Медицина үшін маңызы

1. Биофизика пәні медицина үшін маңызы

Биологиялық физика биологиялық жүйені субмолекулалық, молекулалық, жасушалық, ұлпалық, мүшелік және ағзалық деңгейлердегі дамуын  физика- химиялық тұрғыдан зерттейтін ғылым.1961 жылғы  І-Дүниежүзілік биофизиктердің  халықаралық конгресінде биофизика өз алдына  жеке ғылым ретінде  танылды. Осы конгрестің шешіміне сәйкес биофизика – молекулалық биофизика, жасуша биофизикасы, күрделі жүйелер биофизикасы деген бөлімдерден тұрады. Молекулалық биофизика бөлімі- биологиялық макромолекулалар (ақуыздарды, нуклейн қышқылдарын т.б.) мен  молекулалық деңгейдегі биологиялық жүйелердің  құрлысы мен физикалық қасиеттерін зерттейді. Жасуша биофизикасы- жасауша мен оның органелдерінің құрылымын, ондағы физика-химиялық үрдістерді, биопотенциалдың пайда болу механизмін, жасуша арқылы заттарды тасымалдауды, жасуша термодинамикасын зерттейді.Күрделі жүйелердің биофизикасы. Биофизиканың бұл бөлімі молекулалық деңгейден бастап жасушаға дейінгі деңгейдегі биологиялық жүйедегі өз ара байланыстарды зерттеумен және оны моделдеумен айналысады.Мүшелердің сезім биофизикасы.  Бұл бөлім көру, есту, сезу  секілді  тірі биологиялық құрылымдағы  құбылыстарды  зерттеумен, сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен тірі объектінің сезу мүшелерінде, рецепторларда  пайда болатын энергияның электр сигналына айналу механизмін қарстырады. Биофизика бұл аталған бөлімдерімен қатар адам ағзасынатүрлі физиалық факторлардың –шудың, механикалық тербелістің, электр тогы мен электромагниттік өрістің, иондаушы сәулелердің және т.б. әсерлерін де зерттеумен айналысады.Медициналық биофизика медицина және фармация ғылымдарымен бірлесе отырып мынадай  мәселелерді  зерттеумен айналысады: Азға күйін диагностикалауда  жаңа физикалық әдістерді қарастыру және негіздеу (электрография, хемилюминеенция, ЭПР, ЯМР, спектроскопия т.б.). Тірі  ағзаға сыртқы ортадағы  физикалық факторларының зиянды әсер ету механизімін зерттеу

 2 Биологиялық мембрананың негізгі қызметтері

Адам ағзасына тигізетін емдік әсерлер биологиялық мембранаға әсер ету арқылы  іске асырылады. Тіршіліктің ең кіші бөлігі болып саналатын, өз бетінше өмір сүре алатын жасуша кез келеген жәндік пен өсімдік дүниесінің негігі бөлігі болып табылады. Биологиялық  мембрана  мынандай қызметтер атқарады:

Механикалық,  бұл арқылы жасуша  өзін қоршаған ортадан оқшауланады, оның  дербес болуына және тиісті қызмет  етуіне мүмкіндік береді;Тосқауылдық, бұл арқылы  жасуша  өзін қоршаған ортамен  талғампаздық (селективті) түрде  пассивті және активті зат тасымалдауға қол жеткізеді;

Матрицалық, бұл арқылы биологиялық мембранада ақуыздар мен ферменттердің  болуы қамтамасыз етіледі,Энергетикалық, бұл арқылы биолгиялық мембранада  АТФ синтезделуі, биопотенциалдардың пайда болуына мүмкіндік алады.,

Рецепторлық,  мұндай қызмет арқылы  мембрана басқа жасушаларды, сыртқы тітіркендіргіштердің әсерін сезуге, заттарды танып білуге мүмкіндік алады.

3 БМ туралы ғылыми болжамдардың даму тарихи

«Мембрана» термині  ХІХ  ғасырдың орта бөлігінде пайда  болды және  бұл арқылы  жасушаны қоршаған  ортадан  бөліп тұрған,  жартылай өткізгішік қасиеті бар  жұқа қабатты атаған.  1851 жылы  физиолог Х.Моль өсімдік  жасушасы  плазмолизін  зерттеп, оның  қабырғасының  мембранаға  тән қасиеті бар екендігін  анықтаған. 1855 жылы ботаник К.Негели жасушаның толық қанды өмір сүруіне мембрананың жартылай өткізгіштік қасиетінің  маңызды екендігін, осы арқылы жасуша ішінде  осмостық  қысымың қалыпты жағдайда болатындығын мәлімдеді. 1890 жылы неміс зерттеушісі В.Пфеффер алғаш рет «жасуша немесе плазмалық мембрана» терминін енгізді.

1925 жылы Гортер мен Грендель гемолизденген эритроциттен  ацетон арқылы липидті бөліп алған. Алынған  ертіндіні судың   бетіне  құйған, булану нәтижесінде су бетінде пайда  болған липид  молекулаларының  алып  жатқан  аймағының  ауданы,   тәжірибе  басында алынған  эритроциттердің ауданынан екі есе  көп болған. Осының  негізінде мембранадағы липидтер екі қабат болып орналасқан деген қорытынды жасалды, 1935 жылы Дж.Даниэлли мен Г.Давсон биологиялық  мембрананың «бутерброд» тәрізді  мембрананың  жобасын ұсынды. Ол  үш  қабаттан, яғни  ортасында екі қатар(биқатар) болып липидтер орналасқан,  бұл қабаттың екі жағына  ақуыздар  жабысып  орналасқан  Қазіргі  уақытта  1972 жылы  Никольсон мен Сингер ұсынған, 1981 жылы Сингер одан ары жетілдірген  биомембрананың «сұйық-мозайкалы»  моделі  қолданылуда. Бұл моделге сәйкес биологиялық мембрананың негізі -  липидтер, олар бір біріне перпендикуля түрде, екі қатар болып орналасқан,  ал ақуыздардың кейбірі  липид қабатына жабысып, кейбірі оған батып немесе оны толығымен тесіп орналасқан 

                                                                   4 БМ түрлері моделдері

1935 жылы Дж.Даниэлли мен Г.Давсон биологиялық  мембрананың «бутерброд» тәрізді  мембрананың  жобасын ұсынды. Ол  үш  қабаттан, яғни  ортасында екі қатар(биқатар) болып липидтер орналасқан,  бұл қабаттың екі жағына  ақуыздар  жабысып  орналасқан  Қазіргі  уақытта  1972 жылы  Никольсон мен Сингер ұсынған, 1981 жылы Сингер одан ары жетілдірген  биомембрананың «сұйық-мозайкалы»  моделі  қолданылуда. Бұл моделге сәйкес биологиялық мембрананың негізі -  липидтер, олар бір біріне перпендикуля түрде, екі қатар болып орналасқан,  ал ақуыздардың кейбірі  липид қабатына жабысып, кейбірі оған батып немесе оны толығымен тесіп орналасқан 

                                                                    5 БМ сұйық мозайкалы моделі 

Қазіргі  уақытта  1972 жылы  Никольсон мен Сингер ұсынған, 1981 жылы Сингер одан ары жетілдірген  биомембрананың «сұйық-мозайкалы»  моделі  қолданылуда. Бұл моделге сәйкес биологиялық мембрананың негізі -  липидтер, олар бір біріне перпендикуля түрде, екі қатар болып орналасқан,  ал ақуыздардың кейбірі  липид қабатына жабысып, кейбірі оған батып немесе оны толығымен тесіп орналасқан 

1-фосфолипид биқабаты, 2-фосфолипид молекуласының гидрофильді полярлы басы, 3-фосфолипид молекуласының гидрофобты құйрығы, 4-интегралды ақуыздар, 5-гликолипид, 6-перифериялық ақуыздар, 7-иондық канал, 8-пор(саңлау), 9-ақуызға жабысқан микротүткіше. 

6 Жасуша мембранасының құрылысы

Мембрананың негізі -  липидтер, олар бір біріне перпендикуля түрде, екі қатар болып орналасқан,  ал ақуыздардың кейбірі  липид қабатына жабысып, кейбірі оған батып немесе оны толығымен тесіп орналасқан (6 сурет). 

Жалпы  липидтер үш түрде: фософолипид, гликолипид және стероид  түрінде кездеседі. Бұлардың ішінде фосфолипидтердің үлесі басым, яғни  көптеген денелердің мембрана қабаты фосфолипид молекуласынан құралған деп санауға болады.

  

                           7Фосфолипид молекуласының құрылысы

Биологиялық мембранадағы  фосфолипид  молекулалары  екі бөліктен: полярлы бастан және полярсыз құйрықтан тұрады. Полярлы бастың алып жатқан ауданы 0,6 нм2 тең, ал құйрыққа сәйкес келетін аудан  0,2-0,3 нм2. Фосфолипид молекуласының барлық ұзындығының  1 бөлігі  полярлы басқа, қалған 2  бөлігі оның құйрығына сәйкес келеді (7а сурет

а                         б

Кей фосфолипид молекуласының полярлы басы азотты топтардан (этаноламин,фосфат,холин) құралған болса, кей бірі азотсыз негіздерден (серин,инозин,треонин) құралған және зарядталған болып келеді,  соның нәтижесінде ол гидрофильді қасиетке ие, осы себепті олар су молекулаларын жақсы тартады. Полярлы бас  «мойын» арқылы «құйрықпен» жалғасқан. «Мойын» деп көп атомды спирттер: глицерин немесе сфингозиннен  құралған құрылымды атаймыз. Құрамындағы спирт түріне  сәйкес фосфолипидтерді: глицерофосфатты және сфингофосфатты деген түрлерге бөледі. 

Глицерофосфатты немесе  сфингофосфатты  «мойынға» полярсыз құйрық  жалғанған, ол екі тармақ  түрінде, көміртегінің 14 - 24 атомынан  тұратын,  май қышқылы молекулаларынан  құралған тізбек түрінде болады.  

Тізбектегі көміртегі атомына бір немесе екі сутегі атомы жабысып орналасқан, құрамы мен құрылымы парафинге ұқсас, су жұқпайды, яғни гидрофобты болып келеді (7б- сурет). Екі тармақты фосфолипид құйрықшасының бірі қаныққан, екіншісі қанықпаған май қышқылынан құралады. 

 8 БМ ақуыздар мен липидтер, түрлері

Биологиялық мембрананы құрайтын гликолипид молекуласы қатар жатқан  жасушалардың бір біріне жабысып қалмауын қамтамасыз етеді. Бұл липидтер қатар жатқан жасуша беттерінде  теріс электр зарядтарын   туғызады, нәтижесінде пайда болған электростатикалық өріс әсерінен олар бір бірінен  алшақтайды. Егер мембранадағы  гликолипидтер белгілі бір шамадан асып кетсе, онда жасушалар бір біріннен тіптен алшақтап кетеді, нәтижесінде олардың өз ара ақпарат алмасуы  бұзылады.Ақуыздар мембрана қабытында әр түрлі орналасқан, бірі мембрана бетіне   жабысып тұрса, бірі оны тесіп өтеді. Мембрана  бетіне жабысып орналасқан  ақуыздарды перифериялық, ал оны тесіп өткендерін интегралдық ақуыздар беп атайды. Интегралды ақуыздар липиттер тәрізді, мембрана   қабытындағы бөлігі -спираль түрінде ширатылған түрде болып келетін гиброфобты қасиеті бар, аминоқышқылдарынан  тұрады,  ал  мембрана қабатынан сыртқа шыққан бөлігі гидрофильді  қасиетке ие  және аминоқышқылдарынан  тұрады. Бұл ақуыздар мембрана қабытына гидрофильді  әсерлесу нәтижесінде  пайда болатын күштер арқылы ұсталып тұр. Кейбір интегралды ақуыздардың  мембранадан сыртқа шыққан бөлігіне көмірсулар  жабысып тұрады, мұндай комплекстерді гликопротеин деп атайды,  олар  рецепторлық қызмет  атқарады  және ақзаның иммундық реакцияларында маңызды роль бар. Перифериялық ақуыздар мембрананың сыртқы бетіне де, ішкі бетіне де орналаса алады. Бұл ақуыздар мембрана қабытына электростатикалық   әсерлесу нәтижесінде  пайда болатын күштер арқылы ұсталып тұр, бұл күштер интегралды ақуыздарды ұстайтын күшпен салыстырғанда әлде қайда төмен, сондықтан  перифериялық ақуыздарды мембрана бетінен жұлып алу жеңіл.

                                              9 Интегралды және перифериялық ақуыздар

Интегралды ақуыздар липиттер тәрізді, мембрана   қабытындағы бөлігі -спираль түрінде ширатылған түрде болып келетін гиброфобты қасиеті бар, аминоқышқылдарынан  тұрады,  ал  мембрана қабатынан сыртқа шыққан бөлігі гидрофильді  қасиетке ие  және аминоқышқылдарынан  тұрады. Бұл ақуыздар мембрана қабытына гидрофильді  әсерлесу нәтижесінде  пайда болатын күштер арқылы ұсталып тұр. Кейбір интегралды ақуыздардың  мембранадан сыртқа шыққан бөлігіне көмірсулар  жабысып тұрады, мұндай комплекстерді гликопротеин деп атайды,  олар  рецепторлық қызмет  атқарады  және ақзаның иммундық реакцияларында маңызды роль бар. Перифериялық ақуыздар мембрананың сыртқы бетіне де, ішкі бетіне де орналаса алады. Бұл ақуыздар мембрана қабытына электростатикалық   әсерлесу нәтижесінде  пайда болатын күштер арқылы ұсталып тұр, бұл күштер интегралды ақуыздарды ұстайтын күшпен салыстырғанда әлде қайда төмен, сондықтан  перифериялық ақуыздарды мембрана бетінен жұлып алу жеңіл.

 10. БМ  ақуыздар мен липидтердің қозғалғыштығы

Мембрана құрамындағы липидтер мен ақуыздар  қозғалғыш келеді, егер молекула  қозғалысы  мембрананың бір қабатында орын алса, ондай қозғалысты – латериалды  диффузия деп атайды, егер  молекула мембрананың бір  қабытынан екінші қабаттына орын ауыстырса, оны флип-флоп  орын ауыстыру деп атайды. Латериалды диффузия кезіндегі молекуланың бір орыннан екінші орынға  ауысу жиілігі  мынаған тең: Молекуланың  t  уақыт мерзіміндегі орташа квадраттық орын ауыстыруы мына өрнекпен анықталынады: 

Мембаранадағы  фофолипид молекуларладың  флип-флоп түріндегі  қозғалысы латериалды диффузиямен салыстырғанда  өте баяу жүреді, мысалы, фосфолипид молекуласы мембрананың бір қабатынан екінші қабатына өтуіне  1 сағатқа жақын уақыт қажет екен. Ал ақуыз молекулалары мұндай  орын ауыстыруға қатыспайды.Латериалды және флип-флоп диффузия  жылдамдықтардың  әр түрлі болуының үлкен маңызы бар.  Латериалды диффузия жылдамдығының үлкен болуы мембранадағы химиялық рекациялардың  жылдам өтуіне  ықпал етеді, ал флип-флоп орын ауыстыруының  баяу өтуі мембранадағы тепе теңсіздікті  қамтамасыз етеді. 

  11. БМ темпереатураға тәуеділігі

Бір қалыпты физиологиялық жағдайда, яғни температура  адам денесінің температурасына тең, рН және иондар концентрациясы тұрақты болғанда  биологиялық мембрана қабаты «сұйық кристаллды» күйде болады. «Сұйық кристалл» күй  деп  құрылымда сұйыққа  да (құрылым бөлшектері ретсіз, хаосты қозғалыста), кристаллға да (құрылым бөлшектері кеңістікте реттелген күйде) тән қасиет бір мезгілде кездесетін  күйді атаймыз. Температура төмендегенде  биомембрананың фосфолипидтік қабаты  өз құрылымын сақтай отырып қатты кристалл күйге  көшеді.

Сұйық кристаллды биомембрана құрылымы температура өзгерісіне өте сезімтал. Температура  төмендегенде  мембрана сұйық кристалл күйден қатты кристалл гель тәрізді күйге ауысады. Бұл кезде мембрана өзінің толық құрылымын сақтайды, фосфолипид құйрышқалары түзуленіп, бір біріне параллель орналасады және  олардың тербелісі шекетеледі. Сұйық кристалл күйде  бір липид молекуласы алып жатқан аудан 0,58 нм2 болса, гель күйде бұл шама 0,48 нм2 дейін төмендейді, яғни  мембрана көлемі азаяды, оның есесіне  мембрана қабаты қалыңдайды

12. Жасанды Мембраналар түрлері

Биомембрана қабатының құрлысын, оның тосқауылдық, тасымалдағыштық  қызметінің бұзылуын,  дәрілік заттарды өткізуін, электр өткізгіштігін, трансмембраналық потенциалдардың пайда болуын және т.б. қасиеттерін  зертханалық жағдайда зерттеуде табиғи мембрадан ғөрі жасанды мембрананы қолданған  ыңғайлы. Осы мақсата жасанды мембраналар қолданылады. Жасанды мембраны алудың бірнеше жолы бер Жасанды  моноқабатты  мембрана.  Фосфолипид молекулалары гидрофильді басымен сұйық ортаға, гидрофобты құйрығымен  сыртқы ортаға(ауа) қарай орналасатыны белгілі, осы қасиеті нәтижесінде екі ортаны бөліп тұрған, мысалы «сұйық–ауа» шекарасындағы аз мөлшердегі  фосфолипид молекулалары  ортаның шекарасында бір қатар болып Мұндай  моноқабатты құрылым, мембрананың механикалық қасиетін, ондағы молекулалардың қозғалғыштығын, фазалары түрлі ортадағы процестерді, дәрілік заттардың мембранаға арқылы өтуін  зерттеуде қолданады.Жасанды жалпақ биқабатты мембрана. Егер сұйық ортада фосфолипид молекулалары көп мөлшерде болса, онда сұйық ортада молекулалрдың  гидрофильді басы  сұйық  ортаға(сыртқа) қарай, ал гидрофобты көмірсутегі  тізбегі сұйық ортадан  жасырынып, ішке қарай,  екі қатар болып орналасады (11 - сурет).онда  екі қабаттан тұратын сфера тәрізді тұйықталған  құрылым пайда болады, оны липосом деп атайды. Өйткені фосфолипид молекулалары  су ертіндісінде,  өз бетерінше гидрофильді басымен сулы  ортаға қарай, ал гидрофобты  құйрықтарымен  ішкі ортаға қарай бір біріне қарама қарсы екі  қатар болып орналасады және тұйықталадыЛипосомның ұлпа арқылы адам ағзасына жеңіл өтетіндігін ескеріп, оны  дәрілік заттармен толтырып, дәріні жеткізуде қолдануда. Осындай әдіспен  адам ағзасына инсулинді жеткізу қолға алынуда.  Егер инсулинді ауыз қуысы арқылы қабылдасақ, онда  ас қазан сөлі  инсулин молекуласын  ыдыратып жібереді, сондықтан оны  инъекция арқылы салады, енді жерде инсулинді липомос қабықшасымен қаптап, пероралды түрде (ауыз қуысы арқылы) қабылдауға мүмкіндік туып отыр. 

13. Липосом

Жасанды  биқабатты  мембрана - липосом. Егер фосфолипидтерді  полярлы еріткішке  қоссақ, онда  екі қабаттан тұратын сфера тәрізді тұйықталған  құрылым пайда болады, оны липосом деп атайды. Өйткені фосфолипид молекулалары  су ертіндісінде,  өз бетерінше гидрофильді басымен сулы  ортаға қарай, ал гидрофобты  құйрықтарымен  ішкі ортаға қарай бір біріне қарама қарсы екі  қатар болып орналасады және тұйықталады (12- сурет). 

Липосомның ұлпа арқылы адам ағзасына жеңіл өтетіндігін ескеріп, оны  дәрілік заттармен толтырып, дәріні жеткізуде қолдануда. Осындай әдіспен  адам ағзасына инсулинді жеткізу қолға алынуда.  Егер инсулинді ауыз қуысы арқылы қабылдасақ, онда  ас қазан сөлі  инсулин молекуласын  ыдыратып жібереді, сондықтан оны  инъекция арқылы салады, енді жерде инсулинді липомос қабықшасымен қаптап, пероралды түрде (ауыз қуысы арқылы) қабылдауға мүмкіндік туып отыр. 

14. Жасушаның өткізгіштігі туралы түсінік.

Жасуша ашық термодинамикалық жүйе болғандықтан өзін қоршаған ортамен үнемі зат, энергия және ақпарат алмасады. Мұндай алмасу жасуша мембранасының түрлі заттарды өткізу қабілеті арқасында іске асады. Жасушаның мұндай қабілетін - өткізгіштік деп атайды.  Жасушадағы метоболизм, биопотенциалдың пайда болуы, нерв импульстарнының таралуы және т.б. көптеген құбылыстар  мембранадағы зат тасымалдау арқасында жүреді және пайда болады.  Сондықтан, биологиялық мембрана арқылы зат тасымалдау- жасаушаның өмір сүруінің негізгі шарты. Зат тасымалдаудың бұзылуы түрлі патологиялық  құбылыстарға алып келеді. Сондықтан  тасымалдау құбылысын зерттеудің медицина және фармация үшін үлкен теориялық және практикалық маңызы бар.   БМ арқылы зат тасымалдауды транспорт деп те атайды, ол екі түрге бөлінеді: пассивті тасымалдау (транспорт) және активті тасымалдау (транспорт). Пассивті тасымалдау (ПТ) деп, зарядсыз бөлшектерді (заттарды) концентрациясы  көп С1 ортадан концентрациясы   аз ортаға  қарай тасымалдауды, зарядталған бөлшектерді (заттарды) электр өрісінің  потенциалы  жоғары 1 ортадан, потенциал шамасы төмен 2 ортаға қарай тасымалдауды, немесе электрохимиялық потенциалы жоғары 1 нүктеден, электрохимиялық потенциалы төмен 1 нүктеге қарай тасымалдауды атайды Активті тасымалдау(АТ).  Мембрана арқылы зат тасымалдудың бұл түрі жүйенің химииялық энергиясы есебінен жүреді. активті тасымалдау нәтижесінде іске асады және заттар концентрациясы аз ортадан концентрациясы көп ортаға қарай, яғни градиентке қарсы бағытта тасымалданады, әрине   мұндай  тасымалдануға энергия қажет.  Осы мақсаттағы энергия көзі болып  аденозин трифосфат қышқылы  молекуласының (АТФ) ыдырау кезінде бөлінетін энергиясы қолданылады.

15.Пассивті және активті тасмалдау

БМ арқылы зат тасымалдауды транспорт деп те атайды, ол екі түрге бөлінеді: пассивті тасымалдау (транспорт) және активті тасымалдау (транспорт). Пассивті тасымалдау (ПТ) деп, зарядсыз бөлшектерді (заттарды) концентрациясы  көп С1 ортадан концентрациясы   аз ортаға  қарай тасымалдауды, зарядталған бөлшектерді (заттарды) электр өрісінің  потенциалы  жоғары 1 ортадан, потенциал шамасы төмен 2 ортаға қарай тасымалдауды, немесе электрохимиялық потенциалы жоғары 1 нүктеден, электрохимиялық потенциалы төмен 1 нүктеге қарай тасымалдауды атайды. Пассивті тасымалдау  мынадай түрлерге бөлінеді ( 1- сурет): 

Дифффузия деп, зат  молекулаларының хаостық жылулық қозғалысы нәтижесінде, өз беттерінше концентрациясы көп ортадан аз ортаға қарай тасымалдануын айтамыз және ол концентрациялық градиент есебінен  жүреді және Фик заңына бағыады. Қарапайым диффузия липидтік қабат арқылы жүреді және Нернст-Планк теңдеуіне бағынады. Мұндай тасымалдаулар арқылы жасушаға оттегі, көміртегі газы, дәрілік заттар  жеткізіледі. Бірақ қарапайым тасымалдау өте баяу жүретіндіктен  жасушаны  қажетті  қоректік заттармен  толық  қамтамасыз ете алмайды. Жеңілдетілген диффузия. Тасымалдаудың бұл түрі мембранадағы арнаулы ақуыздар- тасымалдағыштар  арқылы  іске асады. Олар  мембрана арқылы табиғаты гидрофильді болатын,  өз беттерінше мембрана арқылы өтуі өте төмен заттарды тасымалдайды. Мұдай тасымалдағыштар мембрана қабаты арқылы кейбір аминқышқылдарын, көмірсуларды, пуриндік және пиримидтік негіздерді, нуклезоидтарды тасымалдайды.  Тамақтық заттардың  ішекте сорылуы, бүйректегі реабсорбция және т.б. процесстер  осы тасымалдаушылар арқылы жүреді. Активті тасымалдау(АТ).  Мембрана арқылы зат тасымалдудың бұл түрі жүйенің химииялық энергиясы есебінен жүреді. активті тасымалдау нәтижесінде іске асады және заттар концентрациясы аз ортадан концентрациясы көп ортаға қарай, яғни градиентке қарсы бағытта тасымалданады, әрине   мұндай  тасымалдануға энергия қажет.  Осы мақсаттағы энергия көзі болып  аденозин трифосфат қышқылы  молекуласының (АТФ) ыдырау кезінде бөлінетін энергиясы қолданылады16. Пассивті тасмалдау түрлері: Пассивті тасымалдау (ПТ) деп, зарядсыз бөлшектерді (заттарды) концентрациясы  көп С1 ортадан концентрациясы   аз ортаға  қарай тасымалдауды, зарядталған бөлшектерді (заттарды) электр өрісінің  потенциалы  жоғары 1 ортадан, потенциал шамасы төмен 2 ортаға қарай тасымалдауды, немесе электрохимиялық потенциалы жоғары 1 нүктеден, электрохимиялық потенциалы төмен 1 нүктеге қарай тасымалдауды атайды. Пассивті тасымалдау  мынадай түрлерге бөлінеді ( 1- сурет): 

Дифффузия деп, зат  молекулаларының хаостық жылулық қозғалысы нәтижесінде, өз беттерінше концентрациясы көп ортадан аз ортаға қарай тасымалдануын айтамыз және ол концентрациялық градиент есебінен  жүреді және Фик заңына бағыады. Тасымалданатын  заттың мөлшерін  зат ағыны деген шамамен сипаттайды. Ф= - DSdc/dx, J арқылы  сипаттайды және оны диффузия үшін Фик  теңдеуі деп атайды:  J = Ф/S = - D dc/dx Қарапайым диффузия липидтік қабат арқылы жүреді және Нернст-Планк теңдеуіне бағынады. Мұндай тасымалдаулар арқылы жасушаға оттегі, көміртегі газы, дәрілік заттар  жеткізіледі. Бірақ қарапайым тасымалдау өте баяу жүретіндіктен  жасушаны  қажетті  қоректік заттармен  толық  қамтамасыз ете алмайды Жеңілдетілген диффузия. Тасымалдаудың бұл түрі мембранадағы арнаулы ақуыздар- тасымалдағыштар  арқылы  іске асады. Олар  мембрана арқылы табиғаты гидрофильді болатын,  өз беттерінше мембрана арқылы өтуі өте төмен заттарды тасымалдайды. Мұдай тасымалдағыштар мембрана қабаты арқылы кейбір аминқышқылдарын, көмірсуларды, пуриндік және пиримидтік негіздерді, нуклезоидтарды тасымалдайды.  Тамақтық заттардың  ішекте сорылуы, бүйректегі реабсорбция және т.б. процесстер  осы тасымалдаушылар арқылы жүреді. 

Эстафеталық тасымалдау.  Мембрана қабатында орналасқан тасмалдаушы ақуыздар  тасымалданатын затты бір біріне жеткізу арқылы іске асырады. 

4. Осмос. Жасуша мембранасының жартылай өткізгіштік, яғни  кей заттарды өткізетін, мысалы су молекуласын,  ал кей заттарды өткізбейтін қасиеті бар. Осмос деп су молекуласының концентрациясы көп ортадан (бұл ортада еріген зат концентрациясы аз) аз ортаға (еріген зат концентрациясы көп) қарай мембрананың  жартылай өткізгіштік қасиеті нәтижесінде тасымалдануын атайды. Фильтация (сүзу,сүзгі) деп гидростатикалық қысым градиенті  есебінен су молекулаларының мембрана порлары арқылы тасымалдануын атайды. Су молекулаларының тасымалдану жылдамдығы Пуайзель заңы бойынша жүреді: dV/dt = P1 – P2/w, мұндағы  dV/dt- суды тасымалдау жылдамдығы, w- гидравликлық қысым, ол  w = 8l/r4 тең, l - пор  ұзындығы,  r- оның  радиусы, - судың тұтқырлдық коэффициенті. 

  

                                                                     17. Диффузия 

Дифффузия деп, зат  молекулаларының хаостық жылулық қозғалысы нәтижесінде, өз беттерінше концентрациясы көп ортадан аз ортаға қарай тасымалдануын айтамыз және ол концентрациялық градиент есебінен  жүреді және Фик заңына бағыады. Ф= - DSdc/dx,мұндағы Ф- зат ағынының мөлшері, D- диффузия коэффициенті, dc/dx- концентрациялық градиент. Өрнектегі «-» минус  таңбасы зат ағыны концентрацияның кемуі  бағыты бойынша  жүретіндігін білдіреді  J арқылы  сипаттайды және оны диффузия үшін Фик  теңдеуі деп атайды:  J = Ф/S = - D dc/dx мұндағы J- зат ағынының тығыздығы, D- диффузия коэффициенті, dc/dx- концентрациялық градиент.  Өрнектегі «-» минус  таңбасы зат ағыны концентрациялық градиентке қарсы бағыта  жүретіндігін білдіреді. Қарапайым диффузия липидтік қабат арқылы жүреді және Нернст-Планк теңдеуіне бағынады. Мұндай тасымалдаулар арқылы жасушаға оттегі, көміртегі газы, дәрілік заттар  жеткізіледі. Бірақ қарапайым тасымалдау өте баяу жүретіндіктен  жасушаны  қажетті  қоректік заттармен  толық  қамтамасыз ете алмайды. Жеңілдетілген диффузия. Тасымалдаудың бұл түрі мембранадағы арнаулы ақуыздар- тасымалдағыштар  арқылы  іске асады. Олар  мембрана арқылы табиғаты гидрофильді болатын,  өз беттерінше мембрана арқылы өтуі өте төмен заттарды тасымалдайды. Мұдай тасымалдағыштар мембрана қабаты арқылы кейбір аминқышқылдарын, көмірсуларды, пуриндік және пиримидтік негіздерді, нуклезоидтарды тасымалдайды.  Тамақтық заттардың  ішекте сорылуы, бүйректегі реабсорбция және т.б. процесстер  осы тасымалдаушылар арқылы жүреді. 

                                                 18. Фик теңдеуі 

J арқылы  сипаттайды және оны диффузия үшін Фик  теңдеуі деп атайды:  

J = Ф/S = - D dc/dx мұндағы J- зат ағынының тығыздығы, D- диффузия коэффициенті, dc/dx- концентрациялық градиент.  Өрнектегі «-» минус  таңбасы зат ағыны концентрациялық градиентке қарсы бағыта  жүретіндігін білдіреді. 

                                                                      19 Нернст-Планк теңдеуі

J = -D dc/dx -  cbZF d/dx

Бұл Нернст- Планк теңдеуі деп аталынады және ол  ионның концентрациялық  және  потенциал градиенті әсерінен жүретін диффузиялық  ағынның тығыздығын сипаттайды.

                                                                       20. Жеңілдеттілген диффузия

Жеңілдетіл ген диффузия. Тасымалдаудың бұл түрі мембранадағы арнаулы ақуыздар- тасымалдағыштар  арқылы  іске асады. Олар  мембрана арқылы табиғаты гидрофильді болатын,  өз беттерінше мембрана арқылы өтуі өте төмен заттарды тасымалдайды. Мұдай тасымалдағыштар мембрана қабаты арқылы кейбір аминқышқылдарын, көмірсуларды, пуриндік және пиримидтік негіздерді, нуклезоидтарды тасымалдайды.  Тамақтық заттардың  ішекте сорылуы, бүйректегі реабсорбция және т.б. процесстер  осы тасымалдаушылар арқылы жүреді. Егер мембранада бір мезгілде  жай  және жеңілдетілген диффузия қатар жүрсе, онда мембрана арқылы заттарды тасымалдау жай диффузия ағыны мен  жеңілдетілген  диффузия  ағынының  қосындысына тең болады (4- сурет).  Жалпы жеңілдетілген диффузия жылдамдығы  10-4 ион/с тең.   

                                         21. Осмос. 

Осмос. Жасуша мембранасының жартылай өткізгіштік, яғни  кей заттарды өткізетін, мысалы су молекуласын,  ал кей заттарды өткізбейтін қасиеті бар. Осмос деп су молекуласының концентрациясы көп ортадан (бұл ортада еріген зат концентрациясы аз) аз ортаға (еріген зат концентрациясы көп) қарай мембрананың  жартылай өткізгіштік қасиеті нәтижесінде тасымалдануын атайды. Су молеулаларының әсерінен пайда болатын қысым осмостық  деп аталады. Осмостық қысымдары бірдей ертінділерді изотондық деп атау келісілген. Ағза сұйықтығының осмостық қысымы физиологиялық ертінді қысымына тең,  сондықтан оны ағза сұйығына  салыстырғанда изотондық  ертінді  болып  табылады. Егер ертіндің осмостық қысымы басқа ертіндінің осмостық  қысымынан жоғары болса ондай ертіндіні гипертондық, керісінше болса, оны гипотондық ертінді деп атайды. Адам қанының осмостық қысымы 0,76-0,78 МПа аралығында жатыр, ал 0,86%  NaCl физиологиялық ертіндінің осмостық қысымы да дәл осындай. 

                                                       

                                                        22. Осмос құбылысының медициналық маңызы

Осмос. Жасуша мембранасының жартылай өткізгіштік, яғни  кей заттарды өткізетін, мысалы су молекуласын,  ал кей заттарды өткізбейтін қасиеті бар. Осмос деп су молекуласының концентрациясы көп ортадан (бұл ортада еріген зат концентрациясы аз) аз ортаға (еріген зат концентрациясы көп) қарай мембрананың  жартылай өткізгіштік қасиеті нәтижесінде тасымалдануын атайды. Су молеулаларының әсерінен пайда болатын қысым осмостық  деп аталады. Осмостық қысымдары бірдей ертінділерді изотондық деп атау келісілген. Ағза сұйықтығының осмостық қысымы физиологиялық ертінді қысымына тең,  сондықтан оны ағза сұйығына  салыстырғанда изотондық  ертінді  болып  табылады. Егер ертіндің осмостық қысымы басқа ертіндінің осмостық  қысымынан жоғары болса ондай ертіндіні гипертондық, керісінше болса, оны гипотондық ертінді деп атайды. Адам қанының осмостық қысымы 0,76-0,78 МПа аралығында жатыр, ал 0,86%  NaCl физиологиялық ертіндінің осмостық қысымы да дәл осындай. эритроцит жасушасын  дистилляциоланған суға салсақ, онда су молекулалары оның ішіне еніп, жасуша ісінеді, оның порлары кеңіп, оның ішіндегі барлық  заттар сыртқа шығып, жасауша мембранасы толығымен суға толады.  Осылайша алынған мембрана  қабықшаларын  зерттеуге  ыңғайлы. Егер жоғарыда аталған  эксперименте  эритроцитің  ішіндегі  заттар сыртқа шықпаса, онда ол ісініп, жасауша жарылып кетер еді, мұндай құбылысты «осмостық шок» деп атайды. Мұндай жағдай  ағза  көп  мөлшерде тұзды ерітінді  қабылдаған кезде байқалады. Керісінше жасаушадағы су молекулалары  толығымен сыртқа шықса, яғни ағзаның сусыздануы байқалса, онда жасуша жиырлып, оның жансыздануы орын алады, яғни  жасуша өмір сүруін тоқтатады. Мұндай құбылыс «коллапс» деп аталынады.. 

                                                             23. Фильтратция                                                                                       Фильтация (сүзу,сүзгі) деп гидростатикалық қысым градиенті  есебінен су молекулаларының мембрана порлары арқылы тасымалдануын атайды. Су молекулаларының тасымалдану жылдамдығы Пуайзель заңы бойынша жүреді: dV/dt = P1 – P2/w, мұндағы  dV/dt- суды тасымалдау жылдамдығы, w- гидравликлық қысым, ол  w = 8l/r4 тең, l - пор  ұзындығы,  r- оның  радиусы, - судың тұтқырлдық коэффициенті. Фильтрация құбылысы қан тамырлары арқылы су молекуласын   тасымадануда маңызды орын алады, кейбір патологияларда фильтрация күшейіп нәтижесінде дене ісінеді.

                                                                  24. Активті тасмалдау                                                                                       

Активті тасымалдау(АТ).  Мембрана арқылы зат тасымалдудың бұл түрі жүйенің химииялық энергиясы есебінен жүреді. Егер  мембранада тасмалдау тек  пассивті түрде жүретін болса, онда мембрананың  ішкі  және сырты ортадағы иондар концентрациясы теңесер еді, бұл жасуша үшін өте қауіпті жағдай, сондықтан орталардағы иондардың концентрацияларын әр түрлі болуын қамтамасыз ететін  механизм де болуы тиіс. Ол активті тасымалдау нәтижесінде іске асады және заттар концентрациясы аз ортадан концентрациясы көп ортаға қарай, яғни градиентке қарсы бағытта тасымалданады, әрине   мұндай  тасымалдануға энергия қажет.  Осы мақсаттағы энергия көзі болып  аденозин трифосфат қышқылы  молекуласының (АТФ) ыдырау кезінде бөлінетін энергиясы қолданылады

                                                            25. Активті тасмалдау механизмі

Активті тасымалдау(АТ).  Мембрана арқылы зат тасымалдудың бұл түрі жүйенің химииялық энергиясы есебінен жүреді. Егер  мембранада тасмалдау тек  пассивті түрде жүретін болса, онда мембрананың  ішкі  және сырты ортадағы иондар концентрациясы теңесер еді, бұл жасуша үшін өте қауіпті жағдай, сондықтан орталардағы иондардың концентрацияларын әр түрлі болуын қамтамасыз ететін  механизм де болуы тиіс. Ол активті тасымалдау нәтижесінде іске асады және заттар концентрациясы аз ортадан концентрациясы көп ортаға қарай, яғни градиентке қарсы бағытта тасымалданады, әрине   мұндай  тасымалдануға энергия қажет.  Осы мақсаттағы энергия көзі болып  аденозин трифосфат қышқылы  молекуласының (АТФ) ыдырау кезінде бөлінетін энергиясы қолданылады

2 K+                                             3Na+

 1800

К+

Na+

Na+

K+

3 Na+                                                                        2 K+

                                            26. Иондық насостар, түрлері

Ғылыми тәжірибе  негізінде  АТФ бір молекуласы  ыдырағанда бөлінетін энергия арқылы сыртқы ортаға 3 натрии ионын, ішкі ортаға 2 калии ионын тасымалдауға жететіндігін көрсетті.   Тасымалдағыш  ақуыз  АТФ молекуласынан бөлінген энергияның есебінен бір жағымен сыртқы ортадан 2 калии  ионын, ішкі ортадан 3 натрии ионын қосып алып, мембрана қабатында 1800 бұрылып, натрии ионын сыртқы ортаға, калии ионын ішкі ортаға жеткізеді, онан соң ақуыз қайта өз орнына келеді. АТФ энергиясы  арқылы зат тасымалдайтын осындай ақуыздарды  иондық насостар деп атайды. Қазіргі  кезде толық зерттелген осындай үш түрлі  электрогенды насостар белгілі, олар: калии-натрии насосы (3 натрии ионын сыртқа, 2 кали ионын ішке), кальции насосы (2 кальци ионын сыртқа) және протон насосы (2 протонды сыртқа)  Осындай тасымалдау арқылы  жасуша ішкі ортада калий ионының концентрациясын жоғары деңгейде, ал натрии ионынын төмен деңгейде ұстап тұрады. Активті тасымалдау кезінде мембрананың  талғампаздық (селективті) қасиеті  сақталады. Каналдардың  тасымалданатын заттарды таңдап өткізетін қасиеті бар. Әр иондық канал өзіне тиісті ғана  ионды немесе затты өткізеді, яғни натрии каналы негізінен натрий ионын, калий каналы тек калии иондарын өткізеді. Сонымен қатар каналдардың  заттарды өткізуі  олардың   зарядына  байланысты болады, мысалы катиондарды өткізетін канал аниондарды өткізбейді, керісінше аниондарды өткізетін канал катионды өткізбейді. Каналдар өзіне тән емес иондарды да өткізеді, бірақ ол заттар үшін каналдың өткізгіштігі өте төмен, мысалы натрии каналының   калии ионын өткізуі  натримен  салыстырғанда 20 есе төмен. Мембранадағы  каналдарды  кейбір қосылыстар арқылы жауап тастауға болады екен, мысалы тетродотоксин молекуласы натрии каналын,  тетраэтиламония молекуласымен калии каналын жауап тастайды. Мұндай әдістер медицинада көп  қолданылады, мысалы ота жасағанда, тіс жұлғанда қажетті аймақты жансыздандыру осы құбылыстардың арқасында орындалады. Қазіргі  заманғы концепция бойынша  мембранадағы иондық каналдар деп липид биқабатын тесіп  орналасқан, электрохимиялық потенциалы аз  жаққа қарай зат тасымалын  қамтамасыз ететін интегралды ақуыздарды (олардың комплексін немесе гликопротеид)  атайды. Иондық   канал арқылы зат тасымылының  өткізгіштік коэффициенті  10-8 – 10-9 м/с тең. Иондық каналдардың «қақпаларының» ашық,  не жабық күйде болуын реттейтін  бірнеше факторлар бар. Егер канал «қақпасының»  күйі мембранадағы  потенциалдың өзгеруіне байланысты болса  оны  потенциалға тәуелді   каналдар деп атайды. Иондық каналдардың  екінші түрі  потенциалға тәуелсіз болып келеді. Мұндай каналдардың өткізгіштігі мембранадағы потенциалдың өзгерісінен емес, керісінше басқа түрдегі, мысалы,  химиялық, механикалық,  сәулелік және т.б. әсерлерден туындайды. Иондық каналдардың тағы бір маңызды қасиеті  ионның  түрі мен  оның химиялық құрылымын  ажырата алуы.

                                                    27.K+- Na+иондық каналдар

2 K+                                                                             3 Na+

 1800

К+

Na+

Na+

K+

 3 Na+                                           2 K+

Ғылыми тәжірибе  негізінде  АТФ бір молекуласы  ыдырағанда бөлінетін энергия арқылы сыртқы ортаға 3 натрии ионын, ішкі ортаға 2 калии ионын тасымалдауға жететіндігін көрсетті.   Тасымалдағыш  ақуыз  АТФ молекуласынан бөлінген энергияның есебінен бір жағымен сыртқы ортадан 2 калии  ионын, ішкі ортадан 3 натрии ионын қосып алып, мембрана қабатында 1800 бұрылып, натрии ионын сыртқы ортаға, калии ионын ішкі ортаға жеткізеді, онан соң ақуыз қайта өз орнына келеді. АТФ энергиясы  арқылы зат тасымалдайтын осындай ақуыздарды  иондық насостар деп атайды. Қазіргі  кезде толық зерттелген осындай үш түрлі  электрогенды насостар белгілі, олар: калии-натрии насосы (3 натрии ионын сыртқа, 2 кали ионын ішке), кальции насосы (2 кальци ионын сыртқа) және протон насосы (2 протонды сыртқа) Осындай тасымалдау арқылы  жасуша ішкі ортада калий ионының концентрациясын жоғары деңгейде, ал натрии ионынын төмен деңгейде ұстап тұрады. Активті тасымалдау кезінде мембрананың  талғампаздық (селективті) қасиеті  сақталады.

 

                                                  28. Иондық каналдар арқылы тасмалдау

Ғылыми тәжірибе  негізінде  АТФ бір молекуласы  ыдырағанда бөлінетін энергия арқылы сыртқы ортаға 3 натрии ионын, ішкі ортаға 2 калии ионын тасымалдауға жететіндігін көрсетті.   Тасымалдағыш  ақуыз  АТФ молекуласынан бөлінген энергияның есебінен бір жағымен сыртқы ортадан 2 калии  ионын, ішкі ортадан 3 натрии ионын қосып алып, мембрана қабатында 1800 бұрылып, натрии ионын сыртқы ортаға, калии ионын ішкі ортаға жеткізеді, онан соң ақуыз қайта өз орнына келеді. 

АТФ энергиясы  арқылы зат тасымалдайтын осындай ақуыздарды  иондық насостар деп атайды. Қазіргі  кезде толық зерттелген осындай үш түрлі  электрогенды насостар белгілі, олар: калии-натрии насосы (3 натрии ионын сыртқа, 2 кали ионын ішке), кальции насосы (2 кальци ионын сыртқа) және протон насосы (2 протонды сыртқа)  

Осындай тасымалдау арқылы  жасуша ішкі ортада калий ионының концентрациясын жоғары деңгейде, ал натрии ионынын төмен деңгейде ұстап тұрады. Активті тасымалдау кезінде мембрананың  талғампаздық (селективті) қасиеті  сақталады. Каналдардың  тасымалданатын заттарды таңдап өткізетін қасиеті бар. Әр иондық канал өзіне тиісті ғана  ионды немесе затты өткізеді, яғни натрии каналы негізінен натрий ионын, калий каналы тек калии иондарын өткізеді. Сонымен қатар каналдардың  заттарды өткізуі  олардың   зарядына  байланысты болады, мысалы катиондарды өткізетін канал аниондарды өткізбейді, керісінше аниондарды өткізетін канал катионды өткізбейді. Каналдар өзіне тән емес иондарды да өткізеді, бірақ ол заттар үшін каналдың өткізгіштігі өте төмен, мысалы натрии каналының   калии ионын өткізуі  натримен  салыстырғанда 20 есе төмен. Қазіргі  заманғы концепция бойынша  мембранадағы иондық каналдар деп липид биқабатын тесіп  орналасқан, электрохимиялық потенциалы аз  жаққа қарай зат тасымалын  қамтамасыз ететін интегралды ақуыздарды (олардың комплексін немесе гликопротеид)  атайды. Иондық   канал арқылы зат тасымылының  өткізгіштік коэффициенті  10-8 – 10-9 м/с тең. Иондық каналдардың «қақпаларының» ашық,  не жабық күйде болуын реттейтін  бірнеше факторлар бар. Егер канал «қақпасының»  күйі мембранадағы  потенциалдың өзгеруіне байланысты болса  оны  потенциалға тәуелді   каналдар деп атайды. Мұндай каналдағы «қақпаның» күйі мембранадағы кернеу өзгерісін сезгіш жүйе (сенсор) арқылы реттеледі. Сенсор канал  құрылымына енетін ақуыз комплекісін  құрайтын аминоқышқыл  қалдықтарынан  құралған   байланысқан зарядтардан  тұрады. Мысалы, потенциалға тәуелді  натрий каналында кернеу сезгіш жүйе - сенсор аминоқышқыл қалдықтарынының (гистидилом,лизилом, аргинилом және  т.б.) катиондарынан  құрылған.  Иондық каналдардың  екінші түрі  потенциалға тәуелсіз болып келеді. Мұндай каналдардың өткізгіштігі мембранадағы потенциалдың өзгерісінен емес, керісінше басқа түрдегі, мысалы,  химиялық, механикалық,  сәулелік және т.б. әсерлерден туындайды. Иондық каналдардың тағы бір маңызды қасиеті  ионның  түрі мен  оның химиялық құрылымын  ажырата алуы. 

                                                    29. Потенциалға тәуелді иондық канал

Иондық каналдардың «қақпаларының» ашық,  не жабық күйде болуын реттейтін  бірнеше факторлар бар. Егер канал «қақпасының»  күйі мембранадағы  потенциалдың өзгеруіне байланысты болса  оны  потенциалға тәуелді   каналдар деп атайды. Мұндай каналдағы «қақпаның» күйі мембранадағы кернеу өзгерісін сезгіш жүйе (сенсор) арқылы реттеледі. Сенсор канал  құрылымына енетін ақуыз комплекісін  құрайтын аминоқышқыл  қалдықтарынан  құралған   байланысқан зарядтардан  тұрады. Мысалы, потенциалға тәуелді  натрий каналында кернеу сезгіш жүйе - сенсор аминоқышқыл қалдықтарынының (гистидилом,лизилом, аргинилом және  т.б.) катиондарынан  құрылған. 

                                                   

                                                    30. Патенциалға тәуелсіз иондық канал

Иондық каналдардың  екінші түрі  потенциалға тәуелсіз болып келеді. Мұндай каналдардың өткізгіштігі мембранадағы потенциалдың өзгерісінен емес, керісінше басқа түрдегі, мысалы,  химиялық, механикалық,  сәулелік және т.б. әсерлерден туындайды. Потенциалға тәуелсіз каналдардың  «қақпаларының» күйі  сыртқы әсерлерді қабылдайтын мембрандағы түрлі рецепторлардан  келетін «ақпаратарға» байланысты болады. Рецепторлардан келетін  ақпарат  жасуша аралық сигналдар жүйесі  арқылы мембранадағы «қақпаға» жеткізіледі, ол өз кезегінде ақпарат мәліметіне байланысты «қақпаны» ашады немесе жабады. Иондық каналдардың  мұнан да басқа түрде жұмыс істейтіндері бар екендігі анықталған.  

                                                   

                                                   31. Патенциал туралы түсінік. Патенциалдың түрлері

Физикада потенциал термині әр түрлі өрістердің (электростатикалық, магниттік, гравитатциялық т.б.) энергиясын сипаттау үшін қолданылатын шама. Биологиялық мембранада   электр өрісі   бар, олай болса  ол өрістің энергиясын да осы тәрізді бипотенциал деген шамамен сипаттаймыз. Биопотенциал деп ағзаның екі нүке арасындағы потенциалдар айырымын немесе мембранадағы  биопотенциал деп, мембрананың ішкі және сыртқы орта арасындағы потенциалдар айырымын  атайды: М =ІШ - СЫРТ. Барлық  уақытта  қозбаған  жасушада  потенциал  айырымы кездеседі,  оны тыныштық потенциалы деп атайды,  жасуша ішінде потенциал «теріс», сыртында  «оң» таңбалы болады. Пайда болу механизміне  байланысты потенциалдар: диффузиялық, фазалық және мембраналық деген түрлерге бөлінеді. Мысалы, ортасында поры бар бөгет арқылы екіге бөлінген ыдыстың сол жағына тұз қышқылы ертіндісін (HCl), оң жағына су құяйық. Пор тек иондарды өткізсін делік. Диффузия құбылысы әсерінен және екі ортада концентрациялық градиенттің болуы себебінен  иондар ыдыстың екінші жағына қарай қозғалады. Концентрациялық градиент  деп  белгілі бір бағыттағы бірлік ұзындыққа сәйкес келетін концентрация айрымына тең  шаманы атайды. Мысалы, ертіндінің бірінші  нүктедегі концентрациясы С1, одан l қашықтықта жатқан  екінші нүктедегі концентрациясы С2 болса, онда  gradC=С1- С2/l  тең болады. Фазалық потенциалдар араласпайтын екі фазалық күйдегі заттар шекарасында (судағы электролит ертіндісі мен май) пайда болады. Мысалы, анионға салыстырғанда катиондар майлы ортада жақсы еритін болса, онда ол майлы ортадаға жылдам ауысып, ортаны оң зарядтайды. Мембраналық потециалдың пайда болуы туралы  алғашқы теорияны 1902 жылы Бернштейн ұсынды.  ХХ ғасырдың  50 жылдары Ходжикин, Хакси және Катц, Бернштейнннің теориясының дұрыстығын тәжірибе арқылы  дәлелдеді.

                                                                     32. Диффузиялық потенциал. Гендерсон теңдеуі

Диффузиялық потенциал сұйық ортаны бөліп тұрған шекарадағы иондардың қозғалғыштығының әр болуынан пайда болады. Екі жағындағы  екі түрлі зарядтардың арасында  электр өрісінің айырымы туындайды оны диффузиялық потенциал деп атаймыз және оның шамасы  Гендерсон теңдеуімен  анықталынады: 

 мұндағы  u-катионның жылдамдағы, v-анионның жылдамдығы, R- газ тұрақтысы, T- абсолюттік температура, n- ионның валенттілігі,  F- Фарадей саны, c1 – бірінші ортадағы ионның концентрациясы, c2 – екініш ортадағы ионның концентрациясы. Бұл өрнектен, дифффузиялық потенциалдың шамасы катион мен анионның қозғалғыштығының айрымашылығына, олардың концентрациясына тікелей байланысты.

  

                                                                   33. Тыныштық потенциалының пайда болу механизмі

тыныштық потенциалы калий иондарының циоплазмадан сыртқы ортаға қарай бағытталған диффузия әсерінен деп қарастырсақ, онда оның шамасын Нернст 

теңдеуінен анықтауға болады: = RT/nF ln C1/C2 мұндағы  К1 жасушаның  ішіндегі, К2 сыртындағы калии ионының  концентрациясы. Бұл теңдеуді тепе теңдік потенциалы  деп те атайды. Кальмар аксонындағы тыныштық потенциалының  шамасы М = - 60мВ

34 Тыныштық патенциалы үшін Гольдман-Ходжкин- Катц теңдеуі

1949 жылы Гольдман, Ходжкин және Катц тыныштық потенциалының басты теңдеуін ұсынды:   M = -RT/F ln ,мұндағы i и 0  иондардың ішкі және сыртқы ортадағы концентрациясы, РК, РNa  РCl  сәйкес иондар үшін мембрананың өткізгіштік коэффиценті.  Бұл өрнек Гольдман-  Ходжкин - Катц теңдеуі  деп аталады.

                                              35. Әрекет потенциалының пайда болу механизмі

Мембрананың қозу нәтижесіндегі   потенциалдар айрымының толық өзгерісі әрекет потенциалының  мәнін береді: Ә = Т - , где Т – тыныштық  потенциаланың мәні, - потенциал өзгірісі. Әрекет потенциалы деп қозған күйдегі цитоплазма мен сыртқы орта арасындағы потенциалдар айрымын айтамыз. Мысалы, үлкен кальмар аксонының  тыныштық потенциалы -60 Мв тең. Оны қоздырғанда потенцилы + 35 мВ дейін жоғарыласа, онда потенцилдың айырымы  немесе әрекет потенциалы   Ә  = - 60 мВ – 35 мВ = - 95 мВ

36 Әрекет патенциалы үшін Ходжкин-хаксли теңдеуі

IM = CM d/dt + gK(M - KP) + gNa(M - NaP)  + gУТ(M - УТP).

Бұл әрекет потенциалы үшін Ходжкин-Хаксли теңдеуі деп аталады 

                          37.Әрекет патенциалының нерв талшығы бойымен таралуы

Қозған мембранадағы   әрекет потенциалы  нерв талшығы (аксон) бойымен тарайды. Оның таралу механизмі төмендегіше: мембрананың қозған бөлігінің ішкі қабаты оң зарядталады (деполяризацияланады), ал қозбаған бөлігінің заряды (тыныштық потенциалы) теріс қалпында қалады, екі бөлік  арасында потенциалдар айырымы пайда болып,  ток жүреді, ол ток өткізгіш сыртқы қабат арқылы да жүріп тізбекті тұйықтайды

 

                                            38. Әрекет патенциалының миелинді нерв талшығымен таралу ерекшелігі

Нерв импулісінің (әрекет потенциалының) таралуы нерв талшығының  қасиетіне байланысты. Нерв талшығы миелинді және миелинсіз  деген екі түрге  бөлінеді. Миелинді нерв талшығының цилиндр  тәрізді орта бөлігі аксоплазмамен толтырылған, сырты цитоплазмалы мембранамен қапталған болып келеді. Нерв талшығының  цилиндр тәрізді өсінің әр жерінің 0,2 мкм ден 2 мкм сайын  қабаты жаңалаштанған болып келеді. Мұндай аймақтарды нерв талшығының түйіні немесе Ранвье  үзілісі деп атайды және бұл аймақтар жасушаның  сыртын алып жатқан ертіндімен жанасады. Ранвье үзіндісінің ұзындығы жобамен  1 мкм  тең (6- сурет).     

Миелинді нерв қабатынның  деполяризацияланған А бөлігіндегі қозу келесі Б бөлігіне өтеді, бұл құбылыс ар қарай тек В нүктесінде жалғасады, ал бұрын қозған күйде болған  Б нүктесі қозуды сезбейтін рефакторлы  күйде  біраз уақыт болады. Осы себепті импульстер нерв арқылы тек бір бағытта ғана тарайды Миелинді нерв талшығы арқылы  импульстердің  осылайша таралуын секірмелі немесе сальтоторлы деп атайды. Импульстің сальтаторлы таралуы нерв импульстерінің таралу жылдамдығын артыруға мүмкіндік береді және мембрананың  өте аз бөлігінің қозуы аз иондарды тасмалдауға, яғни натрии және калии иондық насостарының жұмысына аз энергия  жұмсауға  мүмкіндік туғызады. Миелинді нерв талшығында қозудың таралуы Ранвье үзіндісінің ұзындығына  байланысты болады екен.

                                                  39.Секірмелі немесе сальтаторлы таралу. Ранвье үзілісі

Нерв талшығының  цилиндр тәрізді өсінің әр жерінің 0,2 мкм ден 2 мкм сайын  қабаты жаңалаштанған болып келеді. Мұндай аймақтарды нерв талшығының түйіні немесе Ранвье  үзілісі деп атайды және бұл аймақтар жасушаның  сыртын алып жатқан ертіндімен жанасады. Ранвье үзіндісінің ұзындығы жобамен  1 мкм  тең (6- сурет).     

. Миелинді нерв қабатынның  деполяризацияланған А бөлігіндегі қозу келесі Б бөлігіне өтеді, бұл құбылыс ар қарай тек В нүктесінде жалғасады, ал бұрын қозған күйде болған  Б нүктесі қозуды сезбейтін рефакторлы  күйде  біраз уақыт болады. Осы себепті импульстер нерв арқылы тек бір бағытта ғана тарайды Миелинді нерв талшығы арқылы  импульстердің  осылайша таралуын секірмелі немесе сальтоторлы деп атайды. Импульстің сальтаторлы таралуы нерв импульстерінің таралу жылдамдығын артыруға мүмкіндік береді және мембрананың  өте аз бөлігінің қозуы аз иондарды тасмалдауға, яғни натрии және калии иондық насостарының жұмысына аз энергия  жұмсауға  мүмкіндік туғызады. Миелинді нерв талшығында қозудың таралуы Ранвье үзіндісінің ұзындығына  байланысты болады екен.

                                   40. Кардиомиоциттегі әрекет потенциалы туралы түснік

Жүрек бұлшық ет жасушаларындағы әрекет потенциалының түрі мен пайда болуы механизмі және оның деполяризация ұзақтығы жүйке талшықтары мен қаңқа сүйек бұлшық ет жасушаларындағы әрекет потенциалының  ұзақтығынан  өзгеше. Мысалы, кальмар аксонындағы әрекет потенциалының ұзақтығы 0,5-1 мс болса қаңқа сүйек бұлшық еттегі 2-3 мс  болады, ал жүрек қарыншасының миокардындағы әрекет потенциалының ұзақтығы 250-300 мс созылады Мұндай ұзақ уақыт жүрек бұлшық ет құрылымының қозуы мен жиырылуының синхронды болуын қамтамасыз етеді, ол өз кезегінде  қан айдауға мүмкіндік береді.  Кардиомиоциттағы әрекет  потенциалының өзгеше болуы жасушаның ішкі және  сыртқы орталарындағы  иондардың  таралуына тікелей байланысты. Кардиомиоцит пен қаңқа сүйегі бұлшық еттерінде  калии және натрии иондарының  концентрациясы   жақын.

                                     41. Кардиомиоциттегі әрекет потенциалының пайда болу механизмі

Кардиомиоциттегі иондар баланысын  калии, натрии және кальции иондық насостары қамтамасыз етеді, олар жасушадан сыртқы ортаға активті тасымалдау арқылы натрии және кальции иондарын айдайды,  ал пассивті тасымалдау арқылы ішке кальции, натрии, сыртқы ортаға калии иондарын айдайды  Тыныштық қалыптағы мембранның натрии және кальции иондарын өткізуі  өте төмен PNa/PK = 0,05, сол секілді PСа/PК қатынасы да төмен, оның үстіне мембрана сыртында кальции иондарының концентрациясы басқа иондарға салыстырғанда аз. Сондықтан миокардтың тыныштық потенциалы  жасушаның екі жағындағы калии иондарының концентрациясымен анықталынады. 

                                             42. Кардиомиоциттегі потенциал фазалары

Миокардтың  әрекет потенциалы үш түрлі фазамен (кезеңмен) сипаталады:  I фаза-деполяризация кезіндегі күй, II фаза- плато кезіндегі күй және III фаза- реполяризация кезіндегі күй. 

I фаза – деполяризациялық кезең. Бұл кезең мембрананың натрии иондарын өткізуінің күрт өсуімен PK : PNa = 1:20 және мембранадағы М тыныштық  потенциалының     кемуімен (потенциал таңбасының өзгеруімен)  сипатталады. II фаза-плато (жазықтық).  Бұл кезеңде  мембранадағы  әрекет   потенциал шамасы +30 мВ тан 0 дейін  төмендейді және екі түрлі каналдар  бір мезгілде жұмыс істейді, яғни кальции  және калии каналдары  иондарды  баяу өткізе бастайды. Ашылған кальция каналы баяу түрде жасушаға  кальции иондарын  өткізе бастайды,  нәтижесінде  ішке қарай бағытталған ток   пайда  болады:мұндағы gCa – мембрананың  Ca2- ионы үшін өткізгіштігі. Бұл пассивті тасымалдау кальции ионы үшін электрохимиялық градинет есебінен жүреді.  III  фаза - реполяризациялау кезеңі.  Бұл кезең  кальции каналдарының жабылуымен,   жоғарылауымен, нәтижесінде мембранадан сыртқа қарай калии тоғының  күшейуімен сипатталады

                                                                 43.Кардиомицит потенциалын зерттец әдістері

Кардиомиоциттегі   қозу құбылысын  арнаулы әдістермен зерттейді. Соның бірі  кальции иондарын блокатор арқылы тежеу әдісі. Миоциттегі кальции тогын (кальции иондарының  ағынын) тежейтін Д-600, верапамид, Li  Mn2+  металдарының катионы т.б.  препараттар анықталды. Олар кальции иондарын жасушаға енуін тежейді, соның нәтижесінде  мембранадағы әсер потенциалының  шамасы мен  түрі өзгереді. Жүрізілген тәжрибелер кальции каналдарын тетродотоксинмен, натрии ионымен  тежеуге болматындығын көрсетті, бұл жағдай кардиомиоцитте жеке кальции каналдарынынң болатындығын  дәлелдейді. Келесі  люминесценттік талдау әдісі. Бұл әдіс  жарқырауық медузадан алынған экворин ақуызы арқылы кальции иондарының  тасымалдауын  бақылауға болады. Оның басты  ерекшілігі кальции ионын қосып  алған  экворин ақузы  өзінен жарық шығарып, люминесценцияланады.Қалыпты жағдайда және патология кезінде жүрек бұлшық еттерінде  кальции иондарының  таралуын радионуклидті диагностика әдісі арқылы анықтайды. Осы мақсатта  кальцидің Са45 изотопы қолданылады. Изотаптан шығатын бета сәулесін сканер арқылы тіркейді. 

                                              44.Жүректе потенциалдың таралуы

Енді жүрек бұлшық етінде  қозудың (әрекет потенциалының - электр импульсінің) таралу механизмін қарастырайық. Жүрек құлақшасында орналасқан, тұрақты түрде  үздіксіз электр импульсін  өндіретін «синоаурикулярлы (синус)  түйіні (Кейт-Флака түйіні)»  деп аталатын ерекше нүкте бар. Ол  өндірген  электр импульсі жүрек бұлшық еттерінде таралып, жүрек қарыншасы мен жүрекшелерді кезек- кезгімен синхронды түрде  жиырылуын қамтамасыз етеді.СТ өндірілген  электр импульсі (әрекет потенциалы) алдымен жүрек құлақшасына 1 м/с жылдамдықпен  жетеді,  40 миллисекундтан  соң құлақшаның  барлық аймағы қозған күйге, яғни  деполяризация күйіне көшеді. Жүрек құлақшасында  әр түрлі жолдармен тарағын электр импульстары, жүректің фиброзды ұлпасында орналасқан, электр импульстарын  өткізбейтін (қозбайтын), қарыншаны  жүрекшеден бөліп тұратын  атриовентрикулярлы түйінге  бір мезгілде жетеді.  Тек осы түйін ғана  қозуды, яғни электр импульстарын қарыншадан жүрекшеге   жеткізетін бірден бір жол болып  саналады. Бұл түйіннің  электрлік кедергісі жоғары, сондықтан онда электр импульстарының таралуы қарыншаға қарағанда 0,02-0,05 м/с баяу жылдамдықпен тарайды. Аталған құбылыс атриовентрикулярлы тежеу деп аталады.  Бұл тежеу диастола кезінде қарыншада  жиналған  барлық қан көлемін жүрекшенің  жиырылуына дейін жүрекшеге жиналуына жететіндей   уақыт береді. Атриовентрикулярлы түйіннен тараған  электр импульсі жүректің  өткізгіш келесі буыны- Гиса шоғына (түйініне) жетеді. Бұл аймақтағы талшықтар жуан  болғандықтан оларда электр импульстары  2-3 м/с жылдамдықпен  тарайды. Гиса шоғынан Пуркинье талшықтары тарайды, олардың  диаметрлері миокард талшығына қарағанда үлкен, сондықтан бұл талшықтрда электр импульстарының  таралу  жылдамдағы  4-5 м/с жетеді.  Ары қарай электр импульстарның таралуы баяулайды, бұл  жүрекшенің барлық бұлшық еттерінң синхронды түрде жиырылуына мүмкінді  береді.  Осылайша электр импулісі  жүрекшенің  қарынша аймағанда жиырылмаған  бөлігіне  жетеді. Жүректің электр импульсін тарату жүйесіндегі ақау аритмия немесе жүрек  соғуының бұзылуы деп аталады. Мұндай ақау  жүрек соғысының өте төмен (брадикардия) немесе өте жоғары (тахиаритмия) болуына алып келеді.

                                                          45.Эйтховен теориясы: жүрек электрлік диполь

Медициналық практикада жүрек потенциалын өлшеу әдісін электрокардиография(ЭКГ) деп атайды, ал өлшеу құралын электрограф деп, өлшеу нәтижесінде алынған қағаздағы  жазба мәлімет электрограмма  деп аталады. Оның негізіне Эйнтховенның тармақтар теориясы алынған. Бұл теорияға сәйкес  жүрек диполдық моменті РЖ болатын  электр диполі ретінде қарастырылады, ол  жүрек  қызметінің циклына сәйкес  уақыт өтуіне қарай өз осі бойымен  кеңістікте бұрылады, орналасуын  өзгертеді. Эйнтховен  жүректі  үштары «оң қол - сол қол- сол аяқ»  болатын тең қабырғалы үшбұрыштың ортасында орналасқан деп санауды  ұсынған (7 сурет). Олай болса диполдің дипольдік моментінің үшбұрыш қабырғаларына түсіретін проекциясы жоғарыда аталған нүктелер арасындағы потенциал айырымына тең, ол өз кезгінде жүрек потенциалын сипаттайды. Биопотенциалдары өлшенетін  екі нүкте жұбы «тармақтар» деп аталады. Осыған сәйкес 1912 ж. Эйнтховен «ОҚ- СҚ-СА» тармақтарын «стандартты тармақтар жүйесі» деп атауды ұсынды және ол үш тармақтан тұрады. І тармақ «оң қол- сол қол», ІІ тармақ «оң қол- сол аяқ», ІІІ тармақ «сол қол- сол аяқ». Әр тармаққа өз потенциалдар айырымы UI : UII : UIII  сәйкес келеді.«Диполь-жүрек» уақытқа байланысты өз осімен айналатындықтан оның тармақтардағы проекциясы  потенциалдар айрымының уақытқа тәуелділігін  көрсетеді, оны электрокардиограмма (ЭКГ)  деп атайды (8 сурет). Жүрек диполдің  РЖ моменті мен оның  І тармақтағы проекциясы арасындағы   бұрыш жүректің электрлік осінің бағытын көрсетеді, ол көбіне жүректің анатомиялық осімен сәйкес келеді 

                                                            46.ЭКГ-ның тармақтары мен толқындары

Медицналық  практикада стандартты тармақтардан басқа кардиалды униполярлы ( кеуде) ЭКГ тармақтары да кең түрде қолданылады. Мұнда бір электродты активті деп атап, оны  кеуде қуысының сол жақ бетінің 6 нүктесіне  орналастырады.  Бұл активті электрод Вильсон электродымен бірге 6 кеуде тармағын  құрайды. Кеуде тармағы «V» бас латын  әрпіне  активті электродтың  орналасқан орнына сәйкес келетін санды   тіркеп жазу арқылы белгілейді

V1  тармағы – активті электрод оң жақ кеуде куысындағы 4 қабырға аралық  нүктеге орнатылады. 

V2 тармағы - активті электрод сол  жақ кеуде куысындағы 4 қабырға аралық  нүктеге орнатылады. 

V3  тармақ - активті электрод  екінші және төртінші позицияда, яғни  сол жақ парастерналды сызық деңгейіндегі төртінші қабырға нүктесіне  орнатылады;

V4  активті электрод сол  кеуде кусындағы 5 қабырға аралық сызық бойына орнатылады;

V5  активті электрод сол жақ қолтық асты сызығының бойына орналатылады;

V6 активті элемент сол жақ қолтық асты горизонталь сызық бойына орналатылады;

ЭКГ диагностикалық мәліметі ретінде оның P, QRS және T  тістерінің биіктігі және P-Q, Q-R-S,S-T, R-R интервал ұзақтығы алынады. Пациентен алынған ЭКГ мәліметтерді  төмендегі кестеде берілген  стандарты мәліметпен  салыстырылады. Электрокардиограммадағы Р тiсi жүрекшенің жиырылуы алдында, Q,R,S тiстер кешкнi жүрек қарыншасының жиырылуы басталарында, ал T тісі оның соңғы кезеңiнде пайда болады. Q-T аралығының өзгерiсi жүректе әр түрлi  функционалдық бұзылу болғанда  бйқалады.Мысалы, Q-T аралығы түрегеп  тұрған жағдайда  жүректiң соғу ырғағы жиiлегендiктен қысқарады, ал жатқанда бұрынғы қалпына  қайтып келедi.Дем алған кезде аздап қысқарады, ал терең дем шығарған кезде  алғашында тахикардияның әсерiнен қысқарады, содан соң брадикардияның пайда болуынан ұзарады. Физикалық жүктеме оның  аралығын қысқартады, ал көз алмасындағы қысым оны ұзартады. R тiсi жүрек қарыншасының белсендi бұлшық еттерiнiң ұлпаларының потенциалын көрсетедi. Оның амплитудасы  сәйкес қарыншаның бұлшық ет массасының шамасына тәуелдi.

                                                                    47.ЭКГ талдау, есептеу

ЭКГ  II  тармағында  қалыпты жағдайдағы  жүрек  биопотенциалы мен уақыт   интервалың   мәндері

 

P

Q

R

S

T

U,мВ

t,cek

U,мВ

t,cek

U,мВ

t,cek

U,мВ

t,cek

U,мВ

t,cek

0.05-0,25

0-0,1

0-0,2

max

0,03

0,03-1,6

max

0,03

0-0,03-

max 

0,03

0,25-0,6

max 

0,25

Интервалдың  ұзақтағы, сек

PQ

QRS

QRST

ST

RR

0,12-0.2

0,06-0,09

0,03-0,44

0-0,15

0,7-1,0

Бiр тармақ үшiн  (көбiнесе II тармақ) ЭКГ-i  тiсiнiң  биiктiгiн  өлшеу 2 – суретте көрсетілген. 

 ЭКГ-i тiсiнiң биiктiгi (h), ал калибровтiк импульстiң биiктiгi (S) арқылы, ЭКГ-нiң әр тiсiне сәйкес келетiн потенциалдар  айырымын U=h/S формуласы арқылы  анықтау керек.

 Өлшеу және есептеу нәтижелерiн  1-кестеге енгiзу керек.

 ЭКГ-нiң уақыттық (t) интервалдарының ұзақтығын өлшеу үшiн  ЭКГ-нiң тiстерiнiң ара қашықтығын L өлшеп, (2-сурет), оны  таспаның жазу жылдамдығына  бөлу керек, яғни t=L/V. 

 Пациент жүрек соғуының жиiлiгiн  (ню)=60/tR-R анықтау  керек. 

 Өлшеу және есептеу нәтежиелерiн 2-кестеге енгiзу керек.

                                                        

                                                              48.Тәуліктік ЭКГ. Холтер мониторингі

Тәуліктік ЭКГ (холтерлік зерттеу)-бұл жүрек ырғағының өткізгішінің бұзылуының және миокардтың тұйық,ишемиясын анықтайтын ең сңнімді әдіс. Қан қысымын тәуліктік бақылауы қан қысымының тәлік бойы динамикасының обиективті көрнісін алып тұруға мүмкіндік береді.

                                                              49.  электрографияның түрлері :

ЭЭГ -электро энсография биопотенсиалын тіркеу . ЭМГ -электромиаграфия бұлшықет биопотенсиялын тіркеу . ЭРГ электро ритинография-көзге әсер ету кезіндегі көз торында пайда болатын биопотенсиялды тіркеу .

                                                                 50. Кардиостимулятор

кардиостимулятор-кеуде немесе іш тұсындағы тері астына тігілген және 1 немесе 2 сым (электрод) арқылы жүрекке жалғастырылған, көпшілік жағдайда тамыр арқылы қосылған кішкентай электр құралы. Стимулятордың міндеті-тамыр соғысының белгілі деңгейден түсіп қалуына жол бермеу. Ол арнайы детектормен қамтамасыз етілгендіктен, жүрек жұмысын және оның соғысының жылдамдығын анықтап тұрады. Егер тамыр соғысы белгіленген деңгейден төмен түсіп кетсе, стимулятор қосылып, тамыр соғысының әрі қарай төмендеуін жою үшін жүрекке кіші электр импульстарын жібереді. Бұл импульстар электрод бойымен жүрекке жетіп оның белгіленген ырғақта соғуын қамтамасыз етеді. Ал тамыр соғысы белгіленген деңгейден жоғары болған кезде стимулятор жұмыс істеуін тоқтатады,яғни құрал жүрекке қажет болған уақытта ғана қосылады.

                                                 51. биологиялық және электрлік емес сигналдарды тіркеу

диагностикалық мақсаттарда адам ағзасындағы түрлі физиологиялық шамаларды өлшеуге тура келеді. Олардың көбінің табиғаты электрлік болмағандықтан ағзада ешқандай биоэлектрлік өзгерістер тудырмайды. Мысалы: тамырдағы қан қысымы жүрек соғуы, дене температурасы т.б физиологиялық факторлар жатады. Мұндай шамаларды тіркеу датчик деп аталатын құрал арқылы іске асады. Датчик деп электрлік емес шамаларды пропорционалды түрде электрлік сигналдарға айналдыратын құралды атайды. Медициналық датчиктер зерттелінетін ағза мен оны тексеретін, алынған мәліметті тіркейтін құрал арасын байланыстыратын бөлік қызметін атқарады.

                                                                     52.Датчиктер мен электродтардың түрлері құрылысы және параметрлері

Датчик деп электрлік емес шамаларды пропорционалды түрде электрлік сигналдарға айналдыратын құралды атайды. Медициналық датчиктер зерттелінетін ағза мен  оны тексеретін, алынған мәліметті тіркейтін құрал арасын байланыстыратын бөлік қызметін атқарады.Датчикке сырттан әсер ететін, яғни түрлендірлетін (өлшенетін)  шаманы Х- кіріс сигналы деп, ал түрлендірілген (өлшенген) шамалардың әсерінен  датчикте пайда болған электр сигналын, яғни ток күшін, кернеуді, кедергіні, жиілікті Y- шығыс  сигналы деп атайды.Датчиктердің Y- шығыс  сигналының Х кіріс сигналына функционалды тәуелділігін Y=f(X), не оның графигін датчиктердің сипаттамалары деп, ал S=dY/dX өрнегімен анықталынатын шаманы датчиктің сезгіштігі деп атайды. Сезгіштік шекарасы  деп датчик  сезе  алатын   кіріс  сигналының   ең  аз  өзгерісін атайды. Датчиктер генераторлы  және  параметрлі   деген топтарға бөлінеді. Генераторлыға өлшенетін шамалардың  әсерінен датчикте электр қозғаушы  күш (э.қ.к.) пайда  болатындар  жатады. Мұндай датчиктерге ток көздерінің қажетті жоқ. Параметрліге - өлшенетін шаманың әсерінен датчик параметрлерінің бірі (оның кедергісі, сиымдылығы, индуктивтілігі, өткізгіштілігі т.б.)  өзгеретіндер  жатады. Мұндай датчиктер   сыртқы  ток  көздерінсіз жұмыс  істей  алмайды, әрі олар тізбектей жалғанады.

                                                                               53. Генераторлы датчиктер, түрлері

Датчиктер генераторлы  және  параметрлі   деген топтарға бөлінеді. Генераторлыға өлшенетін шамалардың  әсерінен датчикте электр қозғаушы  күш (э.қ.к.) пайда  болатындар  жатады. Мұндай датчиктерге ток көздерінің қажетті жоқ.Термоэлектрлік.   Датчиктің      бұл  түрі   әр  текті  екі  металл өткізгіш (терможұп) түйіспесінің (контактысының) температурасы әр түрлі болуы  себепті  тізбекте термо э.қ.к. пайда болуына негізделген. Егер өткізгіштің біреуінің температурасы тұрақты  болса,  онда  пайда болатын термо э.қ.к. =f(T) екінші өткізгіш  температурасына тәуелді болады. Индукциялы. Датчиктің бұл түрі өлшенетін шаманың әсерінен контурды  (катушканы) қиып  өтетін  магнит  ағынының өзгеру салдарынан, сол  контурда пайда  болатын индукциялы  э.к.қ. пайда болуына негіздлген. Э.қ.к. шамасы электромагниттік индукция заңына сәйкес                                   шамаға тең.Пьезоэлектрлік. Датчиктің   бұл  түрі   өлшенетін   шаманың   әсерінен  пьезокристалды  деформациялау  кезінде  оның беттерінде   екі  түрлі  электрлік  зарядтардың  пайда  болуына негізделген. Пьезокристалл ретінде кварц, сегнет  тұзы,  керамика т.б. қолданылады.Оптикалық. Датчиктің бұл түрі фотоэффект құбылысына негізделген. Мұндай датчиктер ретінде вакуумды немесе вентильді фотоэлементтер қолданылады. Олар негізінен интенсивтілігі аз жарық  ағынын, биолюминесценцияны, хемилюминесценцияны өлшеуде сондай-ақ кескіннің  жарықтылығы күшейтуде,  рентген   және   инфрақызыл сәулелерін  көруде   пайдаланады.

                                                                               54. Параметрлік датчиктер, түрлері

Датчиктер генераторлы  және  параметрлі   деген топтарға бөлінеді. Параметрліге - өлшенетін шаманың әсерінен датчик параметрлерінің бірі (оның кедергісі, сиымдылығы, индуктивтілігі, өткізгіштілігі т.б.)  өзгеретіндер  жатады. Мұндай датчиктер   сыртқы  ток  көздерінсіз жұмыс  істей  алмайды, әрі олар тізбектей жалғанады.Реостатты. Бұл  датчиктің   негізгі   элементі   меншікті    кедергісі  үлкен  өткізгіштен  жасалған   реостат. Өлшенетін  шаманың   әсерінен   реостат тиегін жылжып, оның активті кедергісін  өзгереді. Сиымдылықты. Бұл датчиктің негізгі элементі - конденсатор.  Өлшенетін  шаманың әсерінен конденсатор астарларының ара қашықтығы мен диэлектрлік  өтімділігі өзгереді, ол конденсатордың сиымдылығы мен  сиымдылық  кедергінің   өзгеруіне  алып келеді. Тензометрлі. Датчиктің бұл түрі сыртқы әсер нәтижесінде өткізгіш кедергісінің өзгеруіне негізделген, яғни . Оның негізгі элементі -салыстырмалы тензосезімталдығы жоғары материал. Индуктивті. Датчиктің бұл түрі катушка  индуктивтілігінің катушка өзекшесінің орналасуына байланысты  өзгеретіндігіне негізделген. Өзекшеге әсер ететін күш катушка  индуктивтілігін, ягни тізбектің толық кедергісін  өзгертеді, яғни .Терморезисторлы. Датчиктің бұл түрі жартылай өткізгіш кедергісінің  температураға байланысты өзгеретіндігіне негізделген. Мұндай  датчиктер медициналық термометрлерде  қолданылады.Фоторезистор. Датчиктің бұл түрі жартылай өткізгіш кедергісінің  жарық ағынына байланысты өзгеретіндігіне негізделген. Мұндай датчиктер перифериялық қан тамырлардағы оксигемоглобинді анықтауда, ұлпаның қанмен қамтамасыз етілуін тексеруде қолданылады.

                                                                       55.Тыныс алу процессін зерттеу әдісі

Тірі ағзалардың оттегіні жұтып көмірқышқыл газын бөлуі тыныс алудың негізін құрайды. Тыныс алу үрдісі қалыпты тыныс алу көлемі (ҚТА), қалдық ауа көлемі (ҚА), өкпенің жалпы сыйымдылығы (ӨЖС), өкпенің тіршілік сиымдылығы (ӨТС) және т.б. шамалармен сипатталады және оларды спирометр арқылы анықтауға болады. Бұл шамалар бір – бірімен тығыз байланысты, яғни біреуін анықтау арқылы екіншісін табуға болады. Тыныс алу үрдісінің параметрлері өкпенің функциональдық қалпын анықтауда жақсы диагностикалық көрсеткіш болып табылады.Қалыпты жағдайда  тыныс алу кезінде өкпе  арқылы  минутына 6 литр ауа өтеді, оны қалыпты тыныс алу (ҚТА) көлемі деп атайды. Жұтқан ауаның  20% оттегі, олай болса  өкпе арқылы минутына 1,2 литр оттегі  газы айдалады.  Жұтылған  ауаның 80%  инертті газ азот, 20% оттегі газы, ал өкпеден  қайта шығарылған ауаның   80%  азот, 16%  оттегі  және  4%  көмірқышқыл газ болады.Өкпе  көлемі  спирометр деп аталатын құралмен өлшенеді.Бір қалыпты  дем  шығарудан соң өкпеде  біраз ауа қалады, оны   функционалды қалдық көлем (ФҚК) деп атайды, оның көлемі 2,5 л шамасы болады.  Максимал дем шығару кезіндегі  спирометрдің көрсетуі өкпенің жалпы сиымдылығы (ӨЖС) деп аталады, жоғарыда берілген  пневмограммада ол 6 л тең. Максимал терең дем алу көлемі мен  қалыпты  дем алу көлемдерінің айырымы дем алудың резервтік көлемі (РКДА) деп аталады, оның шамасы 3 л болады, ал қалыпты  дем шығару көлемі  мен максимал(терең) дем шығару көлемдерінің айырмалары дем шығарудың резервтік көлемі (РКДШ) деп аталады, оның шамасы 1,3 л болады. Максимал терең дем шығарғанмен өкпеде  біраз ауа қалады, оны қалдық көлем (ҚК) деп атайды Максимал терең дем алу мен максимал(терең) дем шығару көлемдерінің айырмалары өкпенің тіршілік сиымдылығы (ӨТС) деп аталады.

                                                                      56.Спирометрия

Спирометрия – тыныс алу әдісін өлшейтін әдіс, графикалық жолмен зерттеу нәтіжелерін тіреу арқылы алынған графикалық сызықты спирограмма д.а. Спирограммада абсцисса осіне уақыт, ал ордината осіне ауа көлемі салынады. Тыныс алу кезінде өкпе-бронх жүйесіндегі ауа көлемі өзгереді. Бұл өзгерістерді спирометриялық қондырғы тіркеп, спирограмма түрінде береді. Тыныс алу көлемі деп – дем алу кезінде өкпе жұтқан ауа көлемін айтады. Қалыпты күйде ересек адамның ТК 500-800мл. Құрайды. Альвеолға жететін және газ алмасуға қатысатын ТК бөлігін альвеолярлы көлем д.а. Қалыпты жағдайда альвеолярлы көлем тыныс алу көлемінің 60-70% құрайды. Ал ТК қалған бөлігі функционалды өлі кеңістік д.а. АО мен ФӨК тікелей спирометриялық әдіспен өлшеу мүмкін емес, сондықтан оларды газдарды еріту арқылы анықтайды. Тыныс алу жиілігі деп – пациенттің 1 минут ішінде дем алу санын айтады. Тыныс алу минуттық көлемі немесе өкпенің минуттық вентиляциясы мына өрнек арқылы ТМК=ТЖ*ТК  есептелінеді.

                                                                        57.Сұйықтықтағы беттік керілу құбылысы

Сұйықтың беттік керілу құбылысы молекула арқылы әсерлесулерден пайда болады.Оны сұйықтың түбінде және беткі қабатында орналасқан молекулаларға әсер ететін күштердің пайда болу табиғатынан байқауға болады.Егер молекула сұйықтың  терең қабатында орналасқан болса оған,оны қоршаған молекулалар тарапынан әсер ететін қорытқы F күші нөлге тен болады.Егер молекула сұйықтың беткі қабатында орналасқан болса онда оған жоғарғы жағынан қоршаған ауа ,яғни газ молекулалары тарапынан әсер ететін күштің шамасынан ,сұйық молекулалары тарапынан әсер ететін тарту күшінің шамасы басым болады.Яғни F қорытқы күш нөлге тең болмайды.Бұл күш молекуланы сұйықтың беткі қабатынан төменге қарай тартуға тырысады.Осы күшті сан жағынан сипаттау үшін бетта беттік керілуі коэффициенті деген шама енгізіледі.

                                                                          58.Сұйықтықтың беттік керілу коэффициенті және оны өлшеу

Беттік қабаттың бірлік ауданына сәйкес келетін осы жұмыстың шамасын В=dA\dS беттік керілу коэффициенті д.а.Ол сұйықтың еркін бетінің бірлік ауданына сәйкес келетін W беттік энергия шамасына сан жағынан тең болады,яғни В=dW\dS.Беттік керілу коэффициентінің өлшем бірлігі [B]=Дж\м2=Н\м.Беттік белсенді заттар деп сұйықтың беткі қабатында абсорбцияланып,соның әсерінен оның беттік керілуін төмендететін заттарды атайды.Су үшін мұндай заттарға спирт эфир сабын т.б жатады.медициналық тәжірибеде беттік керілуді анықтау үшін тамшының үзіліп түсу ғылыми тілде вискозиметрия әдісі қолданылады.Ауырлық  Р=p*g*V күші мен F=2п*r*b беттік керілу күштері тең болғанда тамшы үзіліп түседі.Мұндағы  r тамшы мойнының радиусы р-сұйық тығыздығы , v-тамшының көлемі.Сонда 2п*r*b=pgV,осыдан 

                                                                           59.Сұйықтың тұтқырлығы

Сұйықтың тұтқырлығы немесе  ішкі үйкеліс сұйықтың  ағуы кезінде байқалатын басты құбылыстың бірі. Түтікпен аққан сұйықтың молекулалары түтік қабырғасымен әсерлеседі (молекулалары бір біріне тартылады, кедергі күші пайда болады), соның нәтижесінде сұйықтың  түтік қабырғасына жанасқан қабатының ағу жылдамдығы  төмендейді,  бұл  қабат өз кезігінде келесі қабаттың ағу қозғалысын тежейді, ол келесі қабатқа әсер етеді, осылайша  жалғаса береді. Түтіктің осіне жақындаған сайын бұл құбылыстың әсері төмендеп, түтік осі бойындағы сұйық ағысы  жылдамдығын сақтайды. Осындай  құбылыстың  әсерінен сұйықтардың қабаттары   арасында  ішкі үйкеліс күші  пайда болады, оны тұтқырлық деп атайды. 

                                                               60. Сұйықтықтың тұтқырлығы үшін Ньютон теңдеуі

Ішкі үйкеліс күшінің шамасы Ньютон өрнегімен сипатталады: мұндағы  - жылдамдық градиенті, ол жылдамдықтың белгілі бағыттағы бірлік ұзындығына сәйкес келетін шамасына тең; S – әсерлесуші қабат ауданы,  - тұтқырлық коэффициенті немесе динамикалық тұтқырлық.  Динамикалық тұтқырлық  СИ  жүйесінде  Паскаль секунд (Пас) өлшенеді. 

Ньютон заңына бағынатын сұйықтарды ньютондық сұйықтар деп атайды. Мұндай сұйқтардың тұтқырлық коэффициенттері сұйықтың құрылымына, оның температурасы  мен қысымына  тәуелді, ал  жылдамдық градиентіне тәуелсіз болады. 

                                                                  61. Ньютондық сұйықтар

Көптеген сұйықтар, мысалы су, түрлі ертінділер, төменгі молекулалы органикалық сұйықтар, барлық газдар ньютондық сұйықтарға жатады. 360С температурадағы қанның тұтқырлық коэффициенті 4-6∙10-3 Па∙с тең, ауыр жұмыстар кезінде тұтқырлық коэффициенті жоғарылайды, сондай-ақ  тұтқырлықтың шамасына кей ауру түрлері де әсер етеді, мысалы, қан диабеті кезінде қан тұтқырлығы 23∙10-3 Па∙с дейін жоғарылайды, ал туберкулез кезінде керісінше  1∙10-3 Па∙с дейін төмендейді. 

                                                                  62.Ламинарлы және турбуленті ағыс.

Сұйықты  ағыс түріне  байланысты  ламинарлы және турбулентті деген түрлерге бөлінеді. Ламинарлы деп  аққан сұйық қабаттары бір бірімен араласпайтын, бір қабат  екінші  қабат   бетімен сырғи ағатын  ағысты атайды. Мұндай ағыстың жылдамдығы барлық қабаттарда бірдей мәңге ие болады. Егер сұйықтың ағу жылдамдығы белгілі бір шамадан асса, онда  сұйық қабаттары бір бірімен араласып, сұйық бөлшектерінің ағу траекториялыры күрделеніп, ағыс құйын  тәрізді болады, мұндай ағыс турбулентті деп аталынады. Егер аққан сұйық қабаттарының жылдамдықтарының айырмашылығы  белгілі бір шамадан асса, онда қабаттардағы қысым  өзгереді, нәтижесінде  сұйық бөлшектері қысым шамасы үлкен сыртқы қабаттан, қысымы төмен ішкі қабатқа қаарй ауысады,  мұндай орын ауыстырулар  ағыстың  турбулентті болуына  және  ағыстың   дыбыс шығаруына  алып келеді. (турбуленті ағыстың мед маңызы: өкпе шуы, жүрек клапаны, Коротков әдісі).

                                                    63. Турбуленті ағыстың медицинада қолдану

Егер сұйықтың ағу жылдамдығы белгілі бір шамадан асса, онда  сұйық қабаттары бір бірімен араласып, сұйық бөлшектерінің ағу траекториялыры күрделеніп, ағыс құйын  тәрізді болады, мұндай ағыс турбулентті деп аталынады. Егер аққан сұйық қабаттарының жылдамдықтарының айырмашылығы  белгілі бір шамадан асса, онда қабаттардағы қысым  өзгереді, нәтижесінде  сұйық бөлшектері қысым шамасы үлкен сыртқы қабаттан, қысымы төмен ішкі қабатқа қаарй ауысады,  мұндай орын ауыстырулар  ағыстың  турбулентті болуына  және  ағыстың   дыбыс шығаруына  алып келеді. (турбуленті ағыстың мед маңызы: өкпе шуы, жүрек клапаны, Коротков әдісі). Қан қысымын  манжет арқылы  өлшеуді  алғаш рет итальяндық дәрігер Рива Роччи 1896 жылы ұсынған болатын. Бұл әдісті 1905 жылы орыс дәрігері Н.С.Коротков  одан ары  дамытты. Бұл әдіс  пульстік толқын шығаратын дыбысты тыңдауға (аскультатция)  негізделген. Адамның  қан  қысымын өлшеу үшін білекті  орай   резинкадан жасалынған  манжетті кигізеді. Оған тамырдағы  қан ағысы тоқтап, пульс жоғалғанға дейін  ауа айдайды (көбіне 220-250 мм.сын.бағ.дейін). Онан соң  манжетте  орнатылған вентильді   жайлап ашып, ауаны шығара бастаймыз, сәлден соң  артериядағы  қан  тамыр бойымен  аға бастайды, ағыс  турбуленті  болғандықтан  фонендоскопта шу естіледі, оны  Коротков тоны деп атайды, осы  мезеттегі манометрдің көрсетуі  қанның  систолды қысым деп саналады. Манжеттегі ауа қысымын одан ары  төмендетіп, артериядағы  қан ағысын  қалыпты жағдайға алып келеміз, бұл кезде қан ағысы  турбулентіден ламинарлы  ағысқа айналады, нәтижесінде фонендоскопта Коротко тоны(шуы) жоғалады, бұл кездегі манометр көрсетуі қанның диастолды қысымы деп саналады. Қазіргі кезеңде  қан қысымын жоғары дәлдікпен өлшеуде Доплер эффектісін  негізделген  әдіс қолданылады.

                                                                         64.Сұйықтың көлемді және сызықтық жылдамдығы

Сұйық ағысының ламинарлыдан  ағыстан турбулентті ағысқа ауысуына сәйкес келетін  жылдамдық шамасын    кризистік vкр жылдамдық деп атайды және оның сан мәнін Рейнольдс саны арқылы анықталады, бұл шама ағыстың  түрін сипаттайды және өлшем бірліксіз болып келеді. Рейнольдс саны деп Re= Dv/  өрнегімен анықталынатын шаманы атайдыСұйықтың ағу жылдамдығы  көлемдік және сызықтық деген шамалармен  сипатталады. Көлемдік жылдамдық Q деп,  бірлік уақыт ішінде түтік арқылы ағып өткен сұйықтың V көлемін атайды: Q = V/t, бұл шама мл/с, л/мин және т.б. өлшенеді. Сызықтық жылдамдық v  деп, сұйықтың бірлік уақыт ішінде  ағып өткен  жолының ұзындығын атайды:  v =L/t. Көлемдік және сызықтық жылдамдықтар мына түрде өз ара тәуелді: Q = v S,  мұндағы S- аққан сұйықтың   көлденең қимасы. 

                                                                       65. Сұйық ағысының үздіксіздік теңдеуі

Түтік  арқылы  ағып  жатқан біртұтас  сұйық үшін мына ереже орындалады: түтіктің кез келген көлденең қимасы арқылы  бірлік уақыт ішінде  бірдей көлемде сұйық ағып өтеді: Q =vS = const, бұл өрнекті сұйық ағысының үздіксіздік  теңдеуі деп атайды. Мұнан  v1 S1 = v2S2  немесе S1/S2 = v2/v1 тең:  аққан сұйықтың көлденең қимасы үлкен болған сайын, оның жылдамдығы төмен болады. S2 > S1> S3  мұнан   v3> v2> v1

                                                                       66.Сұйық ағыны үшін Пуазейль теңдеуі

Жалпы қанның тамыр бойымен ағуының басты себебі жүрек жұмысының  әсерінен қан тамырында пайда болатын қысымның  атмосфералық қысыннан  артық болуынан деп саналады.Олай болса  радиусы  R, ұзындығы L болатын түтіктің басы мен соңындағы қысым p1   және  p2 болса, онда осы түтік арқылы 1 секунда ағып өтетін сұйық көлемі мына өрнекпен анықталынады: Q = (p1 –p2)R4/8L. Бұл өрнек Пуазейль формуласы деп аталады.

                                                       67.Ньютондық емес сұйықтар

Ньютондық  емес деп, тұтқырлығы  жылдамдық градинетіне dv/dx тәуелді болатын сұйықтарды атайды, оларға қан жатады. Жалпы түрде қанды  эритроцит, лейкоцит және тромбоциттердің плазмадағы ертіндісі немесе суспензиясы   деп қарастырған  дұрыс. Бірақ қан құрамындағы  лейкоцит пен тромбоциттердің көлемі 1-2%  аспайды, сондықтан бұл бөлшектердің қанның  механикалық қасиетіне тигізетін әсері өте төмен, қанның  негізгі механикалық, физиологиялық  қасиеті эритроцитке байланысты.  

                                                       68.Гемодинамика туралы түсінік

Сұйықтың қозғалысы мен онда байқалатын құбылыстарды гидродинамика  зерттейді, ал гидродинамиканың  заңдылықтарын  жүрек- қан тамырлар жүйесіндегі қан айнасысына зерттеуге  қолданатын биофизиканың бөлімін гемодинамика деп атайды. Шын мәнінде қан ағасы гидродинамика  қарастыратын сұйықтан  өзгеше. Қан ағатын  түтіктердің қабырғалары серпімді және  олар көптеген тармақтарға  бөлініп кетеді, ал  гидродинамикада болса қабарғалары серпімсіз, темір түтіктермен ағатын жағдайларды қарастырады, оның үстіне жүректің жұмысын қарапайым насоспен салыстыруға тіптен болмайды.  Осы жағдайлар жүрек қан тамырлар жүйесін физика- математикалық жолдармен толық сипаттауға болмайтындығын көретеді,  сондықтан биофизика қан айналысының тек қарапайым  түрлерін қарастырады.

                                                     69.Қанның тамыр арқылы ағу ерекшеліктері

Қанның  кең,  тар тамырлары және капияллар арқылы ағуында үлкен айырмашылықтар  бар. Ірі  қан  тамырларда эритроциттер бір біріне жабысып «тиын  түріндегі бағана» тәрізді агрегаттық күй  құрайды (3 сурет). Егер әр эритроциттің диаметрі 8 мкм жуық болса, онда эритроциттен құралған агрегаттың өлшемі 80 мкм болады. Ірі қан тамырлардағы қанның жылдамдық градиенті төмен,  тұтқырлығы 5 мПа∙с болады. Кей патологиялық құбылыстар әсерінен қан  эритроциттерінің агрегаттық күйге көшуі деңгейі жоғарылауы мүмкін, соның әсерінен қанның тамыр бойымен ағуына  қосымша энергия қажет етіледі. Қан тамырларының  тарылуы (кішірейуі) қанның  жылдамдық градиентін жоғарылатады, соның әсерінен агрегаттық күйдегі  эритроциттер жеке-жеке жасушаларға бөлшектенеді, яғни «тиын  түріндегі бағана» тәрізді агрегаттық күй  бұзылады. бұл өз кезегінде қанның тұтқырлығын азайтады. Тар қан тамырларда  қан тұтқырлығының  төмендеу құбылысын  «сигма» феномені немесе «Фареус-Линдквист» эффектісі деп атайды. Бұл құбылыс  диаметрі 500 мкм  аз болатын қан  тамырларында байқалады, ал мұндай  құбылыс  капиллярларда күшті  байқалады, соның әсерінен ондағы қан тұтқырлығы ірі қан тамырларға салыстырғанда екі есе кеміп, плазма тұтқырлығына  дейін төмендейді. Қан тұтқырлығының төмендеуін  былайша түсіндіруге болады, капиллярлар қабырғаларына өте жақын қабатпен қан плазмасы  ағады, сонда  қан тамырындағы  аққан эритроциттер  «плазма қабатымен» қапталған  тәрізді  болып келеді (4 - сурет). Бұл аймақтағы эритроциттер  концентрациясы нөлге жақын, бірақ  тамыр  ортасына жақындаған сайын эритроцит концентрациясы артады. 

                                                           70. Эритроциттің қан тамырлары мен ағу ерекшелігі

Қанның  кең,  тар тамырлары және капияллар арқылы ағуында үлкен айырмашылықтар  бар. Ірі  қан  тамырларда эритроциттер бір біріне жабысып «тиын  түріндегі бағана» тәрізді агрегаттық күй  құрайды (3 сурет). Егер әр эритроциттің диаметрі 8 мкм жуық болса, онда эритроциттен құралған агрегаттың өлшемі 80 мкм болады. Ірі қан тамырлардағы қанның жылдамдық градиенті төмен,  тұтқырлығы 5 мПа∙с болады. Кей патологиялық құбылыстар әсерінен қан  эритроциттерінің агрегаттық күйге көшуі деңгейі жоғарылауы мүмкін, соның әсерінен қанның тамыр бойымен ағуына  қосымша энергия қажет етіледі. Қан тамырларының  тарылуы (кішірейуі) қанның  жылдамдық градиентін жоғарылатады, соның әсерінен агрегаттық күйдегі  эритроциттер жеке-жеке жасушаларға бөлшектенеді, яғни «тиын  түріндегі бағана» тәрізді агрегаттық күй  бұзылады. бұл өз кезегінде қанның тұтқырлығын азайтады.

                                           71.Қан ағысындағы «Фареуса-Линдквиста» эффектісі

Тар қан тамырларда  қан тұтқырлығының  төмендеу құбылысын  «сигма» феномені немесе «Фареус-Линдквист» эффектісі деп атайды. Бұл құбылыс  диаметрі 500 мкм  аз болатын қан  тамырларында байқалады, ал мұндай  құбылыс  капиллярларда күшті  байқалады, соның әсерінен ондағы қан тұтқырлығы ірі қан тамырларға салыстырғанда екі есе кеміп, плазма тұтқырлығына  дейін төмендейді. Қан тұтқырлығының төмендеуін  былайша түсіндіруге болады, капиллярлар қабырғаларына өте жақын қабатпен қан плазмасы  ағады, сонда  қан тамырындағы  аққан эритроциттер  «плазма қабатымен» қапталған  тәрізді  болып келеді (4 - сурет). Бұл аймақтағы эритроциттер  концентрациясы нөлге жақын, бірақ  тамыр  ортасына жақындаған сайын эритроцит концентрациясы артады. 

                                        72. Қанның тамырлар арқылы ағу жылдамдығы

Тар қан тамырларында ағыс жылдамдығының артуы эритроциттің  деформациялануын туғызады, бұл  эритроцит пен тамыр қабырғасы  арасындағы саңлаудың  одан  ары ұлғаюына алып келеді, нәтижесінде қанның тұтқырлығы одан ары  төмендейді Қан тамарлары:  аорта артерияға, ол артериолаға,  ол өз  кезегінде капиллярларға тармақталып кетеді, бұл  әр жеке тармақтың (тамырдың)  диаметрінің кішірейуіне, бірақ осы тамырлар жүйесіне енетін барлық тармақтардың ауданының  қосындысының  ұлғаюына алып келеді. Ағыстың  үздіксіздік теориясына сәйкес сұйықтың  сызықтық жылдамдығы v түтіктің  көлденең қимасының ауданы  S кері пропорционал болатын,  осы принципке сәйкес ең жылдам қан ағысы аортада байқалады, өйткені  оның  көлденең қимасының ауданы тамырлар жүйесінде ең кішісі болып саналады  және   қан жылдамдығы  аортадан капиллярға қарай біртіндеп азая береді. Барлық капиллярдың  ауданы  аорта ауданынан 500-600 есе көп, сондықтан капиллярдағы қан ағысының жылдамдығы 500-600 есе аз, оның шамасы 1 мм/с  төңірегінде. Қалыпты жағдайда аортадағы қан  жылдамдығы 0,5м/с ден 1м/с дейін болса, үлкен физикалық жүктеме кезінде ол 20 м/с дейін жоғарылайды.  Капиллярлар біріге келе вена тамырына айналады, вена тамырының саңлауы    барлық капиллярларға  салыстырғанда аз екендігі белгілі, соның салдарынан венедағы қан ағысының сызықтық  жылдамдығы артады.

                                                  73. Пульстік толқын

Жүректің жиырылуы мен босаңсуы периодты түрде  қайталанып, пайда болған қысым әсерінен тамыр қабырғалары тербеліп, 6-8 м/с жылдамдықпен тамырды  бойлап тарайды. Бұл тербелісті пульстік толқын немесе пульс деп атайды. Пульстік толқынның  жиілігі  жүректің жиырылу жиілігіне тең, ал таралуы жылдамдығы  тамыр  параметрлеріне  тәуелді, бұл тәуелділік  Моэнс-Кортевега формуласыымен сипатталады:, 

мұндағы E –  тамыр қабырғасының  серпімділік модулі, h – тамыр қалыңдығы, d – тамыр диаметрі,  - тамыр затының тығыздығы.

Пульстік толқынның тамыр бойымен  таралу жылдамдығы 6-12 м/с тең болады, ол  қанның тамыр бойымен ағу жылдамдығы 0,3-0,5 м/с  әлде қайда көп, сондықтан  аяқ, қол, т.б. жерлерге  пульстік толқын аортадағы қан қысымының төмендеуінен тез жетеді.

                                                       74.Қан қысымының өлшем бірліктері

Үлкен қан айналыс шеңберіндегі капиллярлардағы қан қысымы әр 0,75 мм сайын 30 мм.сып.бағанасынан 15 мм.сып.бағ. дейін төмендейді, ал кіші қан айналыс шеңберіндегі капиллярлардағы қан қысымы 7 мм.сып. бағанысына тең. Үлкен қан айнасысы шеңберіндегі венуладағы қан қысымы 15-20 мм.сып.бағанасы болса, кеуде қуысынан тыс  аймақтағы ірі веналарда 5-6 мм.сып. бағанасына тең. Жүрек құлақшандағы қан қысымы атмосфералық қысымнан 2-3 мм.сып. бағанасына кем.

                                                         75.Систол және диастол кезіндегі қан тамырларындағы қан қысымы

Систол мен диастол кезінде ірі және орта қан тамырларындағы қан қысымдары бірдей емес. Систол (максимал) кезіндегі қан қысымы 110-130 мм.сын. бағанасына тең, ал  диастол (минимум) кезіндегі қан қысымы 60-80 мм.сып. бағанасы болады.

                                                       76.Қан қысымын өлшеу Коротков әдісі

Қан қысымын  манжет арқылы  өлшеуді  алғаш рет итальяндық дәрігер Рива Роччи 1896 жылы ұсынған болатын. Бұл әдісті 1905 жылы орыс дәрігері Н.С.Коротков  одан ары  дамытты. Бұл әдіс  пульстік толқын шығаратын дыбысты тыңдауға (аскультатция)  негізделген. Адамның  қан  қысымын өлшеу үшін білекті  орай   резинкадан жасалынған  манжетті кигізеді. Оған тамырдағы  қан ағысы тоқтап, пульс жоғалғанға дейін  ауа айдайды (көбіне 220-250 мм.сын.бағ.дейін). Онан соң  манжетте  орнатылған вентильді   жайлап ашып, ауаны шығара бастаймыз, сәлден соң  артериядағы  қан  тамыр бойымен  аға бастайды, ағыс  турбуленті  болғандықтан  фонендоскопта шу естіледі, оны  Коротков тоны деп атайды, осы  мезеттегі манометрдің көрсетуі  қанның  систолды қысым деп саналады. Манжеттегі ауа қысымын одан ары  төмендетіп, артериядағы  қан ағысын  қалыпты жағдайға алып келеміз, бұл кезде қан ағысы  турбулентіден ламинарлы  ағысқа айналады, нәтижесінде фонендоскопта Коротко тоны(шуы) жоғалады, бұл кездегі манометр көрсетуі қанның диастолды қысымы деп саналады. Тамырға кигізілген манжет астына  удьтрадыбыс (УД) толқынын  шығаратын және оны қабылдайтын   қондырғы  орнатылады.  УД толқыны  артерияға бағытталады. Манжеттегі қан қысымы систолды қысымға жеткенде, артерия  арқылы қан аға бастайды және  тамыр қабырғасы  тербеледі, осындай қан тамырынан шағылған УД толқынының жиілігі өзгереді, осы өзгерістер арқылы қан қысымын анықтауға болады. 

                                    77.Қан қысымының тәуліктік мониторинги

Қазіргі кезеңде  қан қысымын автоматты түрде тәулік бойы тіркейтін (мониторинг) қондырғылар бар. Олар артериялық қысымның шамасын, жүрек ұрысын(пульсті), өлшеу кезінде орын алған  қателіктерді  тәулік бойы уақытқа сәйкес тіркеп,  мониторинг  жасауға  мүмкіндік береді. Құралда тіркелген  мәліметтерді компьютер жадына көшіруге немесе  қағазға басып шығауға болады. Артериялық қысымның  тәулік  мониторингі (АҚТМ-СМАД)  бір  рет  өлшенген қан қысымына  салыстырғанда беретін  диагностикалық  мәліметі көп, сондықтан  оны артериялық  қан қысымы жоғары ауруларды емдеуде кең түрде қолдануда.  

78.Ағза ұлпасының испедансы

ағза ұлпалары сұиықтықпен қоршалған жасушалардан тұратын жүйе деп қарастыруға болады. Жүргізілген зерттеулер ұлпа аралық сұйықтықта электролитке тән өткізгіштік,ал жасушада конденсаторға тән электірлік сыйымдылық қасиет бар екендігін көрсетті, ал индуктивтілік қасиет жоқ. Сондықтан тірі ұлпада тек белсенді  R және сиымдылық Xc кедергілер кездеседі. Олай болса тірі ұлпаның физиологиалық күйін, осы 2 шама арқылы толығымен сипаттауға болады. Олардың векторлық қосындысын импеданс деп атайды, оның шамасы                                                 мұндағы R  ұлпаның белсенді кедергісі w =2П*v -циклді жиілік, С-ұлпа бөлігінің электр сиымдылығы. Жалпы ұлпадағы кез келген потологиялық өзгерістер оның электрлік қасиеттерін өзгертеді. Мысалы, қабынудың бастапқы кезінде ұлпаның кедергісі артады, әсіресе бұл құбылыс төменгі жиіліктерде жақсы байқалады. Қабыну кезінде жасуша ісініп, оның көлемі ұлғаяды, соның әсерінен ұлпаның белсенді кедергісінің негізгі үлесін  құрайтын жасуша аралық кеңістік тарылып ұлпаның белсенді кедергісі ұлғаяды.

                                                79.Қан тамырлар жүйесін...

Соңғы кездері реография әдісі арқылы қан айналым үрдісін зерттеудің негізгі диагностикалық әдісі болып табылады.реографиялық әдісті өлшеу үшін қолданылатын құрал реограф болып табылады.Реография әдісте Коротков әдісі кең қолданыс тапқан.Клиникалық практикада артериялық қан қысымын тікелей емес әдіспен ,яғни жанамалай жолмен өлшейді.Соның ішінде кең тараған түрі Коротков әдісі.Бұл әдіс манжет қысып тұрған артерия тамыры арқылы қанның ағуы турбулентті болуынан шығатын дыбысты фонондоскоп арқылы тіркеуге негізделген.Ол үшін білектің күре тамыр тұсына құралдың манжетін кигізіп оған ауа үргіш арқылы қанның ағуы аз уақытта тоқтатылады.Онан соң ауаны шығаратын винтті жайлап ашып,күре тамыр арқылы өткен қан ағысының трубулентті ағысынан пайда болатын алғашқы шуын фонондоскоп арқылы естіп сол кездегі монометр көрсеткішін қан қысымының систолдық, ал монжеттегі ауа толығымен шығып фонондоскоптағы дыбыстың жойылған кезіндегі монометрдің көрсеткішін қан қысымының диастолдық мәндері ретінде алынады.

                                                     80.Реография әдісі

Реография( грек.rheos ағыс ,ағын+grapho писжазу,бейнелеу синонимі-инпеданстық плетизмография,реоплетизмография]-жүрек қызметін және мүшелердің қанын қамтамасыз етілуін импеданстың,яғни толық кедергінің омдық және сыиымдылық кедергінің тербелісін тіркеу жолымен зерттеу әдісі.Реография немесе электроплетизмография пульс жиілігін және арттериялық қысымды өлшеуді есептемегенде гемодинамиканың ең көп тараған әдісі.Ол мүшелермен ұлпалардың жоғарғы жиіліктері күші аз айнымалы электр тогына деген толық электірлік кедергісінің тербелісін олардан пульстік толық жүріп өткен кездегі графиктегі тіркеу әдісі.Реографияның зерттеу әдістері ;Бойлық реография қол мен аяқ реографиясы,электродтарды олардың бойлық осьіне қатысы бірдей деңгейде орналастыру арқылы зерттейді.Қол мен аяқтың бойлық бөлігінің қызмет беруіне баға беруде қолданылады.Реограмма-рео-гр.графо-жазу,бейнелеу-ұлпаның толық электр кедергісінің белгілі уақытта тамырларға қан толуы кезінде өзгерісін көрсететін қисық сызық .Реограф-рео-гр-графо-жазу,бейнелеу ұлпаның электр кедергісін өзгерісін тіркейтін құрал.Реогепатография бауырдың қан тамырларын зерттеу әдісі.Офтольмореография көздің тамыр қабығының ,оның ішінде қастың гемодинамикасын зерттеу әдісі.Реокардиограмма жүректтің жұмыс цикльді кезіндегі толық электр кедергісінің өзгерісін білдіретін қисық сызық. 

Реопародонтография-парадонт қан тамырларының қызмет күйін зерттеу әдісі.

Реосфигмография-қан тамырларының пульстық тербелісін оның ішінде артерияның тамырларын зерттейтін әдіс. Реофлевография вена реосфигмографиясы Реоэнцефалография бас миы тамырларының қызмет күйін зерттейтін әдіс.

                                       81.Жарықтың жұтылу құбылысы

Жарық ағыны зат арқылы өткенде, оның энергиясының бір бөлігі ортаның  атомдары немесе молекуларын қоздыруға жұмсалады, нәтижесінде жарық энергиясы  азаяды. Бұл құбылысты жарықтың жұтылуы деп атайды, шын мәнінде жарықтың  жұтылыу деп жарық сәулесінің бір ортамен тарау барысында  жарық энергиясының  энергияның басқа  түріне ауысуы нәтижесінде  жарық  интенсивтілігінің  төмендеуін атайды. Енді жарықтың  интенсивтілігінің  азаю (кему) заңдылығын  қарастырайық (1сурет). Қалыңдығы dl болатын жұқа қабаттан монохроматты жарық  өткенде оның бастапқы интенсивтілігін кемуі dI, жарық сәулесі өткен қабат қалыңдығына dl, түскен жарықтың бастапқы интенсивтілігіне I  пропорционал  болын делік.  Осы  шамалар арасындағы байланысты мына түрдегі дифферциалдық теңдеу арқылы өрнектейік: dI = -k Idl, 

                                            82.Бугер-Бер-Ламберт заңы

e-kl мұндағы  I0 – түскен сәуле (бастапқы сәуле) интенсивтілігі, I-  зат қалыңдығы l қабаттан өткен сәуле интенсивтілігі. Бұл жарықтың жұтылу немесе Бугер заңы деп аталады. Жарық толқыны ертінді арқылы өткенде,  оның фотондары еріткіштің де, еріген заттың да  молекулаларымен  әрекеттеседі, энергиясының бір бөлігін  орта молекулаларының күйін өзгертуге жұмсайды, нәтижесінде  жарық интенсивтілігі кемиді, жарық жұтылады. Жарықтың ертіндіде жұтылуын сипаттайтын  жұтылудың натураль көрсеткіші  ертінді концентрациясына тура  пропорционал екендігін  ғалым Бер  анықталды: k= С. Мұндағы  жұтылудың натуралды молярлы көрсеткіші, ол еріген зат  түріне, жарықтың  толқын ұзындығына тәуелді, бірақ ерітінді концентрациясына тәуелсіз.  Бұл  тұжырымды Бер заңы деп атайды. Концентрациясы жоғары ертінділер үшін  бұл  заңы  орындалмайды, өйткені жоғары концентрациялы ерітіндіде  молекулалар арасы жақындап, олардың өз ара әрекеттесуі орын алады да жарықтың жұтылуында өзгерістер байқалады. Енді Бугер  өрнегіндегі  коэффициент орнына Бер өрнегін қойсақ:    

e-∙l∙ С

Бұл өрнек  жарық жұтылуының Бугер-Бер-Ламбер заңы деп  аталады. 

                                                                  83.Ерітіндінің оптикалық тығыздығы

Лабораториялық зерттеулерде Бугер-Бер-Ламбер  өрнегін  бұл  түрде  қолданбайды, оның орнына  негізі 10 болатын  дәрежелі өрнек түрінде жазады: 

I =I010- ∙С∙l Бұл өрнекті логарифмдейік, сонда  ол мына түрге келеді: lg(I0/I) =∙С∙l,  мұндағы  = /2,3 жұтылудың молярлы көрсеткіші Соңғы өрнектегі  lg(I0/I) = D  деп белгіліп және ол шаманы ертіндінің оптикалық тығыздығы деп атайық, сонда   Бугер-Бер –Ламберт заңы  мына түрге келеді D = ∙С∙l.  Жарықтың  заттарда жұтылу құбылысы фотометрия мен спектрофотометрия деп аталатын  әдістерде қолданылады. зат құрамындағы атомдардың  өз ара әректтесуі  мен қозғалысы күрделі, сондықтан  мұндай заттардың жұтылу спектрлері бір ібірінен алшақ оранласқан  жолақтар түрінде болады. Мұндай спектрларды  жолақ спектр деп атайды 

                                                                    84.Жұтылу спектрлері

Жұтылу спектрі деп  заттың  жарықты  жұтуының жарық жиілігіне  D =f()   немесе оның  толқын  ұзындығына D =f()  тәуелділігін атайды. Бір атомды сиретілген газ бен металл буының жұтылу спектрі  қарапайым  болып  келеді. Бұл күйдегі  заттардың  атомдары бір бірінен өте алшақ жатқандықтан,  оларда   өз ара әсерлесу байқалмайды. Заттан өткен жарық кванты жеке атомдармен  әрекеттеседі, жұтылу спектріне сәйкес келетін толқындар  h = EK –Ei  шартына сәйкес  анықталынады. Әр атомға сәйкес келетін  энергетикалық деңгейлердің арасы бір бірінен ұзақ, сондықтан олардың спектрлері бір бірінен алшақ жатқан жеке жеке сызықтардан тұрады, мұндай спектрлерлі сызықты деп атайды. Тіркегіш құрал ретінде М907 микроамперметрі қолданылады. Жоғары шкала – Т өткізу коэффициентін, ал төменгісі D – оптикалық тығыздықты анықтауға арналған. 2-жарық көзі. 3-жарық фильтрін орнатылған, бұл дискіні айналдыру арқылы фильтрдің орнын ауыстырып отырады. 4-жарық жолына кюветаларды кезегімен ауыстыруға арналған қозғаушы тетік, 5-фотоэлементтердің сезімталдығын реттейтін тетік. Оның көмегімен жарық қабылдағыштар іске қосылады, әрі сезімталдықтың мәні ауыстырылып отырады. Бұл тетіктің сол жағы қара, оң жағы қызыл түстермен боялған. Қара жағын қосқанда, 315-540 нм аралығында спектр қабылдайтын Ф-26 фотоэлементті, ал қызыл жағына ауысқанда 590-980 нм аралығындағы спектр қабылдайтын ФД-24 к фотодиот іске қосылады.

                                                         85.Спектрофотометрия КФК-2 құралы

зат құрамындағы атомдардың  өз ара әректтесуі  мен қозғалысы күрделі, сондықтан  мұндай заттардың жұтылу спектрлері бір ібірінен алшақ оранласқан  жолақтар түрінде болады. Мұндай спектрларды  жолақ спектр деп атайды. КФК-2 концетрациялық фотоэлектроколориметрі жарық фильтрі арқылы алынған 315-980 нм жарық толқындарының көмегімен қатты және сұйық денелердің оптикалық тығыздығы мен өткізу коэффициенттерін өлшеуге, колибровтік график арқылы ерітінділердің концетрациясын анықтауға мүмкіндік беретін құрал.

                                                  86.Люминесценция құбылысы

Жарық  шығару  себебі жылулық  құбылысқа жатпайтын, кез келген температурада  байқалатын  жарық түрін люминесценция деп атайды. Көру аймағында жататын  жылулық  жарықтар  103 -104 К  температудан басталады. Сол себепті люминесценция жарығын «суық жарық» деп те атайды. Люминесценция жарығының пайда болу себептерінің бірі ретінде, дене молекуласын қоздыратын  сыртқы  жарық көзінің әсерін атайды. Мұндай  жарық көздеріне  көрінетін  сәуле, ультракүлгін сәулесі, рентген т.б. сәулелер  жатады. Денеге әсер етуші  сәуле өз әсерін тоқтатқан мезгілде люминесценция  құбылысы  бірден тоқтамайды, ол біраз уақыт сәулененуін жалғастыра береді, люминесценция құбылысын сәуленің шағылуы мен  шашыру  құбылысынан   ерекшелелігі осында. Жұтылған энергиясын  люминесценттік  жарық шығаруға жұмсайтын заттарды  люминофорлар деп атайды. Кристалл атомдарының, молекулаларының  қозығу нәтижесінде кванттық  орын ауыстыруы  дененің люминестенттік жарық шығаруының басты  себебі.  

                                                           87.Люминесценция түрлері

Жарық  шығару  себебі жылулық  құбылысқа жатпайтын, кез келген температурада  байқалатын  жарық түрін люминесценция деп атайды.

Дене атомдарын, молекулаларын қоздыру себептеріне байланысты  люминесценция мынадай түрлерге бөлінеді: 

 Фотолюминесценция- жарық (көрінетін сәуленің қысқа аймағы, УК сәуле) әсерінен атомдардың қозуы нәтижесінде пайда болады;

 Рентгенолюминесценция- рентген және гамма сәулелері әсерінен атомдардың қозуы нәтижесінде пайда болады (рентген аппаратының экраны, радиация индикаторлары);

 Катодолюминесценция- электрондар ағыны әсерінен атомдардың  қозуы  нәтижесінде пайда болады (кинескоп, осциллограф, монитор);

 Электролюминесценция- электр өрісі әсерінен атомдардың қозуы кезінде пайда болады(электр разрядымен газ молеккласын қоздыру-газ разрядты лампа);

 Хемилюминесценция- химиялық реакция әсерінен молекулалардың  қозуы кезінде пайда болады;

 Биолюминесценция - биохимиялық реакциялар әсерінен биологиялық  жүйенің қозуы кезінде пайда болады;

 Сонолюминесценция -  ультрадыбыс әсерінен атомдардың  қозу кезінде пайда болады.

 қалдық сәулелену ұзақтығына   байланысты люминесценция: флуоресценция және  фосфоресценция деген түрлерге бөлінеді

 

                                  88.Флуоресцензия

Жарықтың жұтылуынан пайда болатын флюоросценттік процесс толығымен молекуланың ішінде өтеді. Люминесценттік жарық шығару түскен сәуленің әсерінен қосқан күйге өткен электронның бастапқы қалыпты энергетикалық деңгейге өту процессінде болады. Молекулалардың флюоросценсиясы кезінде фотон нақты жұтылады және фотонды жұту және сәуле шығару арасында, аздаған болсада уақыт өтеді. Флюоросценсияда молекулада жұтылған фотонның энергиясы қозған молекуланың энергетикалық деңгейлерінің айырмасына тең болу керек. Мысалы: бояудың ертіндісінен (керасин, хининертіндісі және т,б) жарық сәулесі өткенде ертіндіні ішінде жарықтың «ізі» жақсы көрінеді бұл құбылыс жарықтың шашырауына байланысты емес. Олай болса ертіндінің өзі сол жарықтың әсерінен  флюоросценттік жарық шығара бастайды. Осындай флюоросценсия кезінде ертіндіге келіп түскен жарық 2 түрлі болады. Осындай айырмашылықты жай көзбенде көруге болады. қалдық сәулелену ұзақтығына   байланысты люминесценция: флуоресценция және  фосфоресценция деген түрлерге бөлінеді: Флуоресценцияда  қалдық сәулелену ұзақтығы 10-9 – 10-8 с...

                                      89.Фосфореценция

Фосфороссенсия құбылысы өтетін кристалдарда (олпрды фосфор дейді) , келіп түскен жарықтың әсерінен электрон жарықталу центрінен бөлініп шығады. Жарықталу центрлері иондар,атомдар, иондар жиынтығы немесе атомдар маңында топтасқан басқа заттар болуы мүмкін.оларды белсендірушілер дейді бөлініп шыққан электрон өзінің орнына қайтып келгенде немесе сол орынға басқа бір електрон келгенде жарық бөлініп шығады. Кристаллдарда электрондардың қозғалғыштық қабілеті өте аз, сондықтан олардың қозу уақыты да аз болады. Температура өскенде осы уақыт қысқара береді. қалдық сәулелену ұзақтығына   байланысты люминесценция: флуоресценция және  фосфоресценция деген түрлерге бөлінеді: Фосфоресценцияда   сәулелену ұзақтығы  10-4 – 104 с.  

             

                                         90.Хемилюменесценция

Хемилюминесценция- химиялық реакция әсерінен молекулалардың  қозуы кезінде пайда болады;

Биолюминесценция - биохимиялық реакциялар әсерінен биологиялық  жүйенің қозуы кезінде пайда болады;

Сонолюминесценция -  ультрадыбыс әсерінен атомдардың  қозу кезінде пайда болады.

Хемилюминесценция. Химиялық реакцияда бөлінген энергия нәтижесінде байқалатын люминесценцияны хемилюминесценция деп атайды. Бұл кезде химиялық энергияның  жарық энергиясына ауысуы орын алады және бөлінетін жарық не реакцияға түскен заттардан немесе зат құрамындағы қозған  денеден шығады.  Хемилюминесценция жарығының интенсивтілігі химиялық реакция жылдамдығына пропорционалды. Биологиялық жүйелерде байқалатын хемилюминесценция түрін биохемилюминесценция деп атайды. Биохемилюминесценция тірі жанулар  мен жәндіктер әлеміне тән құбылыс, қазігіт таңда  оның 250 тарта түрі кездеседі.  Биохемилюминесценция  құбылысы тотығу реакциясы нәтижесінде, мысалы, липидтердің еркін радиклдар реакциясында байқалады. 

                                                     91.Фотобиологиялық реакциялар түрлері

Фотобиологиялық реакциялар деп – биологиялық жүйенің молекулалары жарық квантын жұтуымен басталып, ағза немесе ұлпаның сәйкес жауап реакциясымен аяқталатын  құбылысты атайды. Фотобиолгиялық реакцияларға мыналар жатады: 

 Фотосинтез - күн сәулесі энергиясының әсерінен органикалық молекулардың синтезделуі;

  фототаксис-  күн сәулесіне  немесе оған қарсы жаққа қарай  тірі жәндіктің (мысалы, бактериялар) қозғалуы;

 фототропизм- сәулеге немесе оған қарсы бағытқа қарай жапырақтың, шөп діңгегінің бұрылуы;

 фотопериодизм- тірі жәндіке  «жарық-қараңғы» циклымен әсер ету арқылы оның сөткелік және жылдық циклын реттеу;

 көру- көзге түскен жарық энергиясын нерв импульсіне айналдыру;

 тері күйінің жарық әсерінен  өзгеруі:  эритема, эдема, күнге күй, пигментация, терінің күйуі, тері рагы;

                                                         92.Фотохимиялық реакциялар

Фотохимиялық реакциялар-химия ғылымының жарық сәулелері әсерінен жүретін реакцияларды зерттейтін саласы. Фотохимиямен оптика және оптикалық сауле шығару тығыз байланысты. Фотохимиялық реакциялардың жүруі затқа сіңірілген жарық сәулелернің әсерінен ғана болатынын алғаш орыс ғалымы Х.Гротгус дәлелдеген (1818.). ол химиялық қоспада тек жұтылатын сәулелер ғана химиялық активті болады деп тұжырымдалатын фотохимияның 1ші заңын ашты. Фотохимия саласында жинақталған тәжірибелік материялдармен оларды ғылыми жағынан түсіндіріп, 1 жүйеге келтіру ХХ ғасырдың 1ші жартысында кванттық механика, атомдық немесе молекулалық спектроскопия дамығаннан кейін мүмкін бола бастады. Фотохимияның 2ші заңы-кванттық эквиваленттік заңын А.Эйнштейн ашты (1912). бұл заң бойынша жұтылатын сәуленің әр бір кванты тек 1 ғана молекуланы түрлендіруге қатысады. Фотохимиялық реакциялар кезінде химия жүйесінің бос энергиясының азаюы немесе көбеюі мүмкін.Фотохимиялық реакциялар:фотодиерлену, фотоконденсаттану,фотоиондану,фотототықтыру,фотогидролиз т.б блып бөлінед. Бөл реакциялардың практикалық маңызы зор. Күн сәулесі энергиясын пайдаланатын өсімдіктердегі фотосинтез процесі және фотография процестері фотохимиялық реакциялардың қатысуымен жүргізеді.

                                         93.УК сәулесінің биологиялық әсері

Ультракүлгін сәулесі (УК) оптикалық диапазонның  ең қысқа аймағы 180 нм ден 400 нм дейінгі  аралықты алып жатыр. УК сәулені биологиялық әсерлерін байланысты 3- аймаққа бөледі: 

  400-320 нм,  ұзын толқынды  УК (ҰУК) «А» аймақ деп аталады;  

  320-280 нм,  орта толқынды  УК (ОУК) «В» аймақ деп аталады;  

  280-180 нм,  қысқа толқынды  УК (ҚУК) «С» аймақ деп аталады.

 Осы  аймақтардағы ҰУК сәулесінің  фотонының энергиясы төмен болғанымен оның денеге терең ене алатын қаблеті жоғары, ал  ҚУК сәулесіне сәйкес келетін  квантың энергиясы  басқаларынан көп, бірақ денеге ену қаблеті төмен. Жалпы УК сәуле  квантының энергиясы  басқа сәулелер квантына салыстырғанда  жоғары болғандықтан, оның  биологиялық денелерге тигізетін әсер инфрақызыл (ИҚ) және көрінетін жарықпен (КЖ) салыстырғанда  өзгеше болады.  Кез келген сәуле, мейлі ол ИҚ, УК немесе КЖ  болсын  биологиялық денемен  әсерлескенде  түрлі  дәрежеде жұтылады. 

                                                94.УК сәулені медицинада қолданылуы

Жеке бөлмелерді, аураханалардағы  палаталарды залалсыздандыруда  селективті УК сәуле шығаратын, электр доғалы бактерицитті ДБ-15, ДБ-30 және ДБ-60 . шамдары пайдаланылады, олар  200-280 нм аралықтағы  УК толқындарды  таратады. 

Соңғы  кездері  кварц ыдыс арқылы аққан  қанға УК сәулемен әсер ету арқылы  емдеу  шараларын өткізілуде. Мұндай сәуле әсерінен  қанның  формалы элементерінің  функционалды белсенділігі  артуы  нәтижесінде,  ағзадағы  қабыну процестерінің әсерінен эритроциттердің  мембрана қабатына  жабысқан  бөгде  заттардан   тазаруы  жүреді. Мұндай емдік шаралар УФОК, МД-73М,ЛК-5И, «Изольда», т.б құралдар арқылы     орындалады. УК сәулесін ағзаның  түрлі инфекциялық ауруларға қарсы тұруын күшейтуде, балаларда рахит кеселін болдырмауда, тері  ауруларын емдеуде, ағзаның иммундік жүйесін қалпына келтіруде  қолданды.

                                                                         95.Адам көзінің оптикалық жүйесі

Көз алмасының сырты склера қабатымен қоршалған ол көздің ішкі құрылымын қорғап тұрады және оның қаттылығын сақтайды.Склераның алдыңғы қабаты жұқарып ,өте жұқа мөлдір мүйізді қабатқа айналған.Жұқа мүйізді қабат арқылы көзге сыртқы ортадан жарық енеді.Мүйізді қабаттан кейін түсті қабық жатыр,оның орта бөлігін 2-8мм дейін өзгеретін саңлау түрінде көз қарашығы алып жатыр.Түсті қабық пигменттпен боялған дөңгелек тәрізді бұлшық еттен тұрады.Дөңгелек бұлшық еттің жиырлуы немесе кеңеюі көз қарашығының өлшемінің өзгеруіне алып келеді.Ослайша көзге түсетін жарық ағыны реттеледі.Түсті қабықтың арғы жағында қос дөңес линза пішінді,созылмалы көз бұршағы орналасқан.Оны қоршай жалғанған циллиарлы бұлшық еттің тартылу немесе созылуы көз бұршағы бетінің қисықтығын өзгертеді,сонымен қатар бұлшық ет көзді бұрып оның өсін қарап тұрған нәрсеге бағыттайды.Мүйізді қабатпен көз бұршағы арасындағы кеңістік су тәрізді сұйықпен толтырылған.Көз бұршағының арғы жағындағы кеңістікті қоймалжың сұйық шыны тәрізді оптикалық жүйені құрайды.Көз алмасының ішкі бетін жартылай сфера түрінде тор қабат алып жатыр ол сыртқы пішіні құтыша және таяқша түрінде болатын жарықты сезгіш рецепторлардан құралады.Көзде жалпы саны 125млн таяқша мен 6,5млн құтыша бар.Бұл жарықты сезгіш жасушалар тор қабаттың сыртқы бетінде қан тамырлары орналасқан аймақта жатыр.Тор қабаттағы нерв талшықтары бірігіп,көру нервіне айналған.Бұл аймақта таяқшалармен құтышылар жоқ сондықтан көру нерві алып жатқан жерді жарықты сезбейтін соқыр дақ д.а.Тор қабаттың орта бөлігінде,оптикалық осьтің бойында ең көргіш аймвқ орналасқан.Бұл жерде жарықты өте сезгіш құтышалар орналасқан,бұл құтышалар арқ көз жарықтың түсін анықтайды.Тор қабаттың басқа аймақтарын негізінен таяқшалар алып жатыр. 

                                                 96.Көрудің молекулярлы механизмі

Көз кез келген қашықтықта жатқан нәрсені анық көруі тиіс.Енді осы құбылысты қарастырайық.Жұқа линзаны формуласы мына түрде жазылады; 1\d+1\f=1\F.Көзі қалыпты көретін адамның көзі дене кескінін көздің тор қабатына фокустайды.Кейде адам көзі дене кескінін тор қабаттың сыртына фокустайды көздің мұндай кемшілігін жақыннан көргіштік д.а.Мұндай адамдар алыс жатқан нәрселерді бұлыңғыр көреді.Мұндай көз ақауын түзету үшін жинағыш линзадан жасалған көзілдірік киеді.Жоғарыда айтқандай көзге түскен жарық ағыны көз бұршағы арқ жарықты сезгіш жасушаларға таяқшалармен құтышаларға фокусталады.Таяқшалар тор қабаттың жартылай сфера бетінде орналасқан жане ол кескінді ақ қара түрінде көруге мүмкіндік береді.Құтышалардың саны аз,олар негізінен тор қабаттың орта бөлігінің алып жатыр жане кескінді түрлі түсті түрінде көруге мүмкіндік береді.

                                                      97.Линзаның параметрлері:Фокус...

Линзанның басты сипаттамаларына оның f фокус аралығы және оның Ф=1\f  оптикалық күші ,ол фокус аралығына кері шама жатады. Оптикалық күштің бірлігіне диоптрия алынады. Жинағыш линзаның оптикалық күші, егер оның фокс аралығы 1м ге тең болса, дптр тең. Егер ауадағы доңес линзаға бас оптикалық оське параллель бағттаса, онда шоқ F нүктесіне линзаның бас фоксына жиналады. Мұндай линзалар жинағыш д.а. Егер жарық шоғын шашратқыш линзаға  бағыттаса, онда ол сәулелер F нүктесіне тарағандай болып шашырайды, нүктені шашратқыш линзаның жорамал бас фокусы д,а. Жинағыш линзаға оның жанама оптикалық осіне параллель етіп жарық шоғын жіберсе ол F жанама фокуста жиналады. 

                                                               98.Линзаларды қолдану

Кейбір  адамдардың көздері кескінді тор қабатың алдында, оған жеткізбей түсіреді, көздің мұндай кемшілігін жақыннан көргіштік д.а. Мұндай адамдар жақын жатқан нәрселерді анық көргенімен, алыс жатқан денелерді бұлынғыр көреді, мұндай көз ақауын түзету үшін шашратқыш линзадан жасалған көзілдірік кейеді. Кейде адам көзі дене кескінін тор қабаттың сыртына фокустайды, көздің мұндай кемшілігін алыстан көргіштік д.а. мұндай адамдар алыс жатқан денелерді анық көргенімен, жақын жатқан нәрселерді бұлынғыр көреді, мұндай көз ақауын түзету үшін жинағыш линзадан жасалған көзілдірік кейеді. Линзаның түрлері: жинағыш және шашратқыш.

                                                                 99.Рентген сәулесін алу

Рентген сәулесі деп толқын ұзындығы 80-0,0001 нм аралығында жататын электромагниттік толқынды айтады. Ол ұзын толұын жағынан ультра күлгін сәулемен, қысқа толқын жағынан гамма-сәулесімен шектеседі. Медицинада толқын ұзындығы 0,1/0,06 нм арасындағы рентген сәулесі қолданылады. Ол көзге көрінбейді оны байқау үшін флюоресценттік экран немесе фотоүлбі қолданылады. Тежеулік рентген сәулесі : рентген сәулесін алу үшін рентген түтігі қолданылады. Рентген түтігі-ішінен ауасы жоғары вакуумға дейін сорылып жатқан және ішіне 2 электрод анод пен катод орналастырылған колба тәріздес шыны түтік. Катот металдан                 жасалған, оны ток көзіне қосқанда қызады да, бетінен электрондар бөлініп шығады. Осы құбылысты термоэлектрондық эмиссия дейді. Электрондардың нысанасы ретінде анод орналастырылған. Оны кейде антикатот деп те атайды. 

                                       100.Тежеуші және сипаттаушы рентген...

Тежеулік рентген сәулесі : рентген сәулесін алу үшін рентген түтігі қолданылады. Рентген түтігі-ішінен ауасы жоғары вакуумға дейін сорылып жатқан және ішіне 2 электрод анод пен катод орналастырылған колба тәріздес шыны түтік. Катот металдан  жасалған, оны ток көзіне қосқанда қызады да, бетінен электрондар бөлініп шығады. Осы құбылысты термоэлектрондық эмиссия дейді. Электрондардың нысанасы ретінде анод орналастырылған. Оны кейде антикатот деп те атайды. Анодқа қарай үдей қозғалған электрондар онымен соқтығысады,яғни қозғалыс жылдамдығы тежеледі де, электромагниттік толқынның көзіне айналады. Электромагнит толқынның жиілігі электрондардың бастапқы кенетикалық энергиясына және тежелу интенсивтілігіне тәуелді болады. Олардың бастапқы кенетикалық энергиясы бірдей болғанымен анод пен әсерлескенде тежелу мөлшері әр түрлі болады. Сондықтан фотондардың энергиясы, олай болса, жиіліктері де әр түрлі болады. Осындай сәулені тежеулік рентген сәулесі дейді. Тежеуші рентген сәулесінің спектрі тұтас болады. 

Сипаттамалық рентген сәулесі. Тежеулік рентген сәулесі анотпен соқтығысатын электрондардың энергиясына ғана тәуелді болады. Сонымен қатар аноттың материалына да тәуелді рентген сәулесі болады. Егер анотпен соқтығысқан электрондардың энергиясы атомның ішкі электрондық қабатынан электронды ұрып шығаруға жеткілікті болса, онда ондай рентген сәулесі сипаттамалық  рентген сәулесі болады. Сипаттамалық рентген сәулесінің спекторы сызықты болады. Сипаттамалық рентген сәулесі өте қарапайым. Олар K,L,M және О әріптерімен белгіленген бірнеше сериялардан тұрады. Әр серияның өзіне тән, жиіліктеріне сәйкес келетін альфа,бетта,гамма т.с.с сызықтары болады.

                                    101.Қазіргі заманғы рентген апараттары...

Рентген диагностиканың басты әдістері мыналар : рентгеноскопия,рентгенография,флюорография және рентгенотомография.

Рентгеноскопияда зерттеуге қажетті зат арқылы рентген сәулесін өткізіп, оның кескінін экраннан бақылайды. Ренгенография-бұл әдісте зерттелінетін заттың кескінін үлбіге түсіріп алып,оеы ұзақ уақыт құжат ретінде пайдаланады. бұл әдісте зерттелінетін зат рентген түтігімен үлбінің арасын қойылады. Заттан өткен рентген сәулесінің интенсивтілігі сол заттың тығыздығына байланысты болады. Соған сәйкес, заттан өткен сәуле үлбіде фотохимиялық реакция туғызып,онда кескін пайда болды. Флюрография да флюоресценттік экрандағы кескінді шағын өлшемді фотоүлбіге түсіріп алу әдісін айтады. Қазіргі кезде кең тараған ренгенодиагностиканың бір түрі-рентген томографиясы медицинада жиі қолданылып жүрген РХ-100 100CLK ренген томографының сырт бейнесінің кескіні көрсетілген бұл томогроф компютермен жабдықталған. Сондықтан оны компютерлік томограф дейді. Осы аппараттың көмегімен зерттелетін нұсқаның кеңістіктің 3 өлшемді бағытындағы кескінін алуға болады. Рентген аппаратының, қолдану мақсатына қарай, көптеген түрлері бар. Соның ішінде медицинада кең таран апарат- жылжымалы рентген аппараты. Ол апарат науқасты қозғауға болмайтын жағдайда науқастың денесі кез келген күйде болғанда ренген сәулесімен диагноз қою үшін қолданылады. 

                                                           102.Радиоактивтілік ыдырау...

Радиоактивтілік құбылысын 1896 жылы А.Беккерл ашқан. Ол уран тұзының белгісіз сәулелер  шығаратындығын байқаған, бұл құбылыс радиоактивтілік деп аталады. Радиоактивтілік деп кей атом ядроларының өз бетінше ыдырап басқа заттың ядросына айналуына айтамыз. Бұл құбылысты терең зерттеген Мария және Пьер Кюрилер радиоактивтілік ыдырау кезінде альфа, бетта, гамма сәулелері шығатындығын байқаған. Альфа сәулесі деп гелидің ядросын, бетта дегеніміз электрон немесе позитрон бөлшегі екендігін,ал гамма жоғары энергиялы электромагниттік толқын екендігін анықтаған. Радиоактивтілік құбылысын сипаттауда ләмбіді-ыдырау тұрақтысының орнына жартылай ыдырау периоды Т деген шаманы қолданады. Жартылай ыдырау периоды деп барлық ядролардың тең жартысының ыдырауына кететін Т уақытты атайды. Заттың радиоактивтілік белсенділігін активтілік деген шамамен сипаттайды. Ол сан жағынан бірлік уақыт ішінде ыдыраған ядро санына тең A=dN/dt. 

Радиоактивтіліктің түрлері: радиоактивтілік кезінде ядродан альфа, бетта,гамма бөлшекткрі ұшып шығады зерттеулер альфа бөлшегі гелии ядросы екендігін көрсетті олыдырайтын радщиоактивті зат ядросы құрамындағы пратон бөлшегі. 

Радиоактивтілік кезінде бөлінетін бетта сәулесі е- електрон немесе оған қарама қарсы е+  пазитрон  бөлшегі екен. Бетта ыдырау  түрде кездеседі: . 1Электрон ,бетта- ыдырау . Пазитронды бетта-ыдырау.

 

103.Радиоактивтілік заттар...

Радиоактивті заттар — құрамында радиоактивті изотоптар бар, жасанды немесе табиғи заттар. Тұрақтылығы аздау кейбір элементтер атомдары ядроларының неғұрлым тұрақты энергетикалық күйге өтуі нәтижесінде радиоактивті құлдырау, яғни атомдарда іштей қайта құрылу процесі жүреді.Радиоактивті заттар альфа, бета-бөлшектер мен гамма-сәулелер шығара алады, оның залалдау әрекеті адамдар мен жануарлардың сырттай сәулеленуі түрінде көрінеді. Радиоактивті сәулеленудің зиянды биологиялық әрекеті тірі клеткалардың иондануы ағзадағы химиялық өзгерістердің әр түрлі процестері арқылы көрінеді.Бұл клеткалар мен тканьдердің тіршілік әрекетінің бұзылуына, ал күшті әсер еткен кезде бүкіл ағзаның радиоактивті сәулеленуі мен ауруының дамуына — сеуле ауруына шалдығуына әкеп соғады

104.Иондаушы сәулелер әсерін өлшеу.Дозаметрия

105. Доза түрлері және өлшем бірліктері

Доза үш түрге бөлінеді: жұтылу дозасы, экивалентілік дозасы, экспозициялық дозасы. Жұтылу д. деп дене элементі жұтқан иондаушы сәуле энергиясының dE сол дене массасына dm қатынасына тең шаманы а.: D=dE/dm. Жұтылу дозасы СИ өлшеу жүйесінде грей (Гр) деген шамамен өлшенеді, сонымен

106.Жұтылу дозасы.Өлшем бірлігі

107.Эквивалент доза.ӨБ

108.Экспозициялы доза.ӨБ

                                                                            109.Сапа коффициенті К.      

 Жұтылу дозасы иондаушы сәулелердін денеге тигізетін түрлі радияциялық әсерлерін толық сипаттай алмайды. Осы ол қылықты жою үшін иондаушы сәуленің әсерін сапа коефиценті деген шамамен сипаттайды. Сапа коэфиценті сан жағынан дозалары бірдей, иондаушы сәуленің биологиялық әсерін рентген немесе гамма сәулесіне салыстырғанда қаншалықты жоғары немесе кем екендігін көрсететін шамаға тең. Иондаушы сәуленің биологиялық әсері ретінде сәуленің әсерінен денеде орын алатын құбылысты атайды. Мысалы, иондаушы сәуленің әсерінен зақымдалған жасуша саны, немесе денеде пайда болған зарядталған бөлшектердің саны және т.б мәліметтерді атауға болады. Альфа сәулесі үшін сапа коефиценті 20 тең бұл альфа сәулесінің биологиялық әсері рентген сәулесімен салыстырғанда 20 есе көп дегнді білдіреді.

                                                                                             110.Доза қуаты.ӨБ

Доза қуаты деп доза шамасының сол дозаны қабылдаған уақытқа қатынасымен анықталынатын шаманы атайды: Nd=D/t  Nx=X/t Nн=H/t. Жұтылу дозасының қуаты гр/мин; гр/сағ экспозициялық доза қуаты микр/сағ; милР/сағ және т.б өлшенеді. Эквивалентті доза Зв/мин; Зв/сағ; Зв/жыл; бэр/мин; бэр/сағ өленеді 

111. Радионуклидтерді медицинада қ.

Радионуклеотидтерді медицинада қолдану :Радионуклеотиттер деп жартылай ыдырау периоды өте аз, радиоактивті заттарды аатайды. Табиғатта мұндай химиялық элементтер кездеспейді, оларды жасанды түрде алады. Қазіргі уақытта радионуклеотиттер диагностикалық және терапиялық мақсаттарда кең түрде қолданылуда. Радионуклеотидті диагностикалық мақсаттарда қолданудың негізі ретінде, олардың адам ағзасының кей мүшелерінде талғампаздық түрде жиналуын айтуға болады. Мысалы, радиоактивті йод негізінен қалқан безінде, ал Са сүйекте жиналады. Радиоактивті элементтердің изотобын адам ағзасына ендіріп,олардың адам ағзасында жиналған аймағынан шығарған сәулесі арқылы адам мүшесінің немесе аймақтың диагностикалық күйін анықтауға болады, мұны таңбаланған атомдар әдісі деп атайды. Радионуклетидтердер терапиялық мақсатта қолданудың негізгі ретінде, олардан шығатын йондаушы сәулелердің ісік жасушаларын бұзуын атауға болады. Бірінші гамматерапия деп,терең қабатта жатқан ісіктерді жоғарғы энергиялы гамма сәулесі арқылы жоюды атайды. Екінші альфа терапия деп альфа сәулесі арқылы емдеуді атайды. Бұл сәуленің иондаушылық қасиеті өте жоғары, сондықтан ол сәл ғана ауа қабатының өзінде толығымен жұтылады осы себепті альфа сәулені адам ағзасына немесе оның белгілі бір мүшесіне тікелкей әсер ететіндей жағдайда қолданады.

                                                                           112.Тұрақты тоқтың биологиялық әсері

Тұрақты ток деп электр өрісі әсерінен зарядталған бөлшектердің  бағытталған қозғалысын айтады. Мұндай зарядталған бөлшектер  ретінде  металлдарда  электрондарды, ертінділерде оң және теріс зарядталған иондарды, ал биологиялық объектілерде  түрлі зарядталған бөлшектер (иондар, молекулалар және т.б.) саналады. Биологиялық  объектілерде  «таза» электрондардан тұратын өткізгіштік  болмайды, өйткені биологиялық орта  диэлектрикке  де, электролит ертіндісіне де тән  қасиетке ие. Мысалы, қан, цитоплазма және ұлпа аралық ертінділер  электролитке жатады. Қан  плазмасының  0,32 %  ас  және басқа тұздардан, 6-7 %  ақуыздан тұрады. Осыған қарап, еркін иондары көп  биологиялық ортаның  меншікті  кедергісі төмен болады деп  жорамалдауға болар еді. Бірақ, жүргізілген тәжрибелер нәтижесінде цитоплазманың тұрақты ток бойынша меншікті  кедергісі 1Омм - 3 Омм аралығында болатындығы анықталды, ал ұлпалардың меншікті  кедергісі 10 кОм нан 100 кОмға дейін жетеді. Биологияық ортаның кедергісінің мұндай жоғары  болуына   цитоплазма құрамында  электролитпен қатар  майлар мен ақуыздардың  да болатындығы және  жасуша  мен ұлпаның электрлік кедергісіне  жасуша мембранасының  үлкен  әсері бар.

113.Гальванизация және электрофорез аппараты: Поток-2

                                                                         114.Айнымалы токтың биологиялық әсері

Төменгі(дыбыс) жиілік        20- 20000 Гц

Ультрадыбыстық жиілік     20000 Гц- 100 кГц

Жоғары жиілік                    100 кГц- 30 МГц 

Ультра жоғары жиілік        30-100 МГц

Аса жоғары жиілік              100 МГц- 1000 МГц 

Қиыр шеткі жиілік               1000 МГц- 3000 МГц     

Жүргізілген  түрлі эксперименттер  жануарлар мен  адамдарға, барлық  тіршілік әлеміне электр және магнит өрістерінің (ЭМӨ)  әсер ететіндігін көрсетті.  Айнымалы токтардың  биологиялық объектілермен әрекеті нәтижесінде  өрістерінің энергиясы негізінен  әсер етуші объектіде  жылу тұрінде бөлінеді екен, ал  100 кГц  жоғары жиіліктегі токтардың  тітіркендіргіш әсері толығымен  жоғалады. Мұндай  жиіліктегі  токтарды  иондық каналдардың  қақпалары  сезбейді, соның  әсерінен жасушаның  иондық  құрылымында өзгеріс болмайды. 

                                                              115. Жоғары Жиілікті токтың биологиялық әсері

Жоғары жиілікті  токтың ұлпада бөлінетін жылуының  денені жай  қыздырудан артықшылығы:

  Жылу ағзаның ішінде пайда болады, жылу ағзаға тері арқылы жеткізілмейді;

  Ток жиілігін  реттеу  арқылы  қажетті  ұлпаны  жылытуға болады;

   Генератордың қуатын ретету арқылы  бөлінетін жылу мөлшерінің дозасын  өззгертуге  болады. 

жиіліктердегі ЭМӨ әсерінен пайда болатын  жылу  ортаның диэлектрлік  қасиетіне  және ортаның  электрлік параметріне  тәуелді болады. Түрлі ұлпадағы иондар  құрамы мен полярлы  молекулалардың  мөлшері әр түрлі болуы себепті,   бірдей ЭМӨ әсерінен мұндай  орталарда  әр түрлі мөлшердегі жылу бөлінеді.  АЖЖ және ҚЖЖ ұлпаға енуі қабілеті олардың  жиілігіне байланысты, жиілік жоғары болған сайын толқынның  енуі төмендейді,  осыған сәйкес ұлпаға ену тереңдігі ЭМӨ толқын ұзындығының 0,1  үлесіне  тең. ЖЖ токтың әсерінен  биологиялық ортаның  қызу дәрежесі ұлпаның жылу реттегіштік  қабілетіне  де  байланысты. Мысалы, қанның  жылу сиымдылығы жоғары және  ол  берілген жылуды  тез таратып жібереді, ал қан тамырлары аз ортада  жылудың  басқа жаққа қарай таралуы кем,  сондықтан қан тамырлары аз(көз, ұрық қалта)  мүшелер  жылдам  қызады. 

Жоғары жиілікті ток (ЖЖТ) жылулық әсермен қатар «ерекше» әсерлері  де бар. ЖЖТ «ерекеше әсері деп  ағзадағы эритроциттердің, лейкоцитердің және басқа да жасушылар мен бөлшектердің  электр өрісі бойымен орналасуын, сонымен қатар жасушының макромолекулаларының  поляризацияланған бүйір шыбықтарының    өріске  сәйкес орналасуын және т.б. атайды, бірақ бұл құбылыстың  механизмі  әлі толық  зерттелмеген. Дарсонвализация кезінде  ағзаға әсер ететін негізгі емдік фактор болып   ұлпа арқылы өткен жоғары жиілікті ток пен  электрлік разрядты жатады. Аталған әдісте қолданылатын тербеліс  жиілігінің өте жоғары болуы,  пайда болатын токтың  бір бағыттағы әсерінің өте әлсіз болуына алып келеді, соның  себебінен мембрана қабаттарында жиналатын иондар жасушаны қоздыруға жеткіліксіз болады. Сонымен қатар өте аз уақыт ішінде бағытын үздіксіз өзгертетін  мұндай ток әсерінен  иондар  тербеліске түсіп, ортада өте аз мөлшерде жылу пайда болады.Дарсонвализация әдісімен Рейно, аяқ вена тамырларының варикозын, нейродермиттерді, трофикалық жараларды т.б. ауруларды емдейді. Мұндай емдік шараларды Искра-1, Вихрь-1 құралдарымен іске асырады Ультратонды емдеу – күші төмен, кернеуі жоғары, жиілігі 22 кГц айнымалы токпен әсер етуге негізделген жаңа емдеу әдісі. Әсер ету механизмі жергілікті дарсонвализацияға жақын. Мұндай жиіліктегі токтар лимфа және қан тамырларын ұлғайтады, зат алмасу процессін күшейтеді. Бірқатар тері ауруларын, жараны, жыныс органдарын, қабыну процестерін, перифериялық тамыр ауруларын емдеуде кеңінен қолданылады. Мұндай ток өндіретін аппарат «Ультратон ТНЧ-1041» деп аталады.

                                                           116.Ультра жоғары жиілікті  токтың биологиялық әсері

Жиілігі 30- 300 МГц аралығындағы  электромагниттік (ЭМ) тербелістер мен толқындар ультра жоғары жилікке (УЖЖ) жатқызылады, ал  осы  диапазонда  жататын 27,12 МГц  және  40,68 МГц  жиіліке сәйкес келетін  ЭМ  өрісті  емдеу  мақсатында  қолдануды  ультра жоғары жиілікті (УЖЖ)  терапия деп атайды. УЖЖ ток   медициналық  ғылыми - зертеулерде  көп  қолданылады, оның  аз дозасының әсерінен қан тамырларының  кеңитіндігі (Дроздова А.В.,1955; Валиев Д.И.,1977), миокардтың  қалпына келу процесін жанданыруға болатындығы,  оның сығылу  қабілетін жақсарту, жүрек аймағындағы  ауырсынудың азайту (Григорьева В.Д. 1961; Крупенников А.И., 1963; Саперов В.П., 1977)  сияқты  әсерілері бар.   УЖЖТ арқылы  өте көп ауруларды  емдейді, ол арқылы кез келген  қабыну процесін (эндокрин бездерінің, фурункулез, травматизмде, іріңде, ринит, неврит, т.б. көптеген)  басуға болады. Мұндай емдік шараларды УВЧ-80, УВЧ-66, Экран-1, Импульс-3 құралдары арқылы  жүргізеді (5 сурет). Олардың құрлысы мен жұмыс істеу принциптері туралы  мәліметтер [1,2] берілген.

                                                                117.Аса жоғары жиілікті токтың биологиялық әсері

Сантимерлік толқынды терапия (СМТ-СМВ) деп, адам ағзасының кейбір аймақтарына жиілігі 2375 МГц, толқын ұзындығы 12,6 см,  аса жоғары жиіліктегі (АЖЖ) электромагниттік толқынмен әсер ету арқылы емдеу әдісін атайды. Осы мақсатта қолданылатын толқыннның  максимал  қуаты 70-100 Вт   артпауы тиіс. СМТ-ның   жүрек- қан тамыр  жүйесіне (Оржешковский В.В., Чопчик Д.И. Фастыковский Л.Д., 1982), гормондық жүйеге (Николаев Л.Н.,1982), ағзадағы биохимиялық және физиологиялық процестерге (Савченок Л.И., 1983), демалу тыныс мүшелерге (Алыкулов Д.А.,Ким В.И.,Турсунова М.А.,1985) әсерлері анықтаған [2,155-160 б].СМТ  әсер ететін  орта шекараларында   тұрғын  толқын  пайда болады, соның әсерінен   ол аймақ қатты қызып, тіптен  күйіп кетуі де  мүмкін. Бұл айтылған жай  көбіне тері асты май қабатының  қалыңдығы  әсер етуші толқын ұзындығына  еселік қатынаста болған жағдайда байқалуы мүмкін, сондықтан  СМТ кезінде осы жағдайды  қатаң ескерген жөн. 

СМТ   емдік   әсері  жылуға байланысты болатындығын атаған болатынбыз, ғалымдардың зерттеулері бойынша  мүнан басқа да   құбылыстар байқалатыны анықталған. Қазіргі кезде СМТ-ның  жылу түріне  жатпайтын  кейбір  қасиеттері анықталды, әзірше  мұндай  құбылыстар   медициналық практикада емдік мақсатта қолданылмайды, қосымша зерттеулерді қажет етеді.  СМТ арқылы емдік шаралар Луч-2, Луч-58, т.б. құралдар  арқылы  жүргізеді. 

Дециметрлік толқынды терапия (ДТТ-ДМВ) деп, адам ағзасының кейбір аймақтарына жиілігі 460 МГц, толқын ұзындығы 65 см,  аса жоғары жиіліктегі (АЖЖ) электромагниттік толқынмен әсер ету арқылы емдеу әдісін атайды. ДТТ  емдік әсері оның  биологиялық ортада жылу тудыруына негізделген, тек негізгі айырмашылық ортада жылу біркелкі және терең тарауында. Сондықтан бұл әдіс кең түрде қолданылады,   көптеген қабыну процесін емдейді.  Мұндай емдік шараларды Волна-2, ДМВ-15, ДМВ-20 т.б. құралдары арқылы  жүргізеді.

                                                                 118. ЖЖ токтың жылулық және жылулық емес әсері

Жоғары жиілікті ток әсерінен ұлпада бөлінетін  меншікті  жылу мөлшері мына өрнекпен сипатталады q=j2, мұндағы   j-  ұлпадағы ток тығыздығы, -  ұлпаның меншікті кедергісі. Ток күші мен оның тығыздығы ұлпаның импедансына  тәуелді, ал ол өз кезегінде  ток жиілігіне  тәуелді. Олай болса,  ұлпада бөлінетін жылудың  шамасын ток жиілігін  реттеу  арқылы  қол жеткізуге болады. Жоғары жиілікті  токтың ұлпада бөлінетін жылуының  денені жай  қыздырудан артықшылығы:

  Жылу ағзаның ішінде пайда болады, жылу ағзаға тері арқылы жеткізілмейді;

  Ток жиілігін  реттеу  арқылы  қажетті  ұлпаны  жылытуға болады;

   Генератордың қуатын ретету арқылы  бөлінетін жылу мөлшерінің дозасын  өззгертуге  болады. 

жиіліктердегі ЭМӨ әсерінен пайда болатын  жылу  ортаның диэлектрлік  қасиетіне  және ортаның  электрлік параметріне  тәуелді болады. Түрлі ұлпадағы иондар  құрамы мен полярлы  молекулалардың  мөлшері әр түрлі болуы себепті,   бірдей ЭМӨ әсерінен мұндай  орталарда  әр түрлі мөлшердегі жылу бөлінеді.  АЖЖ және ҚЖЖ ұлпаға енуі қабілеті олардың  жиілігіне байланысты, жиілік жоғары болған сайын толқынның  енуі төмендейді,  осыған сәйкес ұлпаға ену тереңдігі ЭМӨ толқын ұзындығының 0,1  үлесіне  тең. ЖЖ токтың әсерінен  биологиялық ортаның  қызу дәрежесі ұлпаның жылу реттегіштік  қабілетіне  де  байланысты. Мысалы, қанның  жылу сиымдылығы жоғары және  ол  берілген жылуды  тез таратып жібереді, ал қан тамырлары аз ортада  жылудың  басқа жаққа қарай таралуы кем,  сондықтан қан тамырлары аз(көз, ұрық қалта)  мүшелер  жылдам  қызады. 

Жоғары жиілікті ток (ЖЖТ) жылулық әсермен қатар «ерекше» әсерлері  де бар. ЖЖТ «ерекеше әсері деп  ағзадағы эритроциттердің, лейкоцитердің және басқа да жасушылар мен бөлшектердің  электр өрісі бойымен орналасуын, сонымен қатар жасушының макромолекулаларының  поляризацияланған бүйір шыбықтарының    өріске  сәйкес орналасуын және т.б. атайды, бірақ бұл құбылыстың  механизмі  әлі толық  зерттелмеген. 

119.Тұрақты және айнымалы магнит өрісінің денеге әсері

120.Магниттік терапия құралы: Полюс-101, Алим-1,Магниттер ж.б

                                                                           121.Электрохирургия

Электрохирургия. Жоғары жиілікті(ЖЖ) токты  медицинада  қолданудың тағы бір саласы  электрохиругия болып саналады. Қазіргі кезеңде гинекология, гастроэнтерология, оториноларингология, офтальмология, урология, проктология, торакльды хирургия  т.б. салалардағы хирургиялық операциялардың  80-90% осы әдіспен жасалынады. Электрохирургияда қолданылатын электродтар  пішіні скальпель, ұстара, ине, тұзақ, диск  түрінде болады, ол ЭХ аппаратың ЖЖ генераторының  бір шығысына жалғанады және  бұл электродтар ұлпыны кесі үшін қолданылатындықтан оны активті деп атайды. Ал  пассивті деп аталатын келесі  электрод  ЖЖ генератордың келесі шығысына жалғанады және оның басты міндеті пациенттің денесі мен ЭХ аппараты арасындағы  электрлік  тізбектің тұйық болуын (жақсы конткт) қамтамасыз ету.Электрохирургияда ұлпаны кесу тереңдігі мен коагуляциялану дәрежесі активті электродтың  ауданы мен пішініне, ұлпа бойымен  оның қозғалу жылдамдығына және  жоғары жиілікті(ЖЖ) ток тығыздығына  тәуелді. Мысалы, электрокоагулияцияда қолданылатын  активті электрод пішіні шар не диск түрінде болады (6а- сурет), оны ұлпаға басып, бірнеше секундқа  ЖЖ  токты қосады, ал  электротомиядағы  активті электрод пішіні өте жұқа ұстара, ине, не сымнан жасалынған  тұзақ түрінде болады (6б-сурет). Электрохирурияда биполярлы(екі)  электродтар да қолданылады, яғни екі электрод та  активтіге жатады, олардың түрі пинцет түрінде болады 

                                                                    122.Электрокоагуляция және электротомия

Электрохирургия (ЭХ) екі түрлі  аталады.  ЖЖ токтың жылулық әсерін пайдаланып  ұлпаны  кесуді  -  электротомия  деп,  ал оны  балқыта  отырып кесуді электрокоагуляция деп атайды. Электротомия кезінде  ұлпа пышықтың  механикалық әсері  нәтижесіндегідей кесілмейді, керісінше ЖЖ ток ұлпа арқылы өткенде                                                                                                                                                           кескіш - электрод астындағы ұлпаның  жасуша аралық қабаттардағы  сұйықтар   жоғары температураға (4000С және одан жоғары ) дейін лезде қызады,  жылдам қызған сұйықтардың булануы жарылыс(кавитация) түрінде жүреді, соның  нәтижесінде ұлпаның  құрылымының  бұзылуы, ұлпа қабатындағы  белоктардың  жиырылып  балқуы тәрізді құбылыстар орын алады. Бұл кезде  электрод астындағы ұлпада ток тығызды 40 кА/м2 дейін артады. 

Электрокоагуляция дәрежесі  ұлпаның   физикалық параметрлеріне, оның ішінде импеденс  шамасына тікелей байланысты болатындығын соңғы жүргізілген зерттеулер дәлелдеп отыр, оның  оптималді мәні 1-1,5 кОм тең, мұнан басқа мәндерде ЭХ операциядан кейін кесілген жердің жазылу жағдайы күрделеніп кетуі мүмкін. Осы жағдайларға сәйкес қазіргі заманғы ЭХ құралдарда  кесілетін  ұлпаның  импеданстық күйіне байланысты  операция кезіндегі  құралдың қуатын автоматты түрде   реттеу қарастырылған, яғни  ұлпаның импеданстық көрсеткішіне сәйкес  қажетті  токты  реттеп отырады. Осы мақсатта 100 кГц, 440 кГц, 1760 кГц  ЖЖ ток қолданатын ЭХВЧ -100-5 «Коагулятор»;  ЭХВЧ -350-4 «Универсал»; ЭХВЧ-20-01, «Martin  ME 400» т.б.  ЭХ құралдар  қолданылады. 

                                                         123.Лазер сәулесін медицинада қолдану.

Лазер (ағылш. laser, ағылш. light amplification by stimulated emission of radiation - жарықты мәжбүрлі сәулелену арқылы күшейту қысқашасы) — лазер, оптикалық кванттық генератор — толтыру (жарық, электр, жылу, химиялық және т.б.)энергиясын когерентті, монохроматты, поляризацияланған және тар бағытталған сәулелену ағынының энергиясына түрлендіруші аспап. Лазер сәулесін беретін аспап. Оның түрлері: газ лазері, жартылай өткізгішлазері, қатты дене лазері және сұйық зат лазері. Стоматология тәжірибесінде баяу ағынды гелий-неондық лазер қолданылады. Қанжел (пародонт) ауруларын, зақымданған тканьдерді емдеуде, организмнің әр түрлі ауруларға бейімділігін (сенсебилизаңия) кеміту, иммундық қасиеттерін күшейту т. б. клиникалықжұмыстарда жақсы нәтиже беріи келеді. Ауыз қуысында болатын стоматиттерді (ауыздың уылуы) ерін мен тіл жараларын, глоссалгияны (тоқтаусыз ауыратын тіл кеселі), глосситті (тіл кабынуы) лазер сәулесімен емдеудің нәтижесі жақсы. Бұл сәулені сондай-ақ жақ сүйектері сынғанда, бетке пластикалық операциялар жасағанда қолданады.Лазерлік көрсеткіші бар Револьвер2. кванттық генераторлар мен оптикалық диапазондағы күшейткіштер. Лазер атауы ағылшынның "Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation" сөзін қысқартқандағы LASER атауынан шыққан ("индуктивті сәулеленудің комегімен жарықты күшейту"). Лазердің негізгі бөлшектері: белсенді зат, резонатор, козғаушы көз бен жабдықтаушы көз. Лазер жарық толкындары диапозоныңда жұмыс істейді әрі кванттық-механикалық қондырғының бір түрі болып табылады. Оның жұмысы белсенді заттың козғаушы микробөлшектерін квант жарығына индуцивті жіберуге негізделген. Лазер өте жұқа шашырамайтын (шоғырланған), энергиясының тығыздығы жоғары жарық сәулесін алуға мүмкіндік береді. Бұл сәуле байланыс құралы (оның ішінде аса алыс ғарыштық), локация, навигация және талқандайтын қару ретінде де қолданылуы мүмкін. Шетелдік мамандар Лазердің көмегімен әр түрлі соғыс міндеттерін орындауға: мысалы, жер үсті, әуе, су асты, су үсті нысаналарының координаттарын анықтауға, бірнеше корреспондент арасылда көп каналды байланыс орнатуға, қарсыластың тірі күштерінің көзін шағылыстырып, құртуға, басқарылатын ракеталарды жер үсті және әуе нысаналарына бағыттауға болады деп есептейді. Соңғы уақытта АҚШ-та көптеген зерттеулер радиациялық карулар (ракетаға қарсы "өлім сәулесі") ойлап табуға, оптикалық кванттық генераторлар жасауға бағытталған. Инфрақызыл диапазондағы Л. жасалуда: ол 1 млн. градус температураға сәйкес келетін сөулелену туғызуы керек. Мұндай құрал қарсыластың 60-320 KM қашықтықтағы ғарыштық снарядын балқытып (буға айналдырып) жіберуге тиіс. Сондай-ақ жеке кару ретінде қолдану әрекеті де АҚШ-та бақылаушыны соқыр етуге арналған оптикалық кванттық генераторы бар винтовка жасалуда

124. Аудиометрия, медицинада қолдану.

125.Электроэнцофалография, медицинада қолдану

                                        126. Медициналық техникаларды жіктеу: диагностикалық және терапиялық

Медициналық техника деп - биологиялық объектілер мен адам   ағзасындағы  физиологиялық, анатомиялық, биохимиялық,  физикалық  өзгерістерді  анықтайтын, өлшейтін және оларды тіркейтін,  сонымен қатар  оларда   кездесетін  биологиялық  сипаттағы ауытқуларға (патологиялық)    табиғаты әр түрлі  физикалық  факторлармен әсер ету  арқылы  қалпына келтіру мақсатында  қолданылатын  техникалар,  аппараттар мен құралдар  тобын   атаймыз. Медициналық құралдарды  мынандай топтарға жіктедік:

1. Механика(тербелістер мен толқындар) және  молекулалық физика құбылыстарына негізделген (жылу мен суық көздері) факторлар (ММФ)  қолданылатын  медициналық құралдар тобы,

2. Тұрақты электромагниттік (электр/магнит өрістер, тұрақты ток, кедергі) факторлар (ТЭМФ) қолданылатын  медициналық құралдар тобы,

3. Импульсті (айнымалы төменгі, жоғары, ультра жоғары,  аса жоғары, қиыр шеткі  тербелістер немесе толқындар) электромагниттік  факторлар (ИЭМФ)  қолданылатын  медициналық құралдар тобы,

4. Оптикалық факторлар (ОФ)  қолданылатын  медициналық құралдар тобы,

5. Атомдық  және ядролық факторлар(АЯФ)  қолданылатын  медициналық құралдар  тобы

6. Кванттық физика (кванттық/информациялық медицина) факторлары (КФ) қолданылатын медициналық техникалар тобы

7. Аралас физикалық факторлар (АФФ)  қолданатын  медициналық техникалар тобы 

8.  IT және жоғары  технологиялық факторлар (ITФ)   қолданылатын күрделі  медициналық құралдар  тобы

 Медицинада қолданылатын құралдарды қолдану мақсатына байланысты оларды: диагностикалық,  терапевтік және зертханалық (клиникалық лаборатория)  құралдар деген топтарға бөлеміз. Бұл құралдардың  жұмыс принциптері   физикалық  құбылыстарға (факторларға)  негізделгендігі  туралы өткен тарауларда айтылған болатын. Диагностикалық мақсатта қолданылатын физикалық факторларды олардың физикалық қасиетіне   байланысты  таңдалған болса, терапевтік  мақсаттарда қолданылатын физикалық факторлар биологиялық денелерге тигізетін  әсеріне байланысты қолданылады, ал  клиникалық зерттеуде қолданылатын  құралдар мен қондырғылардың жұмыс принциптері  физикалық заңдылықтар мен  құбылыстарға  негізделген. 

127.Медициналық құралдардың...

128.Төменгі жиілікті терапиялық...

129. ЖЖ терапиялық құралдар

130.Ультра ЖЖ терапиялық...

131.АЖЖ терапиялық құралдар

132. Ультрадыбыс, оның таралу қасиеттері

133.Ультрадыбыс, оны медицинада зерт...

134.УДЗ құрал...

135.Доплер құбылысы

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Файл

Emtikhan_shpor (4) биофиз..rtf

Emtikhan_shpor (4) биофиз..rtf
Размер: 1.1 Мб

.

Пожаловаться на материал

Описание к данному материалу отсутствует

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Похожие материалы:

Поведение потребителей. Маркетинг

Рыночная экономика, бизнес и маркетинг за более чем полтора последних десятка лет приобрели в нашей стране вполне реальные черты.

Договор найма. Образец

Образец договора найма. Предмет договора. Обязанности и права наймодателя. Обязанности и права нанимателя. Платежи и порядок расчетов. Ответственность сторон и порядок досрочного прекращения договора

Задачи на смеси и сплавы

Общая характеристика мышления

Мышление как высшая форма познавательной деятельности личности. Мыслительные процессы (операции). Формы мышления. Виды мышления.

Психология. Ответы на билеты

Вопросы и ответы для подготовки к экзамену по психологии. Психологические механизмы. Волевые качества личности и волевая деятельность. Формы и методы психодиагностического изучения личности. Структура характера.

Сохранить?

Пропустить...

Введите код

Ok