясауи Қарахан дәуірінің соңғы кезінде өмір сүрген болса, Үндістанда Мұхаммед Хайдар Дулати мен Бабыр заманында, тариқат Имам Раббани арқылы жалғасын тапты. Ясауидің тасаууф шынжыры туралы Хазини (1498 жылы Тәжікстанда туылған Қаратаудың бойында өмір сүрген) кітабында баяндалған. Ясауи тариқатындағы кітап парсы тілінде жазылған. Қазір Сулеймания кітапханасында сақтаулы 81беті бар, XVI ғасырдағы тасаууф туралы мағлұмат бар. (20-21 ақпан 2010 жылы Халықаралық Қ.А.Ясауи симпозиумы, Стамбул)

Үндістанда Исламның жайылуына ілім адамдарының, мүжтәхидтердің, халықтың ішкі дүниесін нұрға бөлейтін тасаууф ілімі Имам Раббани арқылы болды. Имам Раббанидің сілсіле тізбегі Үндістанда үш ғасырдай жалғасын тауып тұрды.

Ислам тасаууфының мақсаты адамдарға Алланы таныту, жүрегін, рух деңгейін ретке келтіру болса, мутасаууфтар осы істердің басында дара тұлға болып тұр. Қазақ мұсылмандығының негізіндегі діни таным арнасы Ханафи фыкһы, Матуруди ақидасы және Ясауи ілімі арқылы қалыптасқан болса, осы ілімнің бір шеті сатылап отырып Үндістан топырағында мектеп болып орналасқан деуге негіз бар. Мұның айғағы Орта Азияда дамыған «Алтын сілсіле» тізбегінің XII-ғасырдан бастап Юсуф Хамадани (қ.с), Абдулхалық Ғиждуани, Ариф Ривгири, Инжир Фагнеуи, Али Рамитини, Баба Семаси, Сейид Әмір Килал, Шах Накшибенди, Алауддин Аттар, Якуб Черхи, Убайдуллах Ахрар, Захид Бедахши, Дервиш Мехмет, Мевлана Хажеги Эмкенди, Мухаммед Бакибиллах хазіреттері арқылы төрт ғасырдан кейін Үндістанда көрініс табуы, ілім орталығының ауысып отыруы, Пайғамбарымыздың (с.а.у) хадисінде: «Менің ажам (араб емес) үмметтерім, білім жұлдызда болса да алады» деуі үлкен дәлел. Демек, Мәуеренахр ғалымдарының ұзақ жылдар, тіпті ғасырлар бойы тасаууфтың орталығы болуы біз үшін үлкен мақтаныш. Мәуеренахр немесе Орта Азия, Самарқанд, Бұхара, Үргеніш, Түркістан, Сайрам, Отырар, Тараз. Бұл жерлер ежелгі кезден ақ мәдениеттер мен өркениеттердің тоғысқан жері болған.

Бүгінгі таңда әлемдегі мұсылмандардың 90 пайызын сунниттер құраса, олардың басым бөлігі Ханафи мазхабын ұстанады. Ал олар Имам Матурудидің бір жүйеге келтірген сенім негіздерін басшылыққа алады. Бұл сенім негіздері – Орта Азия, Түркия, Балқан түбегі, Қытай, Үндістан, Пәкістан аймағындағы мұсылмандар арасында кеңінен жайылған (Халықаралық Матуруди симпозиумы «Өткені, бүгіні мен болашағы 04-06 мамыр 2015 ж» Түркістан. Қазақстан)

Кәләм мектебінде Самарқанд негізін қалаған Әбул Мансұр әл-Матуруди (944 жылы дүниеден өткен) мектебі ханафилер арасында кең танымал болды. Осындай мектептерден білімін алып сусындаған Бакибиллаһ, Үндістанда Имам Раббаниді өзіне халифа етуі, сол өңірде Ислам тасаууфын күшейтті.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

M.Ali Ayni. Tasavvuf Tarihi. Istanbul-2000. -344 s.

I.Sarmis. Teorik ve pratik acidan Tasavvuf ve Islam. Istanbul-2004

Осман Нури Топбаш. Тасаввуф Иманнан ихсанға. Алматы-2013

H.Altintas. Tasavvuf Tarihi. Ankara-1991

Сопылық тарихы және философиясы. Қ.Қаратышқанова, Оқу-әдістемелік нұсқау, Түркістан, 2014, 60 бет.

Абуов А.П. Мировоззрение Ходжа Ахмед Ясави. Алматы 1997ж.

Идрис Шах Суфизм, Москва, 1994ж. Стр 5.

Ислам: энциклопедиялық сөздік, «Ғылым» Москва 1991ж

Hamid Algar, İmam-ı Rabbani md, DİA, C.22, s.197

İbrahim Sarmış, Tasavvuf ve İslam, s.301

Necdet Tosun, İmam Rabbanî’ye Göre Vahdet-i Vücud ve Vahdet-i Şuhud, Tasavvuf Dergisi, İbnü’l-Arabî Özel Sayısı-2, 2009, sayı: 23, s. 181-92

Mehmet Durmuş, Tasavvufta Yazdırılma Motifi, İktibas Dergisi,

H.Altintas. Marifetname`de Tasavvuf, Istanbul 1981

Cosan (Mahmud Es`ad), Makalat, Haci Bektas-I Veli, Ankara 1986

Ebu Nasr es-Serrac et-Tusi, Luma`, Bagdad 1960

Адем Ергүл, Қалби Хаят, Стамбул 2000.

Абдулқадир Гәйлани, әл-Фәтхур-Раббани, Стамбул 1987.

Абдулқадыр Ақчичек, Молла жәмиден Нәфәхатул-унс Стамбул-1981

Мұхаммед Әсғат әрбіли, Мәктубәт, (әзірлегендер: Х.Кәміл Йылмаз, Ирфан Гүндүз), Стамбул 1983

Muhyiddin ibn Arabi, Futuhat, Kahire 1923.

Şah Veliyyullah Dihlevi, Büstanül-Muhaddisin, çv. Doç. Dr. Ali Osman Koçkuzu, Ankara 1986.

Muhyiddin ibn Arabi, Fususu’l-Hikem, çev.: Ali Hüsrevoğlu. Istanbul 1980.

Keklik (Fuat) Muhyiddin ibn Arabi, İstanbul 1966.

Massignon (Louis), Akhbar al Hallaj, Paris 1965.

Aydın (Huseyin), Muhasibi’nin Tasavvuf felsefesi, Ankara 1967.

Ahmet Yesevi, Divanı Hikmet’ten Seçmeler6 haz.: Kemal Eraslan, Ankara 1983.

Nuriddin Topçu, Mevlana ve Tasavvuf, İtambul 1988.

Selcuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar, İstanbul 1994.

Суфизм және Қожа Ахмет Иассауидің «Диуани Хикметіндегі» ұғым-түсініктердің философиялық мәні, Қ.Қаратышқанова, Монография. Түркістан: «Тұран», 2014. - 200 бет.

Tosun, N. Imam-i rabbani Ahmed sirhindi hayati, eserleri, tasavvufi gorusleri , Istanbul : Insan yayinlari, 2009. - 176 с.

Кенжетай Д. Қожа Ахмет Йасауи дүниетанымы. Түркістан-2004

İmam Rabbani, terceme eden Huseyn Hilmi İşik, Mektubat tercümesi, İstanbul, 2014

İslam Alimleri Ansıklopedisi, İmam Rabbani, Ankara

Süleyman Ateş, İslam Tasavvufı, Ankara, 1972

Ebu’L-Ala Afifi. Tasavvuf (İslamda Manevi Derim)., Tercüme: I. Kaçar, M, Sülün, “Risale” Yay., İstanbul 1996. S.140

Қалиұлы А. Суфизм тағылымының шығыс өңірге таралуы// Түркістан тарихы мен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. Түркістан: Қ.Ф.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, 2000. 216-б.

Şapolyo (E.Behnan), Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi, İstanbul 1964.

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Файл

Раббанидің сопылыққа көзқарасы.docx

Раббанидің сопылыққа көзқарасы.docx
Размер: 144.8 Кб

.

Пожаловаться на материал

Описание к данному материалу отсутствует

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Похожие материалы:

Виды опробования тормозов

В пунктах формирования и оборота, а также в пути следования для проверки действия тормозов и плотности воздушной сети

Передача размера единицы величины

Воспроизведение единиц физических величин с наивысшей точностью осуществляется посредством государственных первичных или специальных эталонов. Основные положения о поверочных схемах.

Необхідність, процедура, завдання служби безпеки фірми

Поняття, мета, загрози особистій безпеці підприємця. Тестові завдання. Забезпечення економічної безпеки. Сектор режиму і охорони.

ТІЛ ДЫБЫСТАРЫНЫҢ ЖАСАЛУЫ

Дыбыстың жасалуы. Ритмикалық дірілдің нәтижесінде тон мен мұрын қуысын толтырып тұратын дауыс шымылдығы мен ауаның дірілі жатады.

Здоровий спосіб життя

Фізичне здоров`я - такий стан організму дитини, коли показники основних фізіологічних систем перебувають у межах норми й адекватно змінюються в процесі взаємодії з довкіллям

Сохранить?

Пропустить...

Введите код

Ok