Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеудің ерекшеліктері

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Орталық Азия Университеті

Жеңіс Айдана

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

ТАҚЫРЫБЫ: «Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеудің ерекшеліктері».

05030500 Мамандығы – «Педагогика және психология»

Алматы 2015

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Орталық Азия Университеті

« Қорғауға жіберілді»

Кафедра меңгерушісі

_________

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

ТАҚЫРЫБЫ: «Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеудің ерекшеліктері».

05030500 Мамандығы – «Педагогика және психология»

Орындаған: Жеңіс А.Ж

Ғылыми жетекшісі:

Магистр, аға оқутышы Турниязова Ж.Қ

Алматы 2015

Мазмұны

Кіріспе.....4

І тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын зерртеудің теориялық тәсілдері...

1.1. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының психологиялық ерекшеліктері......7

1.2. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің психикалық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеу......21

ІІ тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының эксперименталды – психологиялық зерттеуі........

2.1. Зерттеу объектісінің мінездемесі.........25

2.2. Факторлық, корреляциялық және сапалы контент – анализдің әдістемелерінің нәтижелері..28

2.3. Эксперименталды топппен жұмыс жасаудың бейнелеуі...28

Қорытынды...53

Қолданылған әдебиеттер тізімі..54

Қосымшалар....58

Кіріспе

Өзектілігі. Қазіргі уақытта ішкі істер бөлімінің қызметкерлерінің алдында экстремальды шарттарды жиі орындайтын тапсырмалар тұр. Қызметкерлердің алдына қойған мақсатына жақсы жетістікке жету үшін, максималды психикалық және физикалық күштерді қажет ететін, төтенше қиын іс-әрекеттерді орындауға тура келеді. Қызмет спецификасы, ішкі істер қызметкер бөлімінен өзінің барлық мүмкіндіктерін мобильдеуді және психикалық жағдайын басқара алуды қажет етеді. ІІБ-ң қызметкерлері үшін әрқашан «өзін билеу» және өз ағзасындағы әртүрлі психикалық жасырынды ресурстарды барлық қиын шарттарда өз бетімен орындауы қажет, бұл жеке ресурстардың қолданылуы және мәселенің ашылуы, олар үшін өзекті болып қалады. ІІБ-гі қызметкерлерді экстремальды шарт жұмысына дайындау мәселесі өзекті болды, бірақ соңғы уақытта бұл өзектіліктің жауабын қызметкерлерге деген қажеттіліктер өскенде, қиын жерлерде контерреристикалық операция және қиын қызметтік тапсырмаларды орындауға амалдар жүргізуге көңіл бөлінеді. Бұл жағдай іс-әрекеттің және тәртіптің әр түрінде психикалық реттеудің маңыздылығын орындайды. Бірақ психикалық жағдайдың теориясының аяқталуы, көптеген психикалық жағдайдың аспектісі қажетінше толығырақ қарастырылмаған. Психология ғылымының докторы Л.В.Куликовтың пікірінше, «тұлғаның жағдайын реттеудегі потенциалы аз зерттелген. Оны жаттықтыру және оқыту үшін басқа да еңбек мекемесі процесінде және көптеген практикадағы басқа сфералардағы психологиялық білім жағдайын өте қажет етеді. Сондықтан да практикалық зерттеу жағдайының маңыздылығын бағалау қиын».[1.9-42б]

Осындай үлгімен психологиялық жағдайдың қажеттілік мәселесінде жұмыс туындайды.

Еңбек психологиясындағы энциклопедиялық сөздік бойынша, «жұмыстың экстремалды шарты - ол жеке тұлғаның ресурсының максималды мобилдеу есебіндегі қажетті психикалық реттеудің жүйесін құруды кеңейтеді және динамикалық келіспеушілікті анықтауда, жағдайдың тууына әкелетін еңбек іс-әрекетінің шарты болып табылады.

Сонымен экстремалды жағдайды игеру мүмкіндігі жеке тұлға ресурсы категориясымен, яғни адамның мінездемесіндегі түрлі құрылымдық-функционалдық потенциалымен, тәртіптің спецификалық қалыбымен және жалпы өмірдегі іс-әрекет түрімен қамтылуы, реттелуі, бейімделуі және т.б байланысты. «Адам ресурс» түсінігі қолданылудың кеңдігіне қарамастан ( қажетті) психикалық жағдайдың реттеуіндегі фактор ретінде, бұл ресурс аз оқытылып, әлі қажетті зерттелмеген».[2.352б]

Сонымен, ІІБ-гі қызметкерлердің ресурс жағдайлары – бұл олардың жеке мүмкіндіктерін мобильдеу жағдайы.

Соңғы уақытта Қазақстандағы криминогенді жағдайдың төмендеуі, ІІБ-нің алдында тұрған тапсырманың қиындауы, қызметкерлердің үлесіне физикалық және психоэмоционалды күш түсіріп,олардың қызметтегі іс-әрекеттердегі қызметкерлерде психологиялық тұрақты қажеттіліктердің қатар жүруін тудырады.

Біздің жұмысымызда ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайда факторлық,корроекциялық, сонымен қатар контент-анализ әдістерін қолданудағы ресурстық ерекшеліктерді зерттейді. Жұмысымыздың теоретикалық жаңалығы осымен бекітіледі.

Біздің зерттеуіміздегі практикалық маңыздылық: ІІБ-гі қызметкерлерді экстремальды жағдайда психологиялық дайындау үшін,берілген ерекшеліктерді ресурстық жағдайға қолданатын бағыт. Сонымен бірге ІІБ психолг жұмысын ұйымдастыруда және жүгізуде өте пайдасы мол.

Зерітеу объектісі- экстремалды жағдайдағы адамның психикалық күйі.

Зерітеу пәні- ІІБ-гі қызметкерлердің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшелігі.

Жұмыстың мақсаты - ІІБ-гі қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы рессурстық күй ерекшеліктерін зерттеу.

Жұмыстың міндеттері:

  1. Адамның экстремальды жағдайдағы күйінің мәселесі бойынша әдебиеттерді талдау.
  2. «ІІБ-гі қызметкерлердің іс-әрекеттерінің экстремальды жағдайы» және «ІІБ-гі қызметкерлердің экстремалды жағдайдағы ресурстық күйі» түсінігін анықтау
  3. Зерттеудің практикалық бөлімін өткізу үшін әдістерді жетілдіру.
  4. Эмпирикалық зерітеу өткізу
  5. Берілгендерді өңдеу.
  6. Эмпирикалық зерітеу негізіндегі қорытынды бойынша ІІБ-гі қызметкерлердің экстремальды жағдайлардағы ресурстық күйінің ерекшеліктерін жазу.

ҚР ішкі істер департаментінің басқармасы академиясының докторанты, милиция полковнигі В.Н.Смирнов, ОМОН және СОБР МВД-УВД субъектілердің ҚР-ғы экстремалды шарттарында қызметкерлердің дайындық бағдарламасын талдады, сол бойынша: «көптеген басқарушылар және арнайы бөлімдердегі қызметкерлердің ойынша, бағдарлама дайындығы жеке құрамдағы психологиялық дайындықты толық көлемде қамтамасыз етпеген, олар көбінесе динамикалық жағдайлар және психикалық күштерсіз,шыңайы жағдай ерекшелерінсіз көңе методикалық ұсыныстарды қолданды».

Адамның күш жұмсау іс-әрекеттеріндегі шартқа дайындықты украиндық ғалымдар М.И Дьяченко, Л.А Кандыбович,В.А Пономоренко зерттеген. Олар: «жалпы, күш жұмсау жағдайларының мінездемесі- бұл субъект үшін қажетінше қиын тапсырманың туындауы, «қиын психикалық жағдай» деп жазды. [3.206 б].

Бұл деректі Б.А Душкова былай көрсетті, жұмыстың экстремалды шарты «ағза ресурсындағы максималды мобильдеуді қажет етеді»[4.462 б]. П.В.Симонов субъектісінің жеке ақпаратының жетіспеушілігіндегі жағымсыз эмоцияның тууына байланысты эмоцияның ақпарат теориясын жасады[5.224 б]. Грузиндік мектептерде бұл санасыздық күйді құру, осы және басқада іс-әрекеттің пайда болуын анықтады. Е.П.Ильин (1981) жүйенің жұмыстық күйінің жақсаруын, яғни оптимальді критерийді көрсетті. Ресустық стресс теориясы бойынша[6.35-41 б], стресс ресурс бөлімінің шынайы және қияли жоғалудың нәтижесінде пайда болды.

Зерттеу болжамы: ІІБ-гі бөліміндегі қызметкерлерінің экстремалды жағдайда психологиялық ерекшеліктерінің ресурстық күйі бар.

Қорғаудағы ахуал:

  1. Қызмет спецификасы ІІБ – гі қызметкерлерден физикалық және психикалық мүмкіндіктерді, максимальді мобильдеуді талап етеді.
  2. Қызметкер өзінің физикалық және психикалық мүмкіндіктерін ресурстық күй кезінде де мобильдеуі мүмкін.
  3. ІІБ- гі қызметкерлердің ресурсттық күй ерекшеліктерін эмпирикалық әдістер көмегімен көрсетуге болады.
  4. Көрсетілген ерекшеліктерді ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайға дайындыққа қолдануға болады.

Берілген жұмыстың әдіснамасы: берілген дипломдық жұмыстың әдіснамалық негізін жазу үшін мынадай ғалымдардың: В.В.Авдеев, Л.В. Алексеев, В.Г. Андрасюк, В.А.Бодров,А.Е.Войскунский еңбектері зор.

Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі негізгі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

І тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын зерртеудің теориялық тәсілдері.

  1. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының психологиялық ерекшеліктері.

Қазіргі шарттарда ҚР –ғы ІІБ-і қызметкерлері әрдайым психогенді факторлар, өмірі үшін тәуекел ететін, физикалық күш жұмсайтын, зейін аударатын тез өзгермелі және анықтаусыз жағдайлардағы үзіліссіз анализ қажеттіліктерінің қауіпсіздігіне әкелетін жауапты тапсырмаларды орындайды. Барлық психикалық және физикалық мүмкіндіктерін мобильдеуде арнайы қызмет ІІБ қызметкерлерінен талап етеді.

Сонымен бірге мұндай жағдайларда қызметкерлердің тез істелетін іс-әректердегі күш дайындығының жетіспеуі, оперативті-қызметтік іс- әрекет эффективтілігіне әсер ететін жағымсыз, яғни қорқыныш және басқада эмоционалды күйге әкелуі мүмкін. ІІБ-ң қызметкерлерінің проффесионалды – қызметтік іс – әрекеттіндегі экстремальды шарттардың объективті көрсеткіштері қандай?

Экстремалды жағдайдың қайнар көзі болып табылатын:

  1. Ұрыстық жерлерде әскери – ұрыстық әрекеттерге қатысу.
  2. Заңбұзушылық, ескерту және сөгіс беру процессі
  3. Рұқсат беру процессіндегі азаматтар арасындағы конфликтер, арыздар және шағымдар
  4. Қызметкерлердің заңбұзушылықтағы тікелей күресі
  5. Тергеу іс-әрекетін өткізудегі психологиялық қарама – қарсы күресу жағдайы
  6. Азаматтардың көтерілген қауіпсіздік қайнар көздеріне қарсылық қолдану
  7. Басқарушылар және қызметкелердің ұзақ интенсивті күштері.[7.80б]

ҚР-ң ІІБ Министрлік орталығы қызметкері А.Б.Сәрсенбаев ІІБ-ың қызметкерлері үшін, қазіргі заманға психикалық өзін – өзі реттеудің әдістерін қолдануы бойынша теоритикалық сұрақтар және практикалық ұсыныстарды қарастыруда. Автор, «бұл мәселеге қызығушылық және теоретикалық өңдеуде ІІБ – де шыңайы нақты психикалық реттеуді, қызметкерлердің қызметтік іс –әрекеттерінде және МВД РК бөліміндегі білім беріліп жатқан курсанттарды оқыту бүгінгі күннің қажеттіліктерінен артта екендігін айтты.

Ал практикалық көрсетуде:қызметкер экстремальды шарт іс-әрекеттеріне әрдайым дайындалуына қарамастан көбісі мамандандырылған тәжірибеге жете алмайды. В.Д Тумановтың пікірінше, «практикада жиі пайда болатын экстремальды жағдайдың тууы-бұл негативті эмоция сапасының пайда болуы. Бұл фактор қызметкердің психикалық қорының қажеттіліктерін дамытады. [8.40б]

Қазақстан республикасының Ішкі істер департаментінің (ІІБ) жоғарғы юристік мектебінің қызметкері Т.Е Сүлейманов ІІБ-ң жұмысшысының экстремальды жағдайда эффективті іс-әрекеттің көтеріліуінің психологиялық негізін жасаумен айналысты.

ІІБ-ң қызметкеріне экстремалды шарттарда тұлғаның өзара іс-әрекетінен В.Г Андросюк зерттеді. Автор, жағдайды тудыратын психикадағы мобильдеудің өзгеруін және оның жақсы жақтарын көрсетті.

Зерттеуден басқа ІІБ Министрлігінің ғылыми қызметкерлерінің өткізуімен экстремальды жағдайдағы адам күйінің мәселесі әртүрлі бағытта көрініс тапты:

  1. Психология аймағындағы экстремальды жағдайды зерттеу
  2. Психология аймағындағы мамандандырылған іс-әрекетті зерттеу
  3. Психология аймағындағы жағдайды зерттеу

Әрбір бағыт бойынша экстремальды жағдайдағы адамның күйін зерттеудегі «үлесті» қысқаша қарастырайық.

Экстремальды жағдай психологиясы – қолданбалы психологияның бірден –бір бағыты. Ол адамның стресс жағдайындағы тәртібі мен психикалық күйі оптимизациясының және соған байланысты баға мәселесін зерттейді. Бұл авторлардың пікірінше,экстремальдыжағдай психологиясы ғылыми әлемді приоритетті дәрежені игеруге тиісті. Өкінішке орай, бұл іс керісінше жасалды».[9.3-4б] Хрестоматияны құруда,авторлар сирек кездесетін эмоционалды стресстің күйі анализденетін баспаларды жинады.Өздерін білетіндей, алғаш «стресс» түсінігі физиологияда ағза реакциясының спецификалық емес маңызы үшін («жалпы бейімделетін синдром»-Г.Селье бойынша) барлығына жағымсыз іс-әрекеттерден жауап қайтарудан туды. Кейін экстремальды жағдайдағы индивидтің күйін бейнелеу үшін қолданды. Р. Лазарус (1990), Л.А.Китаев –Смык (1983), В.А Бодров (1985) және басқалардың өткізуімен психологиялық стресс мәселесін теоретикалық –экспериментальды оқыту,стресстің дамуындағы когнитивті процесстің рөлін анықтауды талап етті.

Л.Г Дикаяның (2000) жүргізуімен мамандандырылған іс-әрекет психологиясы аймағында адамның өзін-өзі реттеу күйі мәселесін зерттеудің толық қатары өтті. А.О Прохоров (1996) нақты іс-әрекетке (педагогикалық және оқу) қосылған адамның күйін реттеудегі функциялық ерекшеліктерін зерттеді. Стресстік жағдайларда субъект іс-әрекеттің бейімделу стратегия мәселесі терең оқытуды алды: В.И. Медведев [1982], Б.Ф. Ломов [1984], С.А. Шапкин [1987], А.Б. Леонова [1988]. С.А. Шапкин және Л.Г. Дикая [1996] стресттің барлық деңгейін реттеудегі: белсенді –энергетикалық, когнитивті,эмоционалды бағалауды игеру, стратегиясын бейімдеуді көрсетті.

Функционалды , В.А Бодровтың пікірінше, «функционолды қор мәселесі әлі дамыған жоқ. Бұл қорлар психикалық күйді реттеу және даму факторы ретінде аз үйретілген (мобильдеу ресурсы)» [10.223б].

Психология күйі психикалық жағдайларды зерттеу аймағындағы әлемдік психологиялық ғылымының үлкен тәжірибесін біріктіреді. Адамның оптималды күй мәселесін Е.П.Ильин қарастырды. А.О. Прохоров психологияға тең емес жағдайларды өңдеумен айналысты. Тензионды жағдайды (күш жұмсау күйі) Т.А Немчин (1983), П. Гримак [1987] В.И. Лебедев [1989] оқытты. А.О. Прохоров [1998], А Кемпински [1998] және басқалары экстремальды жағдай тудыратын эмоционалды күйді зерттеді.

Т.А Немчин пікірінше, «адам іс-әрекетіндегі мінездемені анықтау үшін, психикалық күйді жақсы өңдеу қажет». [11.167б].

И.П Павлов психология біздің күй жағдайымыздың ғылымы және соның арқасында барлық субьекттің қиындығын көре аламыз.

Бұл проблеманың психикалық жағдайына байланысты көптеген авторлар оның құралы,құрылымы,функциясы,механизмі,классификациясы жайында бір пікірде. Осылай Н.Д Левитов ең бірінші психологиялық дәрежесіне «психикалық күй» түсінігін қойып, берілген проблеманың шешімі психологияда психикалық процесті оқыту және жеке тұлғаның психикалық жиынтығы арасында төңкеріс тудырады.[12.18б] Осыған орай, Ю.Е. Сосновиков: «психикалық күй формасының нақты интегралды пайда болуын зерттемей, толығымен психиканы түсінуге болмайды. [13.184-189б].

ІІБ-ң қызметінің экстремалды жағдайының психикалық күйін оқытуда біз экстремальды жағдай терминінің бір маңыздылығымен ұшырастық. Сонымен қатар берілген терминдер синонимдес,яғни, бұл түсініктің мазмұндары бірдей, ал берілген топтастыру жағдайы,аттары әртүрлі. Сонымен әртүрлі автор жұмыстарын қарастырайық. «Күш жұмсау жағдайы» [М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко 1985], «төтенше шарттар»[Л.Г. Дикая 1990], «қиын жағдайлар» [А.В. Либин 1999], «стресстік жағдайлар» [Г. Селье 1979, Китаев-Смык 1983], «қатаң оқиға жағдайлары» [В.В. Авдеев 1988], «төтенше жағдайлар» [А.Ф. Майдыков 1992], «штатты емес жағдайлар» [В.Д.Туманов 1994], «ерекше шарттар» [С.А. Шапкин, Л.Г. Дикая 1996]. «экстремальды жағдай» терминің келесідей авторлар толықтырады: Т.А. Немчин [1983], В.Г. Андросюк [1990], В.И.Лебедев [1989], Г.В. Суворов [1997], М.П. Мингалиева [2001], Т.С. Назарова және В.С. Шаповаленко [2001] және басқалары.

Бізге «экстремальды жағдай» темині жақын, бірақ ол көбінесе амбебапты болып табылады.

Орыс тілі сөздігінде «экстремалды» сөз:

  1. Жоғарғы нәтижеге жеткен. Мысалы: экстремальды температура.
  2. Қарапайымдылықтан шыққан төтенше (қиындық, еңбек, қауыпсіздік және т.б бойынша). Мысалы: экстремальды шарттар (француздан extreme сөзінен шыққан).[14.1456 б]

Сонымен А.В Коробков, шектелген диапозондық критериі, ағза және жүйенің эволюциялық дамуындағы нәтижеде қалыптасқан функцияның мінездемесі, осы функцияны игере отырып, индивидтің субъективті рөл шешімінің экстремальды жағдайдағы объективті параметр маңыздылығын байқамайды. Шыңайы объективті индивидуалды көрініс жағдайдың субъективті бағасын және оның қауыпсіздік кезеңдерін құрайды. Мысалы: эксперт – криминалист қызметін атқаратын ІІБ қызметкерімен әңгімелесуде біз олар үшін экстремальды жағдай болып табылатын, қаптағы өлікті шығару кезіндегі оның ең бірінші шығаруы. Өзінің түсіндіруінше ол: «басқалары үшін қалыпты жағдай болуы мүмкін, бірақ мен жаратылысымнан өліктен қорқамын,әрине айналадағылар байқамас үшін барлық күшімді салдым». Бұл тәжірибеден қызметкер біз түсінетін экстремальды жағдай жұмысында өзін сенімді, қалыпты ұстауы.

Украин ғалымдары М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко субъективтің экстремальды жағдайды қабылдау маңыздылығын былай көрсетті: «Күш жұмсау жағдайы- бұл жеке тұлғаға ерекше маңыздылық әкелетін іс-әрекеттегі шарттың қиындауы. Басқаша айтсақ, қиын объективті іс-әрекеттің шарты адамдар үшін қауіпті және қиын деп түсінілетінғ бағаланатын, қабылданатын жағдайларда ғана күш жұмсау жағдайлары болып табылады. Бұл объективті іс-әрекеттер мазмұнындағы анықтаулы қажеттіліктермен, мотивтермен, мақсаттармен, адаммен қарым-қатынастарда күш жұмсау ситуациясын біріктіруде қатысады. Зерттеу бойынша күш жұмсау жағдайы барлық жағдайдағыдай өзіне объективті және субъективті жағдайларда қосады. Объективті – бұл іс-әрекет процесіндегі және шартындағы қиыншылықтар, ал субъективті – тез өзгермелі жағдайдағы іс-әрекеттің құрылуы, құрамы, жиынтығы. Күш жұмсау жағдайына жалпы мінездеме, бұл- субъект үшін қажетінше қиын тапсырманың, « қиын» психикалық күйдің туындауы». [15.5б].

ІІБ қызметкер жұмысында туатын экстремальды жағдайлар бізді қаншалықты қызықтыратының еңбек психологиясы сөздігімен қарастырайық: «жұмыстың экстремальды шарты- ағза ресурсындағы максимальды мобильдеу есебінде гамеостатикалық реттеу жүйесіндегі қайта құру қажеттілігін кеңейтетін, динамикасын анықтайтын жағдайға алып келетін еңбек шартының іс-әрекеті болып табылады. Сонымен, жұмыстың экстремальды шарты ағза ресурсының максималды мобильдеуін қажет етеді.

М.Р Мингалиевтің зерттеуінде экстремальды шарт іс-әрекеті субъект іс-әрекетіне қатысты деп түсініледі. Осы көзқарастан экстремальды шарт негативті функционалды күй (эмоционалды іс-әрекет өзгеруінің мінездемесі реакция жылдамдығы когнитивті процесстің бұзылуы,өзін-өзі реттеу процесі,өзара қарым-қатынастың өзгеруін) тудырады».

Л.П. Гримак зерттеулерінде экстремальды шарт басқа көзқараспен яғни- адамның денсаулығы және өмірі үшін қауып туғызатын адамның қажетті функционалды күйінде қалыптаспаған іс-әрекет фактроры ретінде түсініледі. [16.285 б].

В.Г. Андросюк ІІБ іс-әрекетіндегі « Педагогика және психология» кітабында мынадай шешімге тоқталады: «экстремальды жағдай – бұл адамның психикалық қалыптасуы үшін жағымсыз, өміріне және денсаулығына қауыпті, өмір іс-әрекетіндегі күй жүйесі». [17.70 б].

Жоғарыда айтылғандарды санасақ, ІІБ қызметкерінің экстремальды жағдай іс-әрекетіндегі негізгі мінездемелер:

  1. Бұл жағдай қызмеркердің мүмкіндіктерін берілген диапозон шегінен шлығуы өте төтенше іс-әрекеттер.
  2. Қызметкердің қиын,қауыпсіз және басқа субъективті қабылдаулары,түсінулері,бағалаулары іс-әрекет шартының қиындауы.
  3. Жағдай субъект үшін қиын тапсырма «қиын» психикалық күйдің туындауына әкеледі.
  4. Экстремальды жағдай ағза ресурсындағы максималды мобильдеді қажет етеді және динамикалық келісімдегі күйдің тууына әкеледі.
  5. Бұндай жағдай негативті функционалды күйді, психологиялық реттеудегі іс-әрекеттің бұзылуына эффективтілік және іс-әрекеттегі сенімділіктің төмендеуіне әкеледі.
  6. Қызметкер өзінің мотиві, ұмтылысы, сапасы, қызығуларын жүзеге асыруда мүмкіншіліктермен ұшырасып отырады.

Экстремальды жағдай қызметкер психикасының қалыптасуы үшін жағымсыз психикалық күш жұмсау, оның өмірі және денсаулығы үшін қауіпті жағдайларға әкеліп, ал басқаларына жағымсыз қйымдаспаған өзара іс істеуде қауіпті. Бізді экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қызықтырады, сондықтан оның ІІБ қызметкерінің жекеліе сферасына,яғни тәртіп және таным, эмоционалды сферадағы жақсы, өзгеруді мобилдейтін, жағдай т уғызатын іс-әрекеттерді қарастырамыз. В.Г Андросюк пікірінше, мұндай өзгерулерге:

  • Түйсік қызметінің төмендеуі, қозғалыс және сезім реакциясының тездеуі. Қызметкер айналадағы жағдай шартының өзгеруін тез реттейді;
  • Жалығу,шаршау сезімдерінің пайда болуы немесе жоғалуы. Қызметкерде дискомфорттық шарт жағдайлары көрінеді;
  • Батыл немесе шешілеітн әрекетке дайындықтың жоғарылауы. Еріктік сапалар білініп, шешім шығару деңгейі қысқарады, ал жағдай оптималды дамудағы тәуелділікпен түйіседі;
  • Іс мотивтерінің белсенділігі. Қызметкерлерде соңғы және аралық мақсат іс-әрекет бірқалыпты және есепті анықталатын, қозу пайда болады.
  • Жағымды эмоционалды көріністің тұрақтылығы, әлеуметтік шыңдықтағы сезімнің орнығуы бақыланады;
  • Төменгі іс-әрекеттің белсенділігі. Қызметкер қабылдауға,ұзақ уақыттың және оперативті ес белсенділігін қосады. Оның шығармашылық қабілеттері, ойлауы динамикалық стандартты емес шешімдерді іздеуде көрінеді интуиция көп қолданылады.
  • Қызығу,энтузиазманың көрінуі. Қызметкермен профессионалды тапсырманы шешуде оның психологиялық мүмкіндіктері және арнайы қабілеттері (ізделетін, тергелетін, коммуникативті, ұйымдастырушылық және т.б) мобильделді.

Біз көргендей автор б\ұл жерде ресурстық күй трактовкасын береді.

Сонымен, ІІБ қызиметкердің экстремальды жағдайдағы іс –әрекеттегі жұмыс түсінігін анықтасақ: бұл қызметтегі мүмкіндіктерін орындауда туатының қызметкерде қиын және қауыпті қабылданатын, ағза ресурсының максималды мобильденуін қажет ететін және психикалық күйін өзгеруін тудыратын жағдай.

«Экстремальды жағдайға қарсы тұру мүмкіндігі өзіне үш құрамды қосады»:

  1. Ағзаның физиологиялық сапасы және физикалық күймен байланысты физиологиялық тұрақтылық(конституциялық ерекшеліктер, нерв жүйесінің типі)
  2. Жеке тұлғаның жалпы деңгейдегі сапасы(экстремальды жағдайға арнайы дағдылану,сезім) және мамандандырылған дайындықтағы психикалық тұрақтылық.
  3. Психикалық дайындық ( алдағы іс-әрекетке барлық күші мен мүмкіндіктерін мобильдеудегі белсенді іс-әрекет жағдай)». [18.11 б]. Біздің жұмысымыздың пәні- күй болғандықтан оның пайда болатынын қарастыруға көшейік.

Әртүрлі авторлар «психикалық күйі»түсінігіне әртүрлі анықтама береді. Олардың ішіндегі мысалы: Джемс, «күй» және «процесі» түсінігін байланыстырады, ал басқалары «психикалық күй» түсінігімен «таным күйін» алмастырады, ал үшіншілер психологиялық күйді эмоционалды сфера м інездемесімен байланыстырады.[19.36 б] Әдебиеттерде К.К. Платоновтың, А.Ф. Лазурскийдің, Е.П. Ильиннің, Ю.Е. Сосновикованың және басқаларының анықтамалары бар.

Бізге психикалық күйдің толық анықтмасын Д.Н. Левитов ұсынды: «бұл психикалық іс-әрекет уақытында анықталатын кезеңнің толық мінездемесі, іс-әрекетнің пайда болуынан көрінетін пәніндегі жеке тұлғаның ппсихикалық күйін көрсетеді». [20.44-47 б]. Экстремальды жағдайдағы адамның жағдайы мен тәртібін анализдеуде тітіркендіретін және қате іс-әрекеттерге әкелетін ақпараттың жетіспеуін көрсетті.

П.С.Симонов эмоцияның ақпаратты теориясының ақы жетіспеудегі жағымсыз эмоцияның артуында көрсететін теория жасады, жағымды эмоция берілген қажетті толық қамтуда, ақпараттануында пайда болады. [21.56 б]. Осыған байланысты, жеке тұлғаның ақпараттануы жеке адамның эмоционалды және психикалық күйін өзгертеді, қызметкердің ішкі ресурсын ашады.

ІІБ қызметкері үшін ақпараттың жеткіліксіздігін білу үшін, қажетінше жоғарғы және алдын ала психологиялық дайындық қажет.

Құрылу түсінігі 1899 ж. бастап әртүрлі формаға бағытталған реттеулерді дайындауда қолдана бастады. Психологиядағы көп құрылған құрылу теориясы Д.Н. Узнадзе және оның шәкірттерімен жасалған. Узнадзе, құрылуды іс-әрекетке деген дайындық ретінде психологиялық феномен қатарындағы басқа да субъекттің жағдайы деп қарастырды. [22.31-54 б]. Бұл құрылым грузиндік мектептерде танымдық емес күй ретінде түсінілетіні белгілі Д.Н Узнадзе бар назарын іс-әрекеттегі құрылудың жүзеге асыру факторына арнады, бұл фактор « ерік» болып табылды. «еріктің арқасында өмірлік құрылу, мақсат жүзеге асырылады». [23.87-91 б].

«Ерік адамның танымын реттеуіндегі тәртіп және іс-әрекетпен байланысты ішкі және сыртқы қиындық» [24.60 б]. Қызметкерлердің қиындықты игеруі еріктік жігері- іс-әрекетті және оның физикалық, интеллектуалды және моральды күштерін мобильдейтін нервті психикалық – психикалық күш жұмсау күйінің ерекшелігін қажет етеді. Ерік қызметкерлердің өз күйіне сенімділігін нақты ситуацияларда үлгілі және қажетті деп танитын шешім ретінде көрінеді.

Экстремальды жағдайдың бірінші жоспарына қандай параметерлер кіреді? Біздің ойымызша, бұл – күш жұмсау.

Күш жұмсау (ағыл. Fension) Дж. Древер [1974] психология сөздігінде сезімнің тартылуы, күш жұмсау, қауіпт і ситуативті фактормен кездесудегі тәртіптің өзгеруіне байланысты түйсік т епе-теңдігімен дайындықтың бұзылуы. Мұндай фактор жоғары күш жұмсау, уақыттың жетіспеушілігінен, ақпараттың жетіспеушілігінен және т.б болуы мүмкін. Л.В Куликовтың (2000) пікірінше, дәл осы факторлар күш жұмсау іс-әрекетінің себебі болып табылады. Сондықтанда Л.В Куликовтың ойындағы күш жұмсау эмоция себебінен деп түсіндіруімен толық келісу қиын. Эмоцияның рөлі А.В Запорожец анықтауындағы іс-әрекет көрінісінің ерекше формасы психикалық белсенділікті басқару, яғни психикалық тәртіптің динамикасы және психикалық реттеуге жалпы бағыттауын айтуға болады.

Күш жұмсау түсінігі стресс түсінігімен тығыз байланысты. Стресс жайлы көбінесе экстремальды жағдайда айтады. Отандық психологиялық сөздіктің соңғы басылымында стресс және күш жұмсау түсінігі біріктірілген. Стресс «адамның психикалық күш жұмсау процесінде қиын ерекше жағдайларда және күнделікті өмірде туындайды деп талқыланады» (психологиялық сөздік, 1996).

Стресс- бұл жеке тұлғаның және ағзаның экстремальды іс-әрекеттерге қайтаратын интегралды (глобалды) жауабы. Стресстің пайда болуында көптеген биохимиялық, физиологиялық психологиялық, әлеуметтік психологиялық және әлеуметтік көрінітер береді. Күш жұмсау үшін мұндай ерекшеліктер көбінесе қажет болмайды.

Стресс теориясын құрушы Г.Селье стресстің бейімділік бағытын көрсетіп, «стресс –бұл қарапайым нервті күш жұмсау емес» деді. [25.290 б] Автор «жалпы бейімделетін синдром» теориясын жасады.бұл спецификалық реакцияның бейімдеуіндегі үш фазаны: 1) үрей реакциясы, 2) резистентік саты, 3) әлсіреу сатысы. Г.Селье адамға ең бірінші көмектесетін ағза ресурсын «бейімдеушілік энергиясы» деп атады.

Кейбір зерттеушінің көзқарасымен стресс көрінісі сол бағамен детерменацияланады, яғни адамның стимулдарды беруі[26.216 б]. Оның зерттеуі бойынша стресс тек қауіпті жағдайларда ғана емес , жағдайдың аяқ астынан өзгеруі, жауапкершілікті талап етуі,қиын тапсырмаларды шешуден де туындауы мүмкін. Стресс барлық психикаға және психикалық белсенділік мінездемелеріне, психикалық функция жағдайларына да байланысты болады. М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко көрсетуі бойынша стресс жағдайларда алдымен қиын әрекеттер және интеллектуалды процесстер бұзылады,сонда ғана қарапайымдылары үлкен тұрақтылыққа қатысты өзгереді.

Стресстің жағымсыз әсерлері оның түсінігі, есі,ойлауы, бір әрекетке бейімділігінен көрінеді. «стресстік жағдайдың тууы орта қажеттілігіне байланысты ішкі ресурстардың жеке басына қауіп төңдірумен байланысты [27.128 б].

Стресстің жағымды эффекттері психиканың белсендеуінде, психикалық процесстің тездеуінде, ойлаудың дұрыстығында, оперативті естің жақсаруында көрінеді.

Стресстің тұрақтылығы, экстремальды жағдайдағы іс-әрекеттің эффективтілігін сақталуын анықтауда, ең алдымен проффесионалды шеберліктің жоғарғы деңгейінде, жеке тұлғаға бағытталған, тәрбиенің мотивтерінде, белсенді іс-әрекетті дайындықта ғана анықталады. Дәл осы тапсырманы орындаудағы психологиялық дайындық стрестің формасының, қызметкерлерге қиындықтарды жеңуге көмек көрсететін бірден бір жолы.

Индивидуалдылықпен қатар жалпы іс-әрекетті бұзатын топтық стресс негізіде бар. В.Д Довыдов (1981) эксперименталды зерттеулерде, кіші топ ішіндегі жеке қарым-қатынас жағдайларды қиындатудағы фактор ретінде топтық стресстің тууына ескеру ретінде құрылған. Қызметтерді жақындастыру үшін олардың қиын біріккен әрекет нәтижелері қажет етеді.

Басқа да маңызды экспериментальды жағдайдағы күйлердің параметрі – белсеендіру және тонус. Белсендіру түсінігі орталық нерв жүйесінің,мидың қалыптасуындағы деңгейін анықтайтын нейрофизиологияда кең қолданылады. Психологиялық деңгейдің қарастыруында жоғарғы белсендіру сананың дәлдігінде,іс-әрекет жылдамдығында, қозғалыс және психомоторлы реакцияда және шешім табуда,жағдайды қажетті жағына өзгертудегі ұмтылыста және қиындықтарды жеңуде көрінеді. Біз көрсет іп отырғандай, бұл ресурстық күйдің мінездемесі А.В Куликов: «белсендіру деңгейінің көп бөлігі қажеттілік және мотивтікке белсендіру күшінде, өмірлік жағдайларға өзіне мүмкіндіктерінің үміті» деп жазды [28.16 б]. Сонымен қызметкерлердің оптимистік көңіл-күйі экстремальды жағдайларда оны белсендіру көмектеседі.

Физиологияда тонус термині нерв орталағын белсендірудегі күнделікті ағзаға, іс-әрекетке дайындықты қамтамасыз етуді білді. Белсендіру сияқты тонуста көңіл-күйдің мінездемесі. Тонус энегияның болу немесе болмауында, аз және көп ресурс күйінде, алға қойған мақсат етудегі мүмкіндіктер, қиындықтарды жеңіп шығуда сезіледі. Жоғарғы тонус үшін жұмысқа жоғары дайындықсубъективті сезіледі, ал төменгі тонус жұмысқа деген қабілеттілік, шаршау, инерттік қиын жағдайларда туындайтын астеникалық реакцияларға бейім болушылық. Сонымен, жоғарғы тонус, яғни, экстрементальды жағдайлардағы эффективті игеру үшін өте маңызды болатын қызметкерлердің ресурстық күшке ие болуы.

Е.П Ильин жүйенің жұмыстық жағдайының жақсаруы, яғни, оптималды критериді көрсетті: «оптималды функционалды күйдің бірінші себебі орындалатын іс-әрекетке қосылатын максималды функцм яның пайда болуы.

Оптималды жағдайлардағы екінші себебі- стимулддайтын әрекеттерді реттеудегі адекваттылық. Келесі себеп болып т абылатын оптималды күйдің инерттілігі,бір жағынан жұмыстағы эжаңа режимге ауысу, ал ек\інші жағынан кедергілерімен күрес механмзмі болып табылатын жұмыстың оптималды режимін қиындатады.

Шыңайы іс-әрекетте бұл операциялар қаншалықты аз жасалса, онда оптималды күй тағыда үш себеппен ерекшеленеді.

Оның біріншісі функцияның максималды сақталуындағы ұзақтылықтың көрінуі. Келесі себеп функционалды жүйенің мобилділігіне қатысты – жұмыстық деңгейдегі максималды дәрежеге жетудің тездігі және жұмысты аяқтағаннан кейінгі жұмыстың тыныштығы.

Соңғы себеп оның деңгейіндегі максималды функцияның стабилділігі.

Эмоционалды күш жұмсаудағы әртүрлі іс-әрекеттер,адамда толығымен қалыптасатын екі негізі көрінеді.

Оның бірінші жолын жақтаушылар,эмоция алдымен адамның ұйымдастырылмағанынан көрінеді дейді. [29.119- 129 б]

Ал екінші жолды жақтаушылар Ч. Дарвин 1872, В.Д. Кеннон 1927 және оның шәкірттері әртүрлі мазмұнда (үрей, қорқыныш, ашу эйфория) күш жұмсау пароцесінде адамның экстремальды жағдайға бейімделе алмау типінде қатысады дейді. Осы жағдаймен келісіп,эмоциялдар ағза ресурстарын оптималды қолдануға және жағдайларды шешуге көмектеседі. Йеркс және Додсон жұмыстарында бұл екі қарама- қарсылықты жақындауын құрды. Осы авторлардың жұмысында экстремальды жағдайдағы адамның психикалық күйін модельдеу сұрағына жауап табылды.Басында бұл екі мағына бір деңгейде өсті, бірақ эмоционалды күш жұмсаудың тәуелділігінің орындау деңгейінің төмендеуінде өзгереді. Осындай үлгіде эмоционалды тонустың өсуінің кейбір этаптары іс-әрекетті жағымсыз қылмайды, оның эффективтілігін төмендетеді. Мысалы: жеңіл үрей, қорқыныш, эффективті іс-әрекетті ұлғайтуы мүмкін. Сонымен, анықталған эмоционалды күш жұмсаудағы көріністер жеңіл және шешімі қиын тапсырмалар үшін жағымды болуы мүмкін. Ц.П. Короленко көрсетуі бойынша «зерттеу нәтижелері анық деңгейлерде адамға сырттай мүмкін болатын экстремальды шарттарда табылады. [30.124 б]

Адамдағы эмоционалды тонустың жоғарғы деңгейінің әсер ету анализін орындау, психология аймағындағы мамандандырумен бірге жүргізілді. Хебба (1981) пікірінше, іс-әрекеттің энергиясы және жылдамдықтың өсуі ағымдағы перцепцияның күшейтіліуі. Автор бұны ми бағанының ретикулярлы күш жұмсауының өсуі, бас миындағы нерві импульстің жүруін жеңілдетеді деп түсіндірді.

Даффи [1983] бұл жоғарғы белсендіру моторлы реакцияның қабілеттерін тоқтатып, импульстік қозғалыс реакциясын әкеледі деп санады.

Лазарус (1970) күш жұмсау жағдайында кумуляциялық сәтсіздіктің тууына әкелсе, екінші жағынан Векслер шкаласындағы тексттің символдық санының кодталуының тездеуіне әкелсе, келесі жағынан бір уақытта қате саны кеңейеді.

Истербук (1974) жалдпы зейін бөлігіндегі тарылуды тудыратын қозудың күшейтілу өлшемінен сигналдық емес жүйедегі диапозондар қажетті ақпарат алу және дұрыс іс-әрекет жасау үшін, жайлап кішірейіп отырады. Алғашқыда зейін концентрациясы күшейеді. Бірақ тапсырма орындау үшін қажетті іс-әрекеттің деңгейі төмендейді.

Экстремальды жағдайды орындаудағы маңыздылық үлкен тапсырма мінездемесін алады. Мюррей (1979) орындауға жеңіл тапсырма іс –әрекеттің маңызды эмоциялық қозуына қарағанда қиын тапсырма екендігін көрсетті. Осындай үлгімен, қарапайым іс-әрекетті орындаудағы эффективтілікті қозуды осындай жағдайларда кеңейеді және қиын деңгейді орындауда тө мендейді.

Ағзаға эмоционалды күш жұмсаудың әсер ету анализі әлеуметтану, психология және физиология аймағындағы мамандарға, авторларға зерттеуге арнады. Алдым ен мұндай жағдайда фрустрацияға қалыпты бейімделу мүмкіндіктерін ескеру керек. « Фрустрация – адамның жалпы бақылауындағы эмоционалды ауыр уайымдауға салынуы, алға қойған мақсат нәтижесіне үміттенуі» [31.224 б].

Экстремальды жағдайға ұшырайтын адам адекватты реакция дағдысын өз функциясын дұрыс жүргізу қажет.

Зерттеу көрсеткендей,ұзақ экстремальды жағдай қатары адамға жағымсыз әсерлерді, тәртіптің бұзылуын, конфликт, әлеуметтік девиация тудыратының көрсетті. Гринкер және Шпигель «Человек под влиянием стресса» [1978] монографиясында ұрыс уақытында ұзақ стресстік жағдайлардың тууындағы психикалық жағдайларды анализдеді. АҚШ-тың ұшқыштарында армияға негізделген қызмет кезеңдерінде (ауадағы күресуге қатысу) мінез-құлық үрейі дамыды. Авторлар оларды дифференциациялы клиниканы бақылай отырып, оларға үрей кезінде невроз, қоқыныштар, психосоматикалық аурулар депрессивті жағдайларға әкеледі деді. Дамыған невротикалық күйлер қзіне бейімделу компонентін құрды. Авторлардың ойынша, мұндай мүмкіндіктер кейбір уақыттарда қауыпті жағдайлардан морльді зияндылықтарсыз өзінідік дәрежелерден шығуға мүмкіндік береді.

Ц.П. Короленко [1978] бақылауы бойынша, ұзақ психотравмалық жағдайларда адамның психикалық күйінің өзгеруіне өзара қарым- қатынас жолының жоғалуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдайлар симптомдық психикалық ауруларға әкеледі, олар қысқа уақыт болғандықтан адам экстремальды жағдайдан шыққаннан кейін жойылып кетеді. Экстремальды жағдайдағы жағымсыз нұсқасының реакциясы апатия, пассивтіліктің дамуы болып табылады. Егер адам жағдайларды қорғансыздық деп бағаласа, айналадағы оқиғаларға қатысты белсендіру жолы тоқтатылады.

Ұзақ экстремальды әрекет тек қана психикалық ауытқуға емес, сонымен қатар соматикалық бұзылыстарға әкеледі. Олар тамыр ауруларына, он екі елі ішек және асқазан жарасы ауруларында көрінеді. Брэди (1982) ұзақ стресс және физиологиялық бұзылыстардың арасындағы байланыстарды көрсетті. Эксперимент келесідей бектілді. Қос м аймылды қозғғалу мүмкіндігінен айырған, тек бас қозғғалысын жасауға рұқсат берген. Осындай жағдайдағы жануарды ұзақ уақыт ұстап отырған. Диапозон бойынша аяқтары рычагтың үстінде орналасқан. Алты сағат ішінде маймылдар әр 12 сек сайын электрошок қозуларын береді. Маймылдар шок ұру алдында тоқты қоспастан бұрын, тек біреуі ғана рычагті басуы мүмкін, ал екінші жануарға ешқандай оқиға әсер еткен жоқ. Маймыл аз уақыттан кейін тоқ әрекетін көрстеру алдында рычагті басуды үйренді. Бірақ эксперимент қорытындысы драммалық болды. Өзіне және қолындағы серігіне жауапты жануар бірнеше уақыт соң өлді. Он екі елі ішегі және асқазан жарасы потоанотомиялық болып табылады. Маймылдар пассивті рөлде бұзылыссыз экспериментке шыдады. Осындай үлгімен, ұзақ күйдің жіктелуі эмоционалды күй болып табылады.

Әртүрлі автор зерттеуі бойынша қорытындыны анализдейтін болсақ,мынадай анықтауыш шешім жасауымызға болады: экстремальды жағдайдағы күш жұмсаудың кейбір кезеңдері іс-әрекеттегі жағымсыз әрекетті көрсету. Күш жұмсаудың оптималды кезеңі әрбір қызметкер үшін индивидуалды болып табылады.әрбір адам өзін –өзі тиянақты оқытуға стресстің оптималды кезеңін табуға үйрету керек. [32.156 б]

Эмоционалды тонус кезеңінің жоғарылауында мидың нервті импульсі адамның күйіне жағымды әсер етеді, жоғарғы белсенділікті бұзады, іс-әрекетті ұйымдастырмайды, ішікі ресурстардың қосылуын жабады.

Оптималды күйге жету үшін қызметкер эестремальды жағдайда сезім бақылауын игеру керек. Жиі экстремальды жағдай болуында қызметкер өзіндік ртесурсты дұрыс мобилдеп, адекватты реакция дағдыларын өңдейді. Мұнда қызметкердің жұмыс тәжірибесінің маңыздылығы, сонымен қатар психологиялық дайындығы маңызды болып саналады.

Сонымен қатар қызметкердің өзіне деген сенімділігі және берілген тапсырманы орырндаудағы жағымды тәжірибе қалыптастыру маңызды болып табылады. Экстремальды жағдайдағы қызметкердің күйіне жағымды әсері оптимизм болып табылады. Сенім өзіндік ресурстарды мобильдеуге жақсы көмектеседі.

1.2. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің психикалық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеу.

«Ресурс» терминін қалай түсінеміз? Энцеклопедиялық сөздік бойынша: « Ресурстар (француз тілінде resource – көмекші заттар) заттардың қайнар көзі, кірісі (мысалы, табиғар ресурсы, экологиялық ресурсы)»

Бізге қажетті психологиялық анықтамада және сөздіктерде «ресурстар», «психика ресурстары» немесе «ағза ресурстары» дейтін түсінік жоқ.

Г.В. Суворов өзінің «Психическое состояние в экстремальной ситуации» жұмысында «энергетические ресурсы организма и психики» түсінігін қолданды.[33.113 б],бірақ бұл терминге анықтама бермеді.

А.В. Бодров «Когнитивные процессы и психологический стресс» жұмысында ресурсты «жеке адам мүмкіндіктері» [34.65 б] ретінде жасады.

Бейімделу түсінігін анализдеуде С.А. Шапкин и Л.Г. Дикая: «ресурстар түсінігін субъект үшін эффективті іс-әрекетті қамтамасыз ету және оптималды функциялық күйде ұстануда қолданатын заттардың жиынтығы деген мінездеме береді» деп жазды. [35.19-34 б]

Психологиядағы ресурстық жолды жақтаушылар Д.Норман және Д.Боброу: «адам жүйесі әрбір уақытта энегетикалық, жекелік, тәртіптік мүмкіндіктердің яғни, ресурстарды игереді». [36.219 б]

Жоғарыда айтылған біздің зерттеуіміздің мақсатына сәйкес жұмыстық түсінік болып табылатын қор ұғымын анықтайық. Сонымен, қорлар (ресурстар) –адамның психикаснының және ағзаға қосылған мүмкіншіліктерді қосатын жеке мүмкіндіктер. Соған сәйкес - ішікі істер басқармасының қызметкерлерінің қорлық күй жағдайы, бұл жеке мүмкіншіліктерде мобилизацияның күй жағдайы болып табылады.

Ішкі істер басқармасының жұмыс ерекшелігін еске ала отырып, біз өз жеке мүмкіншіліктеріміз бойынша экстремальды жағдайларда қызметкерді мобилизациялау қажет деген пікірге келдік. Бұл қызмет мақсаттардың орындалуында, экстремальды жағдайдың ықшамдалуына, сонымен қатар жүйке қауыпсізді барынша көп қамтамасыз етуге арналған қажеттілік.

Адамның психсикалық белсенділіктерін зерттеу мақсатында қорға жақын келуді американдық ғалымдар Д. Браун және Е. Поултон [1991] және М. Познер және С. Бойес жетілдірген, сонымен қатар басқа зерттеушілер Д. Боброу, С. Джексон еңбектерінде өңделген. Дәл осы кезеңде қабылдау процесстері және хабар өзгертулер , әсіресе, қиын шарттардағы адамның іс-әрекеті қарқынды өңделіп жатыр.

Хабар өңдеу жүйесін әрбір кезеңде өзгертулерді жалғастырады, бірақ шексіз қорлармен қойылған. Бұл құралдар тапсырманы орындау үшін бөлінеді. Қорларға сәйкес қасиеттер біріншіден- құралдардың шектелгендігімен, яғни, адамдар қазіргі уақытта реттеледі, екіншіден –бұларды қайта бөлуде адамдар әртүрлі кезеңдер және мақсатты орындаудағы сатылармен және мүмкіншіліктерімен таратты.

«Ресурс»түсінігінде не жасырылып жатыр? Ресурстық жолды жақтаушылар бұл сұраққа 3 жауаппен жауап берді.

  1. Ресурс түсінігінде анық объективті заттық құбылыс жатыр. Мысалы.ресурс сапасы ретінде ретикулярлық формацияда активтеуші функция, мидағы гликопротеин метоболизм процесстерін айтуға болады.
  2. Ресурстарға идеалды сапа беретін кейбір теоретикалық конструкт ретінде түсіндіруге болады. Бұл қалыптасқан объективтілікті бөлу берілген тапсырманы шешудегі түрлі сандық өлшемдерді бағалауда қалыптасатын мүмкіндіктерге рұқсат бюеру. Сондай ақ қолданылмаған ресурстар резервтер болып табылады.
  3. Ресурстық реттелу ресурс ретінде түсініледі. Егер псиъхикалық реттеу жүйесін қарастырсақ, онда ресурстық регубляциялар бұл жүйені құрайтын әр компоненттерде табылады.

Ресурстық жол позициясындағы психологиялық стресс мәселесі өз көрінісін стресстік модельден яғни, стрестің шыңайы және қияли жоғалтудағы ресурстар бөлімінің нәтижесінен табылады. Ресурстарға тәртіптегі белсенділік соматикалық және психикалық мүмкіндіктер, жекелік м інездемелер, вегативті және ауыспалы процесстер жатады. А.Гейлард 1993 стресс ортадағы талаптар және ресурстардың мөлшеріндегі қанағаттандыру қызметі аралығындағы қарым-қатынастың мінез – құлығын көрсетті деп айтты.

Стресстің ресурстық моделіндегі тартымдылығын жоғалту категориясы арқылы стресс ресурстарының шығының бағалау мүмкіндіктері, сонымен қатар бұл процесс ресурстың қайта бөліну эффектісі құрамдық және сандық стрессогенді жағдайларда көрінеді.

Тек әлеуметтік процесстегі экстремальды шарттарда ғана стресстің концепция үлгісі жарыққа шықты деп ескерген жөн.

Р. Хокки және П. Гамильтон [1997] берілген әдебиеттер және өзіндік зерттеулеріндегі стресстік жағдайларды реттеу механизімінің негізіндегі процесс анализін айтты.

  • Когнитивті жүйе ақпараттармен (ресурстармен) жұмысы бойынша анықтаулы мүмкіндіктерге ие болды, ЦНС құрылымдағы ресурстардың тікелей сәйкестігі қажет емес.
  • Ресурстар осы немесе басқа стимульдың мүмкіндіктерін, жүйенің шапшан мінездемесін анықтайды.
  • Бұл жүйе сондай-ақ жоғарғы басқарманы басқаруындағы жалпы ресурстарды өзіне қосады.
  • Бұл басқарма ресурстардың бөлек жүйелік бөлімге бөлінуін және басқаруын бақылап отырады.
  • автоматты қызметтің орындалуына қажетті «қосу» процессі жүзеге асады.
  • Жүйе бір немесе бірнеше күйлерде сипатталуы мүмкін.
  • Әрбір адамда айқын «негіздік» күй жағдай бар,-оны осы адамдар үшін типтік деп есептеуге болады; бұл күй жағдайды сипаттап тұрған түсті көрсеткіштер ұзақ уақыт бойы тұрақты болып табылады.
  • Күй жағдай сыртқы шарттар әсерінде алмасып отырады.
  • Осы немесе басқа тапсырма үшін оптималды жағдай «күйге келтіру» механизмі ретінде пайда болды,оптималды жағдайды тандау автоматты түрде орындалады.

Стресстің ресурстық теориясын анализдеуде шығын процесстерінің маңызы туралы сұрақтар туады (бұл қалай болып жатыр, неде айтылып жатыр). Спецификалық ресурс дар индивидуалдылық түрлеріндегі интенсивті шығын жағдайлары ресурстарды өзгеруін әртүрлі жағдайларда бұл сұрақтарды ашып қарастырмады. Бұл сұраққа жауапты энегияға бейімделудегі ұсыныстардың дамуынан іздестіруге болады.

«Энергия бейімдеушілігі өзіне индивидтегі ресурстың (энергетикалық , жекелік,мінез-құлықтық) стрессогенді жағдайдағы талаптарды қамтамасыз етуде шапшаң мобилизацияланады. Берілген бөлімдегі адам ресурсы нақты жағдайлардағы резерв (функционалды) және оның жасырынды бөлімін қарастырып жатыр. Бұл резервті сыртқы орта факторларының қолайсыз күшті әсер қабілеттерін компенсациялау және эффективті қиындық процесстеін бағалау» [37.132 б].

Сонымен, психологиялық ресурс мәселесі қазіргі уақытта психикалық жағдайларды реттеу м еханизімін оқытуда негізгі зерттеу бағытының негізі болып табылады.

Бірінші бөлімде ІІБ қызметкеріне қажетті физикалық, психикалық мүмкіндіктерінің мобилизациялау іс-әрекетінің спецификасы қарастырылды. Психикалық күйдің жүйке аспектісі, құрылым теориясын, стресс теолрияс ын зерттеу үшін маңызды баяндалған. Адамның экстремальды жағдайдағы түрлі эксперименталды зерттеудің нәтижесі талданылды. «ресурс» және экстремальды жағдайдағы ІІБ-ң ресурстық күй түсінігі анықталып, мазмұны қарастырылды.

Екінші бөлімде ІІБ қызметкердің ресурстық күй ерекшеліктерін эмпирикалық әдіс көмегімен айқындауды жоспарлап отырмыз. Яғни, біз қызметкерлерді дайындауда неге ұмтылу керектігін анықтаймыз. Бұл түсініктен біз келесідей гипотеза шығарамыз: ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы ресурстық күйінің ерекшеліктері болады. Осы ерекшеліктерді көрсете отырып, біз пайда болу дерегін дәлелдейміз. Сонымен қатар, сапалы контент – анализ көмегімен ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшеліктерінің мінездемесін береміз.

ІІ тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының эксперименталды – психологиялық зерттеуі.

  1. Зерттеу объектісінің мінездемесі.

Практикалық бөлімді зерттеудің мақсаты: алынған негіздегі қорытынды бойынша ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшеліктерін көрсету.

Тапсырмалар:

  1. Семантикалық диференция және сұхбат әдісінің негізінде берілген ж инақтар үшін әдістемелерді өңдеу.
  2. Қолданылатын әдістер және әдістемелер адекваттылығын жүзеге асыру.
  3. Өңделген әдістемелерді қолдана отырып,зерттеу өткізу.
  4. Берілгендерге статистикалық өңдеу өткізу.
  5. ІІБ қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы ресурстардың күйінің ерекшеліктерін суреттеу.

Жоспарлау :

Ресурсық жағдайлардың ерекшеліктері бұл жағдайлардың мінездемесін ауызша суреттеп санаудюа мына ерекшеліктерді ұсынуды жоспарлайды. Қаншалықты зерттеуге қатысушылар әртүрлі қызметтегі ІІБ қызметкерлері болып табылады.

Біздің зерттеуіміздегі әрбір зерттеуші респондент болып табылады, сонымен қатар, ұсынылған әдістемені сем антикалық дифференция типі бойынша толықтырады.

Бұл жұмыс 35 адамнан тұратын зерттелушімен өткізіледі. Бірінші кезеңде зерттелушімен сұхбат алады. «Психикалық жеке тұлғаның индивидуалды ерекшеліктерін тығыз байланыстырады.. Бұл деректі есепке ала келе біз респонденттің ойынан осы әдіс арқылы, яғни, сұхбат өткізу арқылы хабардар боламыз. Бізді қызықтыратын ақпарат алу қажет, сондықтан да жобаға сай сұрақтарды өңдеу қажет. Экстремальды жағдайдағы мінездеменің күйін айөқындау үшін,бізге зерттелушіні осы жағдайда «жүктеу» қажет. Баяндама өлшемі бойынша зерттелушіге оқиғалы жағдайдағы өзінің сезімін,уайымдауынкүй-жағдайын сипаттауды ұсынамыз. Біз зерттелушіні бпаяндаудың қатты құрылымын емес, экстремальды жағдайғдағы және адамның сол жағдайда болуындағы болжамдарын дамытуды түсіндіреміз. Бұл ашылған сұрақтарды қолдануда иә-жоқ жауаптар емес, ашық жауаптар беру қажет. Сұхбатқа сәйкес жоспарды №1 қосымшадан қарастырамыз.

Сұхбаттан алынғандарды берілген сапалы анализ әдісі (контент – анализ нұсқауының бір түрі) бойынша өңдеу. Дәл осы « сапалы анализ жаңа модельді қалыптастыру мақсатында респондент логикасына үлгі құруды рұқсат етіп, материалды маңызды мінездемесін беруді зерттейді» [38.93-109 б]. Сапалы кезеңді зерттеу саны компонентінде ( біздің жағдайымыздай) сенімділікті күшейтеді. Бұл екі кезең жолында ауыспалы валидизация заты ретінде қажет [39.59 б]. Майерс [1998] пікірінше, сапалы кезең жолы феноменнің үйретуіндегі мынадай аспектісі,қатысушының көзқарасын түсіндіруін сандық зерттеудегі берілген квантификация нәтижесінде контент ерекшеліктерін ашады. Тағы бір қажетті сапалы кезең ақпараттың дискретті мінездемесімен, мақсатқа жетудегі түсінікті игереді. Сонымен, сұқбат қорытындысы ресурстық мінездеменің мазмұнын суреттеу мақсатында қолданылып жоспарланады. Сұхбат процессінде зерттелуші өзін екінші кезеңдегі экстремальды жағдай жұмысындағы есті қалпына келтіреді.

Жұмыстың екінші кезеңінде біз берілген жинақ бойынша зерттелушіге семантикалық дифференция негізіндегі әдістерді өңдеуді ұсынамыз.

Психосемантикалық подход біздің таңдауымыздағы зерттеу үшін кездейсоқтық емес. Біздің таңдауда негізделген мақсат тарихқа жүгінеміз. Семантикалық дифференция әдісі 1955 жылы Ч.Осгудтың және американдық топтардың жүргізуінде коннототивті мағынасы ұсынылды. Егер біз сұхбаттан зерттелушіні экстремалды жағдайдағы танымдық күйін алсақ, онда семантикалық дифференция әдісі зерттелушіні бұл жағдайда танымдық қарым-қатынастың тууына әкеледі. Екі әдістің үйлесімділігі бізге «көлемді» ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайда ресурстық күйінің ерекшеліктерін максималды анық мүмкіндіктерін тудырады.

Кеңестік психологиядағы ыдыратылмаған жекелік ммән және аффективті баяу коннототивті мағына анологына жақын [40.304 б]. Бізді дәл осы жекелік мән және эмоционалды күй аспетісі қызықтырады. Семантикалық дифференция әдісі аз мөлшерде бұрмалауға әкеледі. Зерттелушінің имплицитті семантикалық теориясын біз адамның экстремальды жағдайдағы күйінен білеміз.

Біздің өңдеген әдісіміз 11 объект және 21 дескриптордан тұрады. Объекттері түрлі рөлдік позицияларда ұсынылған. Олар шартты 3 блокқа бөлінеді. Жекелік блок мынадай объектіні: « мен экстремальды жағдайға дейін», «мен экстремальды жағдайда», «мен болашақта» дегенді қосады. Келесі төрт объект: «қорқақ», «ұшқалақ», «жаңылушы» және «өте кернеулі» проблемді блокқа қосады. Үшінші блок – ресурстық: «өзінің жағдайын иемденетін» , «тапсырманы жақсы орындпайтын» , «өзінің бар ресурстарын мобильдейтін». Бағаланып отырған барлық объектілер зерттелушінің ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы күйінің толық көрінісін құру жиынтығында күтіледі.

Бірінші және екінші бағалаудағы мамандандырылған объектілер. Мамандандыру зерттеушінің жалпы терминдерді және адамның күйін бағалауды түсіндірудегі абстактілі мақсат экстремальды жағдайды бақылауда қолданылады. Біз абстрактілісіз қияли объектіні емес, адамның шынайы күйінің бағасын алуға үміттенеміз.

Дискриптор сапасы ретінде біз орыстың халықтық мақал және мәтелдерді қолданамыз - «Жеңіс қамқорлықты сүйеді». Мақал мәтелдердің тізімі бізге ІІБ қызметіндегі 9 қызметкердің есебінен қалыптаст: олардың кейбіреулері бізге ұсынылған тізімді қолдады, ал басқалары оны толықтырды. Осы үлгімен біз 21 мақал –мәтелдерден тұратын тізімді алдық. Оның метофорасы бізге дескриптор ретінде қолданылды. Әрбір метофора – бұл тереңдетілген модель М. Блэк [1990]. Балли [1961] пікірнше фразеологиялық бірлікте элементтердің толық ұқсастылығы; әрбір сөздің мағынасын бөлу – яғни, оның түсінігімен идеясын бірге көрсету қарастырылады. Бұл бір сөз психологиялық, бір лексикалық бірлік. Осыған ұқсас ойды О. Есперсен [1958] фразеологизмді тілдік формула деп атады. Сонымен , тұтас құрылымды құрушы фразеологияның элементтері және тұтас мағына жиынтығын құрады.

Фразеологияның келесі ерекшелігі «метофоралық үлгілі мінездеме абстрактыдан нақтыға өтетін іс-әрекеттің тілдік емес рефлексия формасындағы фрозеологизм болып табылады. Олар сезімдердің вербальды эмоционалды бағасы, эмоционалды әсері адамның нақты және ашық мінездемелері және одан әрі «психологтардың әртүрлі этнографиялық және мәдениеттілік мтериалдарға айналуы. [41.289 б]

Берілген фрозеологизмдер қаншалықты кей жағдайларда суреттеуді бастауыштар болып табылса, рөлдік позиция өз алдына мәндік, үлгі ,пікірлердің құрылу типін: менің экстремальды жағдайдағы күйіме «тыныш жүрсен – тыныш барасын», мәтелі үйлеседі, сондықтан да бұл жағдай менің өзіме тән қауыпсіздік күйімді көрсетеді.

Зерттелушінің тапсырған біршама әдістерінің бланкасында семантикалық дифференция типі бойынша №3 қосымшада орнаттық.

Берілген семантикалық дифференция әдісі бойынша келесідей статистикалық өңдеу әдістерін жоспарлады: факторлық анализ және корреляционды анализ. Фактордың анализ нәтижесі бізге қажетті экстремальды жағдай күйіндегі маңызды мінездемелерді көрсетуге келіседі. Бұл модель болашақта ресурстық күй модельін құру үшін негіз болып табылады.

Корреляционды анализ нәтижесі барлық объектінің арасындағы өзара тәуелділікті қайтарады, біздің ұсынысымыз бойынша бұл тәуелділіктегі анализ қорытындысы ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қажеттіліктерінің көрінісін толықтырады.

Осы үлгіде, статистикалық әдістер бізге ІІБ қызметкерлері экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қажеттілігінің негізін көрсету үшін, ал сапалы контент – анализ оқылып отырған күйдің мазмұнының мінездемесін тереңдетуге және нақтылауға негіз береді.

2.2. Факторлық, корреляциялық және сапалы контент – анализдің әдістемелерінің нәтижелері.

2.3. Эксперименталды топпен жұмыс жасаудың бейнелеуі.

Зерттеу жүргізу процедурасы: зерттеу 12 қараша 2014 ж 5 ақпан 2015 ж. дейін Қазақстан Республикасының Ішкі істер департаментінің Алматы заң институты базасында және ішкі істер департаментінде жүргізілді.

Зерттеу жүргізу шарты: әрбір зерттелушіге алдын ала институттағы психологиялық қызмет өткізуге уақыт белгіленді. Жұмыс әрбір зерттелушімен есігі жабулы бөлек кабинетте өткізілді. Бұл шарттар айналадағы шуылды шығару үшін зерттелушіге жақсы зейін концентрациясын құру үшін болды. Біздің көзқарасымызда индивидуалды жұмыс зерттелушіге адалдықты көрсетті. Зерттелуші бұл зерттеуге өзінің қалауымен қатысты. Өте маңызды шарт – ол зерттелушімен контактты жақсарту, мейірімді атмосфера құру. Зерттелушінің не тәртібін, не критика немесе зерттеу өткізудегі интерпретация жүрді.

Зерттеуге ІІБ қызметкерлерінен 35 адам қатысты, соның ішінде экстремалды жағдайдағы қызметкерлік іс – әрекет атқарудағы атқарылған 21 жастан 50 жасқа дейінгі ер адамдар қатысты. Зерттелушілердің 31-і ұрыстық іс –әрекеттерге қатысты ( Шешенстанда, Таулы Карабахта, Солтүстік Осетияда, Ауғанстанда). Ал қалған 4 қызметкер экстремалды жағдай қызметіндегі қажеттіліктерді ұрыстық емес жерлерде атқарды. Осы үлгімен, қызметкерлер ІІБ қызметкерлерінің көбеюі, олар өзінің экстремалды жағдайда қызметтік тапсырмасын атқаруынан деп түсінді.

Жұмыстың жүруі: зерттелушімен бірінші кезеңдегі жұмыс сұхбат ретінде жүргізілді. Сұхбаттың қажетті жоспарын №1 қосымшадан қарастырамыз. Әрбір экстремалды жағдай біркелкі, ал экстремалды жағдайдағы қызметкерлердің өзіндік қажеттіліктері болады. Сондай – ақ әрбір респонденттің - индивидуалды стильін баяндау. Осылардың бәрін санай келе біз көп жағдайларда респонденттің баяндау логикасымен жүрдік, яғни респонденттің әңгімелерін бұзбай, бізге орынды деген сұрақтарды қойдық. Респонденттер практикада өз бетімен бізге қызықты ақпараттарды баяндады. Респондент жауаптарының үлгісі №2 қосымшада.

Жұмыстың екінші кезеңінде зерттелуші семантикалық дифференцияның типі бойынша әдістерді орындады. Зерттелушінің толтырылған бірнеше әдістерінің бланкасын біз №3 қосымшада орындадық.

Зерттелушіге бланкты ұсынуда келесідей мазмұнды ауызша нұсқау берілді: «Өтінемін, мына бланкты толтырынызшы» жоғарғы жолды қараныз «көрсетеміз». Мұндағы бірінші ұяшықтар толтырылған. («Мен (яғни, «сен») экстремальды жағдайға дейін «мен экстремальды жағдай кезінде» және «мен болашақта» (бүгінгі күннен бастап үш жылдан кейін)). Келесі ұяшыққа сіз атынызды, (яғни кім туралы сөз айтылып жатқаны сізге түсінікті болу үшін) ІІБ экстремальды жағдайдағы қызметкерлерін бақылауда айтамыз. Өтінемін мына ұяшыққа (көрсетеміз) сіз кімді қорқақ деп санайсыз, соңы жазыңыз. Келесі ұяшыққа сіз экстремальды жағдайда ұшқалақ деп санайтын қызметкерді жазыныз. Келесі жұмыста қателік жіберген адамды жазыныз. Кейін - «өте кернеулі», «менің ең жақсы командиром», «өзінің психикалық күйін игеретін», «тапсырманы жақсы орындайтын» және «өзінің жекелік ресурстарын мобильдейтін» жазыныз. Оң жақ бағанда (көрсетеміз) мақал мәтелдер берілген. Бірінші мақалға қараныз: « жеті рет өлшеп – бір рет кес». Сіздің көзқарасыныз бойынша, бұл сіздің экстремальды жағдайынызға сай ма? Егер сай деп санасаңыз – лайықты ұяшыққа қосу немесе қанат белгісін қойыныз, егер сай деп санамасаныз – ештене қоймай бос орын қалдырыныз. Бұл мақал сіздің экстремальды жағдайынызға келісема? Сонымен әрбір мақалға әр объектті экстремальды жағдайға «үйлестіріп» көрініз (бланкіден көрсетініз)». Бұл әдістемені өткізгеннен кейін біз зерттелушінің зерттеуге қатысуына алғыс айттық.

Берілгендердің құралын және құралдарын бекіту: респонденттің берген жауабын сұхбат өткізу процесінде біз қағаз ретінде жазып алдық. Семантикалық дифференция типі бойынша әдістемені жүргізуде әр зерттелушіге бланкі берілді.

Дәл сол күні семантикалық дифференция типі бойынша өткізілген әдістеме компьютердің Microsoft Excel бағдарламасының бетіне еңгізілді.

Нәтижелер: эмпирикалық зерттеу жүргізгеннен кейін біз сұхбат сұрақтарына жауап берілген 35 қағаз бетті және семантикалық диффернеция типі әдістемесіндегі толтырылған 35 бланкіні алдық. Сонымен қатар берілген соңғы әдістеме Microsoft Excel –ге еңгізілді. Олар дәл бланкіге толтырылғандай компьютерге еңгізілді, бірақ қанат белгісінің (немесе қосу) орнына лайықты ұяшыққа бірлік қойылды, ал бос орынға –нөл саны қойылды. Берілгендер осы күйінде компьютерге еңгізіліп, алдағы уақытта STATISTICA бағдарламасында өңделеді. Осы бағдарламаның көмегімен факторлы анализ өткізілді. Әрбір фактор бойынша шкала жіктеуде кесте бойынша көрсетсек:

Фактор 1Фактор 2Фактор 3Фактор 4Фактор 5Жеті рет өлшеп- бір рет кес. 0,56 -0,320,280,100,07Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз0,43-0,05-0,15-0,030,50Қасқырды аяғы асырайды0,54-0,06-0,140,48-0,15 Маған сырдың суы сирағынан келмейді,маған таудың әлі жетеді0,080,71-0,09-0,080,19Тыныш жүрсен алсықа жетесін0,30-0,250,630,06-0,09Қорқынышта көз ұлы-0,310,200,440,380,13Жалғыз далада жауынгер емес0,060,180,700,030,03Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,570,270,080,180,19Сақтағанды құдай сақтайды0,29-0,150,59-0,040,26Қазақ шыда –атаман боласын0,74-0,060,050,010,02Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме0,170,070,150,070,77Темір ыстықта қақ құй0,740,06 -0,030,090,05Жеңіс қамқорлықты сүйеді0,000,13 -0,150,740,19Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі0,56 -0,160,080,120,18Судағы қаздай -0,070,700,040,230,06Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын0,240,140,200,330,46Көз қорқақ, қол батыр.0,610,040,16 -0,020,24Өзін өлсенде,жолдасынды сақта0,690,040,14 -0,220,20Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,030,090,280,74-0,06Үміт соңғы өледі0,700,060,22 -0,080,07

Сосын кесте түріндегі әрбір фактор текстік файлға аударылған, жүктеу шкаласы кемітіліп орналастырылған, ал ал өте әлсіз жүктеулер «обсечены»:

Фактор 1 (21%)

Казак шыда –атаман боласың 0,74Темір ыстықта қақ құй 0,74Үміт соңғы өледі 0,70Өзін өлсенде,жолдасынды сақта 0,69Көз қорқақ, қол батыр 0,61Өмір сүрсек – осылай сүреміз 0,57Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,56Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,56Қасқырды аяғы асырайды 0,54Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз 0,43Тыныш жүрсен алсықа жетесін 0,30

Оппозицияда:

  1. Қорқынышта көз ұлы : -0,31

Фактор 2: (23 %)

Маған сырдың суы сирағынан келмейді,маған таудың әлі жетеді0,71Судағы қаздай0,70Күшін болса ақыл керек емес0,60Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,27Қорқынышта көз ұлы0,20Жалғыз далада жауынгер емес0,18Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын0,14

Оппозицияда:

  1. Жеті рет өлшеп- бір рет кес: -0,32
  2. Тыныш жүрсен алсықа жетесін: -0,25
  3. Жеңіс қамқорлықты сүйеді: -0,16
  4. Сақтағанды құдай сақтайды: -0,15

Фактор 3: (19 %)

Жалғыз далада жауынгер емес 0,70Тыныш жүрсен алсықа жетесін 0,63Сақтағанды құдай сақтайды 0,59Қорқынышта көз ұлы 0,44Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,28Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,28

Оппозицияда:

  1. Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз: -0,15
  2. Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі: -0,15
  3. Қасқырды аяғы асырайды: -0,14
  4. Маған таудың әлі жетеді: -0,09

Фактор 4: (9 %)

Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі0,74Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,74Қасқырды аяғы асырайды 0,48Қорқынышта көз ұлы 0,38Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын 0,33Судағы қаздай0,23Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,18Күшін болса ақыл керек емес0,17Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,12

Оппозицияда:

  1. Өзін өлсенде,жолдасынды сақта: -0,22
  2. Маған таудың әлі жетеді: -0,08
  3. Үміт соңғы өледі: -0,08

Фактор 5: (6%)

Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме 0,77Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз 0,50Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын 0,46Сақтағанды құдай сақтайды 0,26Көз қорқақ, қол батыр0,24Өзін өлсенде,жолдасынды сақта 0,20Маған таудың әлі жетеді0,19Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,19Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі 0,19Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,18Қорқынышта көз ұлы 0,13Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,07Үміт соңғы өледі 0,07

Оппозицияда:

  1. Күшін болса ақыл керек емес: -0,37
  2. Қасқырды аяғы асырайды: -0,15

Содан кейін STATISTICA бағдарламада суммалық матрица бойынша, барлық зерттелушіге берілген нақты ұшықтар бойынша корреляционда анализ өткізілді. Корреляци онды анализ көмегімен біз барлық объект аралығындағы ІІБ қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы ресурс күйінің ерекшеліктердің толық көрінісін алуға мүмкіндік беріп зерттелген.

Я мен болашақтаҚорқақұшқалақжаңылушыӨте кернеуліменің жақсы командирімөзінің жағдайына ие болуТапсырманы жақсы орындайтынорындайтынӨзінібабарлық ресурстарын мобилизациялайтынМен экстремальды жағдайға дейін0,80,901-00,50,8қ0,80,70,8Мен экстремальды жағдайда0,91-0-00,60,90,90,90,9Мен болашақта(үш жылдан кейін)01-00,50,90,90,90,8қорқақ0,10,20,10-0-0-0 ұшқалақ0,4-00-1-0-0 жаңылушы 00-0-00 Өте кернеулі0,50,50,40,5Менін жақсы командиром0,90,90,9Өзінің жағдайына ие болу11Тапсырманы жақсы орындайтын1

Берілген сұхбатта алынғандар сапалы контент – анализ көмегімен өңделді. Контент – анализдегі кодтың атауы интерпретацияланған фактор атымен лайықты. Анализдің бірлік сапасы ретінде айту мағынасы айтылды. Әрбір жыл сайын бұл бөлек форммулярда құрылды немесе қолданылды, осыған сәйкес,9 формуляр алынды, кейін әрбір сұхбат анализденді: релевантты кодқа әртүрлі формуляр үзіндісі лайықты атпен қойылды. Әр жағдайда сөзбен сөйлемнің мағынасын анықтайтын синонимді, осы немесе басқа тақырыптағы фрагментке шешім с апасы қолданылды. Бұндай жол формальды кодтаудан қарағанда латентті кодтау деп аталатын Л.Ньюман 1997 толтырылған кодтық формуляр №4 қосымшада келтірілген. Кейін әрбір формулярдың мазмұны түсіндірілді.

Талқылау :

Өткізу нәтижесінде 5 фактор көрсетілген. Бұл факторлар ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ауыспалы маңыздылықты туғызады.

Әрбір мақал және мәтел бір жағдайды білдіреді. Қазіргі біздің тапсырмамыз- шкала азмұныі интерпретациялау факторы бойынша анализдеу. Бұл өзіміздің маңызды екінші құрамды интерпретациялауда қолданамыз. Белгіленген бес факторлар 21,23,16,9 және 6 % жалпы дисперсимен түсіндірілді.

Бірінші фактор бойынша ( жалпы дисперсияның 23 пайызы бойынша келесідей мақал мәтелдерді қалыптасу факторлы жүктеуді зерттелді:

Казак шыда –атаман боласын- 0,74

Темір ыстықта қақ құй- 0,74

Үміт соңғы өледі- 0,70

Өзін өлсенде,жолдасынды сақта- 0,69

Көз қорқақ, қол батыр- 0,61

Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,57

Жеті рет өлшеп- бір рет кес- 0,56

Жеңіс қамқорлықты сүйеді- 0,56

Қасқырды аяғы асырайды- 0,54

Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз- 0,43

Тыныш жүрсен алсықа жетесін- 0,30

Оппозицияда:

Қорқынышта көз ұлы -0,31

Факторлық жүктеу берілген шкла мазмұнындағы факторлы суреттеуде көрсетеді,сол полюстегі өзі немесе басқа полюске қатысты. Бірінші фактордың жағымды полюсі біздің көзқарасымыз бойынша жағдайдың маңызды аспектісін, экстремальды жағдайдағы қызметкерлердің көңіл – күйін тудырады. Көңіл –күй –бұл « жалпы барлық ппсихикалық процесске әрекет ететін жағдай. Бізге анық болып табылатын адамның көңіл-күйі көбінесе берілген жағдайлардағы яғни, белгілі бір оқиғалармен анықталады.

Шкала мазмұнын талдай отырып, біз берілген «оптимизм-қорқыныш» білдіреді деп шештік. «Оптимизм» терминінің орнына «батылдық» терминің қолдануға болады. Бірақ мақал және мәтелдердің мағынасы «оптимизм» терминін таңдауда ғана адекваттылықты көрсетті.

«Оптимизм» және «қорқыныш» терминінің әртүрлі жоспарлануы жайында көңіл күйді анықтайт ын с ұрақтар туады, ал қорқыныш жағдайында көңіл күй деп айтуға келмейді. Бірақ А.О Прохоров « қорқыныш барлық психикалық процесстерге әсер етеді. Қорқыныш жағдайында өте жоғарғы интенсивтілік бар», бізге көрінетін интенсивтілік жалпылық жағдайларын біріктіріп тұратын оптимизм және қорқыныш. Сонымен қатар, біздің ойымызша оптимистік көңіл-күй адамның жеке ресурстарын кеңейтіп, қорқыныш жағдайларын жабады. Оптимистік көңіл күйді экстремальды жағдайдағы қорқынышты игерудегі бір қажеттілік деп қарастырамыз.

Шкала мазмұнын анализдеуде полюстің бірінші Осгудттік базистік факторлық «күш» көрінісінде жекелік күшін көрсетеді.

Екінші белгіленген фактор (21% жалпы дисперсиялы) шкаланы қосады:

Маған сырдың суы сирағынан келмейді

Маған таудың әлі жетеді- 0,71

Судағы қаздай- 0,70

Күшін болса ақыл керек емес- 0,60

Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,27

Қорқынышта көз ұлы- 0,20

Жалғыз далада жауынгер емес- 0,18

Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,14

Оппозицияда:

Жеті рет өлшеп- бір рет кес -0,32

Тыныш жүрсен алсықа жетесін -0,25

Жеңіс қамқорлықты сүйеді -0,16

Сақтағанды құдай сақтайды -0,15

Мақалдар және мәтелдердің күй жағдайларының ұғымын сипаттауда (яғни, біздің көзқарасымыз бойынша, экстремалдьды жағдайдағы күй жағдай дұрыс) жағымсыз жүктеулер болуы мүмкін. Бірақ айтып кеткендей жүктелу белгісінің маңызды факторы интерпретация мәніне ие болмайды. Алынған факторлар біздің көзқарасымыз бойынша субъекттің мінез –құлқынын ұғымталдылығын мінездейді. Егер (жүктеу белгісі), фактор поллюсі мінез-құқының ағаттық, дәлелсіз тәуеклділігінің дұрыстығын айтатын болса (арандатушылық) ал жағымсыз фактор – есептердің дұрыс емес әрекеттерінің негізін құрайды. Біздің пікірімізше, шкалалардың ұстануы, факторлардың құраастырылуы, осылардың барлығы Осгудттың негізгі бағалау факторларынан көрінеді. Бірақ біқзер осы факторға қорытынды жасап, және оны арандатушылық және ұғымталдылық деп атадық.

Үшінші фактор (16 жалпы дисперсиялық) шкалалармен көрсетіледі:

Жалғыз далада жауынгер емес- 0,70

Тыныш жүрсен алсықа жетесін- 0,63

Сақтағанды құдай сақтайды- 0,59

Қорқынышта көз ұлы- 0,44

Яғни бізге көрініп тұрғандай күй- жағдайлардың жалпы қайнар көзі айтылған мақалдардың барлығы сақтыққа алып келеді. Сатықта адамның қасиеті және күй жағдайлары сияқты қарастыруға болады. Экстремальды жағдайда эффективті әрекеттердің нәтижесін сақтық жағдайы ретінде болжауға болады, бірақ керексіз сақтық адам қорларының мобилизациялауларында орналасқан. Контент-анализ сапасын растайтын болсақ, қайсысыда осы тарауларда бөлінген факторларға сай келеді.

Төртінші (әлсіз) фактор (9 дисперсиялық) келесі шекараларды қосады:

Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі- 0,74

Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең- 0,74

Қасқырды аяғы асырайды- 0,48

Қорқынышта көз ұлы- 0,38

Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,33

Судағы қаздай- 0,23

Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,18

Күшін болса ақыл керек емес- 0,17

Жеңіс қамқорлықты сүйеді- 0,12

Оппозицияда:

Өзін өлсенде,жолдасынды сақта -0,22

Дұрыс фактор полюсінда мақалдар және мәтелдер орналасқан, біздің көзқарасымыз бойынша, индивидуализмнің қайнар көзі яғни, эгоизм, басқаларға көмектесуге тілегі жоқ болуын иемдену. Әсіресе осы мағына ең үлкен факторлық жүктемесі бар бірнеше екі мақалда тапсырады. Мақалдың бірінші мазмұнында үлкен жүктемесі бар, өзара жәрдем көрсету, бірге қатысу, өз жолдасына көмек көрсетуге даярлық туралы айқын айтылған.

Бұл фактордың шкалаларының мазмұны Осгудовскийдің классикалық «белсенділік» факторын еске түсіреді. Бірақ біз өзімізідң түсіндіруімізді айқындауды шештік, біздің зерттеуіміздің м ақсаттарын қарастыра отырып, осы факторды индивиуализм өзар жәрдем деп атадық.

Соңғы бесінші фактор ( 8 дисперсия) келесі шкалаларды қосып жатыр:

Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме- 0,77

Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз- 0,50

Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,46

Сақтағанды құдай сақтайды- 0,26

Көз қорқақ, қол батыр- 0,24

Өзін өлсенде,жолдасынды сақта- 0,20

Оппозицияда:

Күшін болса ақыл керек емес -0,37

Қасқырды аяғы асырайды -0,15

Фактордың бірінші полюсі мақалдардың мазмұнын олардың жалпы қайна көзін: яғни, өзін –өзі бақылау субъектісін,икемділікті өз күшімен басқару, «өзін –өзі ұстау» өз жағдайларныдды бағындыра білуді көрсетеді. Ал оппозицияда керісінше,қарама –қарсы мақалдар оналасқан, яғни мақсатқа бағыттамаған белсенділік,мінез-құлықтың бақылаусыздығы. Санасыздық психикалық көрінулері белгіленген. Бесінші факторды біз «өзін-өзі бақылау- санасыздықтың (спонтандық) көрінуі» деп атадық.

Осы үлгімен, жоғарыда айтылып кеткен Varimax қағидасымен 5 салыстырмалы тәуелсіз фактор нәтижеленді. Оларды санап шығып, экстремальды жағдайдағы адамның күй –жағдайына арналған пайдалы мақалдарды дұрыс полюске қойамыз.

  1. Оптимизм-үрей
  2. Ұғымталдық-арандатушылық
  3. Сақтық
  4. Өзара жәрдем-индивидуализм
  5. Өзіндік бақылау –жете танылмаған көріну.

Сонымен, қорлық күй- жағдай үлгілері дұрыс полюске бөлінген факторлардың негізін біріктіріп жатыр. Статистикалық өңдеу нәтижесінде алынған матрица жиынтығы,корреляциялық талдау түсіндіруіндегі суреттерді қосады. Егер факторлық талдау дескрипторлармен өткізілген болса, онда корреляциялық- объектілермен өткізіледі. Қабылдау ынғайлылығына арналған корреляциялық талдау нәтижелерінің кестесін осында өткіземіз:

мен экстремальды жағдайдаБолашақтақорқақұшқалақОжаңылушыӨте кернеуліМенін жақсы командиромөз жағдайына ие болуТтапсырманы жақсы орындайтынҚөз қорларын мобилизациялайт ынЭкстремальды жағдайға дейін0,80,90100,50,80,80,70,8Мен экстремальды жағдайдамын0,91000,60,90,90,90,9Мен болашақта(үш жылдан кейін)0100,50,90,90,90,8қ орқақ 0,10,20,10-0-0-0 ұшқалақ0,400-1-0-0жаңылушы00-0-00Өте кернеулі0,50,50,40,5 Менін мжақсы командиром0,90,90,9Өз жағдайына ие болу11Тапсырманы жақсы орындайтын1

Корреляциялық әдіс қандайда үлгімен бір құбылыс немесе басқа өз динамигіне әсер ететін байланыстарын көрсетеді. «Корреляциялық тәуелділік кейде себеп сияқты түсіндіріледі( яғни егер х, у-пен корреляциялланса, онда х, у-тің себебі болып есептелінеді). Бұл тек арнайы оқиғаларда ғана бірсыпыра шың болып келеді. Кореляция тәуелділік өлшемінің себебі емес, сонымен қатар олардың ұқсастарымен және жалпы себептердің тәуелділігімен байланысты».

Сонымен қорытындыға кірісейік. Ю.Д. Блувштейн «корреляциялық талдаудың қиын тапсырмалары корреляция коэффиценті деп есептелмейді, таныстырушы өзімен таза техникалық процедураны, атап айтқанда табылған коэффициентті түсіндіреді. Творчествалық тапсырмалар дұрыс түсіндіріледі» деп есептеді [42.57 б].

Ең алдымен сыналатын объектілердің ұсынуында толық сәйкес келетін фактіні белгілеп аламыз «өз күй жағдайына ие болатын», «тапсырмаларды жақсы орындайтын» және «өзінің барлық қорларын мобилизациялайтын» бұл өзгергіштер өзара байланысты және жалпы себепке ие болуы мүмкін. Егер қызметкердің күй – жағдайлары оптимальды болса(факторлық талдау нәтижелеріне оптимистік көңіл-күй сәйкес келеді) онда ол өзінің күй жағдайын жақсы бақылап, яғни, «өз –өзін ұстап» барлық жеке қорларын мобилизациялап және өзінің қызметтегі тапсырмаларын жақсы орындайды.

« Мен экстремальды жағдайға дейін» объектісі, «мен экстремальды жағдайдамын» және (0,8 және 0,9 сәйкес) объектісімен биік коэффицент корреляцияларды иемденеді, яғни, респонденттердің пікірі бойынша,экстремальды жағдайда олардың күй –жағдайлары « дейін» және «кейін» практикалық басқа өзгергіш арақатынасын бақылап отырамыз.

Экстремалды жағдайда қысым (напряжение) мәнсіз, бірақ (0,6-ға) өскен «дейін» (0,5) және «кейін» (0,5) қатысады. «мен жағдайда» (мен болашақта сияқты) «менің жақсы командиром», «өз күй жағдайыма ие болатын» және « тапсырманы жақсы орындайтын» өте биік корреляция коэффиценттері болады.

Осы сынақ сенім туралы нәтижені куәландыруы мүмкін, оларда с аналған объектілер сияқты күй – жағдай болады. Бірақ экстремальды жағдайда өз күй – жағдайларына «қорқақтың» (-1) күй – жағддайларымен қарама –қарсы қойып салыстырады. «Экстремальды жағдайға дейін» және «болашақта» өз күй –жағдайын, «қорқақтың» (екеуінің оқиғалары да -0) күй – жағдайымен ешбір арақатынасын белгілемейді.

«Қорқақ» корреляция коэффиценттері өте аласа үш объектіден тұрады: ең «биік» коррелляция коэффиценті 0,2 («жаңылушы» яғни, үрей күй- жағдайлары жұмыстағы қателермен байланысты) сондай –ақ (0,1) күштену және (0,1) тұрақсыз жағдайларымен тенденцияларымен ұқсас күй жағдайлары болады.

Жұмыста қателер тұрақсыз күй –жағдайлармен (корреляция коэффиценті 0,4) байланысты. Сонда тұрақты жағдай өзіне тән әрекеттерінде ойлану, тапсырмалардың қатесіз орындалуына ұғымталдылықпен қарауға жағдай жасайды. Бұл нәтижелер екінші бөлінген «арандатушылық –ұғымталдылық» факт қорларымен қатынаста болады.

Экстремалды жағдайда күштену деңгейі «Менің жақсы ком андироме» (0,5), «өз күй –жағдайына ие болатын» (0,5), «тапсырмаларды табысты орындайтын» (0,4) және «өз қорларын мобилизациялау» (0,5)қызықты болды.

Л.В Куликованың пікірінше, «күштенуді өзінің мінез-құлық және әрекеттерін талап ететін жоғарғы қызметтері болуы мүмкін. Ол жалпы тепе – теңдіктің бұзылуы сияқты және қандай да бір кездесу кезінде факторлық жағдайлардың қателерінен мінез-құлықтың өзгеруі» айқындалды [43.144-158 б]. Сонымен ,экстремальды жағдайда күй жағдай жеке қорлардың мобилизациялауына арналған қажетті күштенудің қатысуымен сипатталады. Бірақ, бұл деңгей өте биік болмауы керек. «Ұзақ жоғары күштену жеке адамның энергетикалық қорларын және қызмет сапасын төм ендетуі мүмкін». Осы үлгімен, корреляциялық талдаулармен және фактордың түсіндіруіне сәйкес, ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй –жағдайларын келесідей ерекшеліктермен сипаттауға болады:

  1. Қызметкер оптимистік көңіл –күйде.
  2. Күштену күй жағдайы қызметкердің жеке қорларын мобилизациялау жағдайын жасайды, біра ұ ол өті ұлы емес.
  3. Қызметкер өзінің психикалық күй – жағдайларын бақылап отырады.
  4. Ол сақ
  5. Өз жолдасына қажетті көмек көрсеру және оған көмектесуге сенімді болу.
  6. Өзінің әрекеттерінде ойлану, салмақты болу.
  7. Тапсырмаларды қатесіз орындау жағдайында, ұғымталдылық әрекеттерін жасау.

Сонымен, біз экстремальды жағдайдағы УВД қызметкерлерінің қорлық күй-жағдайларының ерекшеліктерінің тізімін алдық. Сапалы контент-анализ сұхбатымен өткізілгендерге (респонденттер – семантикалық дифференция әдістемесін орындаған ІІБ 35 қызметкерін сынады) оқылатын күй-жағдайының маңызды мінездемелерінің тереңдетуге және айқындатуға рұқсат етіледі. В.А.Ядов ойынша,сапалы жақындық ақпараттық дискретті мінез – құлығын жеңіп, суреттеуде бүтіндікке және түсіністікке жетуге рұқсат етеді дейді.

А.В.Войскунского және С.В.Скрипкина пікірлері сәйкес, «жаңа үлгі құру мақсатымен сапалы талдауды бастау, ұғымдардын оқылатын мәтінінде субъективті мағыналарды ұстау, респонденттің логикалық мамнына кіру, зерттелушіге арналған» [44.103 б].

Контент анализ категориялары, бөлінген факторлық талдау нәтижесінде, бізбен факторлар реті нде қолданылған болатын еске түсірейік. Сапалы талдау нәтижелерінде «заңға сиюшылық» бөлінген фактордың(оның полюсының) қорлық күй жағдай ерекшелектерін іспен көрсетіп немесе жалғандығын әшкерелеп отырады.

Экстремалды шарттарда ІІБ қызметкерлерінің оптимизмі өзінің жағдайын және жақсы үмітпен қанағаттанушылығын айтады. Оптимистік көңіл күйдегі қыхзметкер неге қабілетті қарауға, өзін тексере алуға,осындай шарттарға түскеніне мәз болады. Мұндай қызметкер уақытты бекер жоғалтамын деп есептемейді. Ол өзін бағаалай біледң және осында керек екендігіне сенімді.оптимистік көңіл-күй құруына қызметкерлердің ұжымында қолайлы климат жағдайы жасалып жатыр. Респонденттің айту бойынша,әзілдер, әндер,әңгімелер, анекдоттар көңіл –күйді көтереді.

«Үрей» күй жағдай категориясы экстремальды жағдайда әр респонденттің күй – жағдай сынағында санаулы болып көрсетті.(факторлық талдау нәтижелерін түсіндіре отырып, біз үрейін күй жағдайын эмоциялардың күшейте түскендігін көрсеттік). Үрей ақпараттың жетіспеушілік себебімен өте жиі көрінеді. Қызметкерлердің көбісі өліктен қорқады. Бірсыпыра қызметкерлерде үрей тапсырмаларды және әркеттердің орындалуына кедергі жасайды: «егер бір мәрте қорқып қалса, онда екінші бірде бармайсын». Бірақ басқалардың ойынша, үрей жинауға көмектеседі: «тек қана ақымақтар қорықпайды». «егер үрей сезімі мұқалса, онда сен – жақсы нысана», «үрей- бұл өзін –өзі сақтау сезімі, егер ол болмаса, онда сен – өлген адам» және т.б. Үшінші үрей рөлін нақты жағдай тәуелділігімен бағалады: «кейде үрей паналауға көмектеседі, ал қашан әрекеттерге кедергі жасап, шатастырады: бір істеуді қаласан, басқаша шығады».

Арандатушылық қызметкер әрекеттерінде гранат атқышпен жұмыс іст ейтін тәртіптің сұрыпталуы бойынша, алдыңғыға шығу үшін өзінің қызығушылығын қанағаттайды. Осындай әрекеттерді құмар күй жағдайлары, қызығу, «аңшы» сезімі бірінші жоспарға шығады. Бұл кезде қызметкер өзінің әрекеттері жағымсыз нәтижеге алып келуі мүмкін екендігі туралы ойланбайды. Екі респондент сезімі арманшылдары туралы пікірлерін айтты. Бұл сезім олардың зардаптары жоғалғанда алғашқы кезде көрінді. Бүгінгі анадатушылықты жеңіл ойлылықтың, абайсыздықтың, қызушылықытың, ырықсыздықтың көрінуі сияқты сипаттауға болады. Мұндай күй –жағдайларда қызметкер өзін және қоршағандарды қауіп қатерге ұшыратып, дәлелсіз тәуекелге барады. Экстремальды жағдайда ІІБ қызметкерлерінің пікірі бойынша, мінездемені жинақтылық күй –жағдайына ұғымталдылық, ойлану әрекеттері маңызды. Осы сылтаумен (35-тің) 24 респонденттің көпшілігі пікірлерін айтты. Респонденттердің біреуі «өзін-өзі ұстау» бұл метафора күй –жағдайы деп айтты. Осы категориядан басқа сөз сөйлеушілерді әкелеміз: «шыныңда, мен автоматты емес, ұғынылған іс істедім», «әрдайым ойландым» , «бұл қалай болуы мүмкін, лезде елестеттім» , «барлығы тірі қалуы үшін, жағдайды ұғынып, бақылап отырасын». Осыған байланысты , жинақтылық күй жағдайында қызметкер жағдайдың үстінен бақылап, шешім іздейді: «миға жылдам- не істеп, не қолдану керек, уақытты ұту керек», «ми жылдам жұмыс істеп- осы жағдайдан шығудың жолын іздейді». Осындай күй –жағдайларындағы қызметкерлердің мінездемелері ұғымталдық және өз әрекеттерін ойлауы сияқты жеке қорлардың мобилизациялауына жағдай жасайды: «басқаларға зиян келтірмеу үшін, барлық күшті мобилизациялап- шығар жолды іздеуге тура келеді», «саналы іс істеп, жағдай мобилизациялануға көмектесті».

«Ең бастысы- жағдайды бағалау, ал сонан соң тұйық жағдайдан шығуға арналған өлшемдерді қабылдау», «ең алдымен, не іст еп жатырсын, тек жылдам ойлау қажет, бұған уақыт аз». Сонымен экстремальды жағдайда жағдайды бағалау, әрекеттерді ойлану маңызды.

Тыныштық күй-жағдай әрекеттердің дұрыс және айқын орындауға жағдай жасалды: «неге абсолютті тыныштық, басымызда барлығы лезде орналасты, не және қалай істеу керек», « жиналған, тынық артық ештене бысымызға өрлемеді, барлығы ұғынылған», «сенделіп жатқан жоқсын ,барлығын ұғынасын».

Сонымен қатар, экстремальды жағдайдағы қызметкерлердің әртүрлі бөлшектерінің,олардың көрінуіне ойлану пайдалы болуы мүмкін.

«Онда қалай болады, солай адаммен, көбірек сөйлеу керек. Жауынгерлердің әрекеттеріне қатысқан болса – жаңадан келгендермен сөйлесе алады», «жауапсыз үрей үшін, ол үшін адамдар онда жауап беретінің ,барлығы бақыланатынын түіндіру керек».

Сақтық. Бұл сапалы контент-анализбен бөлінген факторлық талдаудың үшініш фактор атымен сәйкес. Ол әртүрлі респонденттердің сөйлеулерінің т ек төреуі ғана көз алдына келген. Оларды әкелеміз: «өш алуды қалады, бірақ сақтық сезімі женді», «ең бастысы – сақтық және назар», « барлығы бақылау астында». Экстремальды жамғдайда сақтықты қажет етеді, ол өзін қауіп қатерден сақтау, жағдайды бақылау, қатесіз іс істеуге көмектеседі. Сақтық үрейге қарама –қарсы шықпайды, жеке қорлардың мобилизациялауына жағдай жасайды.

Өзара жәрдем- бұл ұжымдастық, жолдастық сезімдері түрінде болады. Өзар жәрдемді «шынтақ сезімі» деп атауға болады. Оның көрінуі көп қырлы: командир жауаптылығы үшін өзіне бағынышты, тәлімгерлік, қызметкерлер бір біріне көмектесу, қаза тапқан жолдастары үшін ауыру, ұжымда қолайлы атмосфера болу. Экстремальды жағдайда не жетпеді деген сұраққа мынадай сұрақтар кездесті: «қасымда тағы да біреу болғанын қаладым» , «Марат досымың жауынгерлік серіктестігі жетпеді», «жақын, сенетін адамдар жетіспеді».

Ал экстремальды жағдайда не көмектесті? Достық. « достық сүйіспеншілік, әзіл көмектесті». «Ең бастысы- достық және сенімід иық», «қорлар тек қан достардан, ең негізгісі ұжымдық», «өз досын үшін өш алу, көмектесті», « ұжым тату болды – осы көмектесті».

Көріп отырғанымыздай, қызметкерлердің ұжымдағы атмосферасы үлкен мағына береді. « бізде ұжым бірыңғай болды», «өте жақсы ұжым болды-қорғанушылық сезімі болды, әрқашан сені сүйемелдейтін», « ұжым жақсы болды, бір-бірлерін тастамауға келісіп алды», «командирге тәуелді болды,бізде жақсы болды», «командирлермен – бүтін болдық, бірге тамақтандық, іштік, ұйықтадық. Өз кезегінде, командир: «жауаптылық сезімі үшін бағынышты болдым», «бірденені түзету үшін жауынгерлерге лақтырсан, автоматты стресс тәртібінде жұмыс істейсін», «сезімдеріне ие болуды оқытамыз- күрделі емес тапсырсаларды беріп, өзіне қалай ие болатының қараймыз. Жасырып айтқанда, жастарды жасыруға қажетіндей талаптанамыз».

Жолдастарының опат болуы- өте ауыр сезім: «жолдастарын, достарын жоғалту өте аянышты- ауыр сезім болды», « он алты адам өлді- аянышты». Респонденттердің бірі ашық кеңістікте ату астында қалғаны туралы әңгімеледі. Тек қана жіңішке ағаш ол үшін қызмет етті. Басқа бейтаныс жауынгер осы ағаш астында жатты. «мен өзімді құтқаруды қаладым, ол туралы ойламадым, бұның барлығы санасыздық». Санасыз деңгейде өзін өзі сақтау инстинк сезімі әрекет етеді.

Басқаларға көмектесуге тілегі жоқ, өз күшіне есеп беру, менмендік яғни, өзара жәрдемге қарама –қарсы жағдай индивидуализм болып табылады. Индивидуализм тек қана екі тойтарысты тауып алған. Бірінші оқиғаның себебі, біздің көзқарасымыз бойынша, қызметкерлер арасындағы қарама –қатынас шаршаусыз қызмет етті. «ұрды , онда өлтіре жаздады, міне тыртықтар және мпенде оларды ұрдым, маған физикалық күш жетіспеді. Әрбіреуіне дәлелдеу керек болды». Келесі жағдайдың себебі ұжымдағы жағымсыз атмосфера, сондай –ақ жеке қызметкер ерекшеліктері болды. « әркім өзі үшін, ешкім м енің өмірімді құтқармайды».

Егер әрекеттетдің ұғымталдылығы жоғарыда қаралғандай, жинақтылық күй – жағдайы мінездемелері ерекше болса, онда өздік бақылау кең ұғым, яғни, өзінің күй – жағдайларымен әрекеттеріне субъект бақылауын қоосады. Өз –өзінді бақылау үшін салмақты болу керек. «Тыныштық» сөзі көптеген әртүрлі респондент сөздерінің варияцияларында кездеседі: «өзінді табытта елестеттім, әдемі болмаймын. Бірақ тыныш отырдым, күтем» , « мен тынышырақ болдым, екінші рет бардым» , «көбірек тыныштық керек болды», « сезім тынық, әлсіз жеңілірек болды», «тереңірек дем алып, жұбанып алып, жұмыс істеу керек», «мен салқын қанды, тынық болдым», « ең бастысы тынық, салмақты жағдайды бағалай білу».

Экстремальды жағдайға ең маңыздысы мобилизациялауға даярлық: барлық уақытта бірдене күтесін, сондықтанда әрқашан бәріне даяр болу керек», «атулар: мұндай жағдайға тап болиау керек», « ең бастысы – өз өзінді ұстау». Респонденттің ішінен өздік бақылауға арналған сөздің біреуін теріп алдық: «зерделі бас, не істеп жатқанынды, екінші бірде қайталамайтынынды нақты біліп отырасын».

Өзінің жете танылмағандығы туралы, яғни импульстік, автоматты, санасыздық, спонтандық көрінулері жайлы экстремальды жағдайда (35 –тің) 31 респонденті пікір айтты. Осыған байланысты осы категория өзіне барлық психикалық және физикалық субъект көрінулерін қосты. Ең алдымен өзін өзі сақтау инстинк сезімі. Бұл сөз тіркесі жеті респонденттің сөздерінде кездеседі. «Бұл сезім көмекті көрсетеді», бұл брінші кезекте көрінеді. Жете танылмаған көрінулер категориясы дене көрінулерімен көрсетіліеді, олар эксртемальды жағдайда өздігінен пайда болатын оқиғалардың басым көпшілігінде көрінеді: «дене шаршағанды сезеді» , «салқын тер», «денеде әлсіздік барлық жерде», « күштену, жағымсыз түйсік» , « қалтырау, салқын т ер, толқын». «аяғымда, қолымда дірілдеді, салқын тер», «парашютпен секіру», «мақталы аяқ қалтырады». Біздің көзқарасымыз бойынша, қызметкерлерге бұл көрінулерден қорықпауға, олардың санасымен қабылдауын бақылап жағдай жасайтынымызды алдын ала түсіндіру керек.

Экстремальды жағдай шарттарында уақытты қабылдау кейде алмасып жатады: « уақыт тоқталды, өмірдің бәрі көз алдымызға жылт етті», « уақыт бая өтті, себебі мәселе көбірек болды» , «соғыс ұзаққа созылатын сияқты, шыныңда басында бір екі минут шабуыл» көріп отырғандай, уақыт бәсендеп жатыр.

Экстремальды жағдай кезінде респондентреді әртүрлі күй жағдайлар және жағымсыз сезімдер болды: ашу, үрей, толқындау, өкініш, састыру, сасқалақтау анықсыз сезім, естен тану, таң қалу, шыңайы емес сезім,зәбірлеп қайғы болды. Сонымен қатар жағдай басында көптеген респонденттер автоматты іс істеді, «ұғынылған шешімдерді қабылдап, сонан соң айналаға қарап, бастайсын». Басқалар өз әрекеттерінде автоматты мінез-құлығын көрсетті, «дәл осылай әрекеттер жасалды, машықтанды». Оптималды нұсқа жағдай талабының тәуелділігінде,ұғынылған және автоматты әрекеттер болып есептелді.

Шығарулар. Сонымен, бізгбен осы жинауға арналған екі әдістеме: сұқбат және семантикалық дифференция әдістемесі өңделетін болатын. Егер сұқбатта біз экстремальды жағдайдағы респонденттің күй жағдайын ұғынылған суретін ал сақ. Онда санасыздық қатынасын күй жағдайын айқындау үшін бізге СД әдісін сынауға рұқсат етті.

Зерттеуде ІІБ 35 қызметкерін қатысуға қабылдады. Бұлар факторлық талдаулардың және әдістет арқасында өңдеуге ұшыратылған болатын. Нәтижесінде біз экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерінің қорлық күй жағдай ерекшеліктерінің тізімін алдық:

  1. Қызметкер оптимистік көңіл- күйде
  2. Күштенуді қызметкер жеке қорлардың мобилизациялауында жағдай жасалды, бңрақ ол улы емес;
  3. Қызметкер өзін психикалық күй жағдайын бақылауды жүзеге асыру.
  4. Ол сақ
  5. Қажет кезінде жолдасына көмек көрсетеді.
  6. Қызметкер салмақты, өзінің әрекеттерін алмастыруда рұқсат етілді.
  7. Қызметкер өз әрекеттерін ұғынып, тапсырмаларын қатесіз орындауына жағдай жасалды.

Сонымен, біз экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерінің қорлық күй жағдайларының ерекшеліктерінің тізімін алдық. Сапалы контент-анализ сұқбатымен өткізгендердің ерешеліктерін суреттеуге рұқсат етті.

Осыған байланысты біз эмпирикалық зерттеу өткізу кезінде ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайның ерекшелікт ерін айқындадық. Яғни экст ремальды жағдай әрекеттерінде ІІБ қызметкерлері даайындыққа ұмтылу керек.

Қорытынды

Сонымен, зерттеудің теориялық бөлімдері экстремалды жағдайдағы адамының күй жағдайларының мәселесін талдап шығару « экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайлары» түсінігі анықталды.көрсетілгендей, экстремальды шарттар жұмысында адам қорларының барынша көп мобилизациялануы талп етілді.ақпараттық аспектілерді зертрттеулер П.В Симоновтың теориясы, Д.Н Узнадзенің құрылу теориясы, С.П Ильиннің оптималды күй жағдай теориясында маңызды ашылған.

Психологиялық стрес теориясының дамуы психикалық күй жағдайды жеңуде және адам қорларының рөлі туралы қазіргі бағытта қаралған.

Эмпирикалық зерттеу бөлімдері бізбен семантикалық дифференция және сұқбат әдістемесі өңделген болатын. Осы алынғандар сандық және сапалы контент- анализ әдістемелердің көмегімен өңделген (факторлық және коррекциялық талдау), ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайларының ерекшеліктерін табуға бізге статистикалық әдістер негіз болды, ал сапалы контент – анализде оқылатын күй жағдай маңызды мінедемені айқындады.

Зерттеу нәтижесінде эксремалды жағдай АЮИ МВД РК әрекеттерінің тыңдаушы курсанттары дайындаған бағдарламасын қолдануға болады. Бұдан басқа, осы зерттеуде ғылыми түрде өңделген мәселе: экстремальды жағдай ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайының үлгісін жасауға болады.

Әдебиеттер тізімі

  1. Куликов Л.В. Психические состояния. Хрестоматия. / Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 9-42 б.
  2. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 352 б.
  3. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. – 206 б.
  4. Энциклопедический словарь: Психология труда, рекламы, управления, инженерная психология и эргономика. / Под ред. Б.А. Душкова. – Екатеринбург: Деловая книга, 2000. – 462 б.
  5. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 224 б.
  6. Ильин Е.П. Оптимальные состояния человека как психофизиологическая проблема. // Психологический журнал. Том 2. 1981. №5. 35-41 б.
  7. Андросюк В.Г. Педагогика и психология в деятельности органов внутренних дел. Часть особенная: Учебное пособие. - Киев: НИиРИО Киевской высшей школы МВД СССР ИМ. Ф.Э. Дзержинского, 1990. - 80 б.
  8. Туманов В.Д. Психология готовности сотрудника органов внутренних дел к действиям в экстремальных условиях: Лекция. – Домодедово: РИПК МВД РФ, 1993. - 40 б.
  9. Психология экстремальных ситуаций: Хрестоматия / Cост. А.Е. Тарас, К.В. Сельченок. – Мн.: Харвест, М.: АСТ, 2000. – 3-4 б.
  10. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 223 б.
  11. Немчин Т.А. Состояния нервно-психического напряжения. Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1983. – 167 б.
  12. Лебедев В.И. Личность в экстремальных условиях. – М.: Политиздат, 1989. – 304 б.
  13. Сосновикова Ю.Е. Принципы классификации психических состояний. / Психические состояния. Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Издательство «Питер», 2000. –184-189 б.
  14. Большой энциклопедический словарь. 2-е изд. М.: «Большая российская энциклопедия», СПб.: «Норинт», 1988. – 1456 б.
  15. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. - 5 б.
  16. Гримак Л.П. Резервы человеческой психики: Введение в психологию активности. – М.: Политиздат, 1987. – 286 б.
  17. Андросюк В.Г. Педагогика и психология в деятельности органов внутренних дел. Часть особенная: Учебное пособие. - Киев: НИиРИО Киевской высшей школы МВД СССР ИМ. Ф.Э. Дзержинского, 1990. - 70 б.
  18. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. – 11 б.
  19. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 36 б.
  20. Левитов Н.Д. Определение психического состояния. / Психические состояния. Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 44-47 б.
  21. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 56 б.
  22. Узнадзе Д.Н. Установка у человека. Проблема объективации. / Психология личности в трудах отечественных психологов. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб.: Питер, 2001. 31- 54 б.
  23. Узнадзе Д.Н. Установка у человека. Проблема объективации. / Психология личности в трудах отечественных психологов. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб.: Питер, 2001. 87-91 б.
  24. Королюк Н.И. Психическая саморегуляция сотрудников органов внутренних дел. Учебно-методическое пособие. – Москва: МЦ при ГУК МВД России, 1997. – 60 б.
  25. Селье Г. Стресс без дистресса. – М.: Смысл, 1979. - 290 б.
  26. Кулагин Б.Ф. Основы профессиональной психодиагностики. Л.: Медицина, 1984. – 216 б.
  27. Алексеева Л.В. Проблема юридически значимых эмоциональных состояний: Учебное пособие. Тюмень: Изд-во ТюмГУ, 1996. 128 б.
  28. Куликов Л.В. Психические состояния. Хрестоматия. / Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 16 б.
  29. Ньюман Л. Неопросные методы исследования. Психологический журнал. Том 19. 1998. №6 -119-129 б
  30. Короленко Ц.П. Психофизиология человека в экстремальных условиях. Л.: Медицина. Ленингр. отделение, 1978. - 124 б.
  31. Прохоров А.О. Психология неравновесных состояний. М.: ИНФРА-М, 1998. – 224 б.
  32. Селье Г. Стресс без дистресса. – М.: Смысл, 1979. - 156 б.
  33. Г.В. Суворов- «Психическое состояние в экстремальной ситуации».1997-113 б.
  34. Бодров В.А. Когнитивные процессы и психологический стресс. // Психологический журнал. Том 17. 1996. №4. 65 б.
  35. Шапкин С.А., Дикая Л.Г. Деятельность в особых условиях: компонентный анализ структуры и стратегии адаптации. // Психологический журнал. Том 17. 1996. №1. 19-34 б.
  36. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 219 б.
  37. Мейли Р. Факторный анализ личности. / Психология индивидуальных различий. Тексты. Под ред. Ю.Б. Гиппенрейтер, В.Я. Романова. Изд-во Московского Ун-та, 1982. – 132 б.
  38. Войскунский А.Е., Скрипкин С.В. Качественный анализ данных как инструмент научного исследования. Вестник Московского ун-та. Сер.14. Психология. 2001. №2. 93 – 109 б.
  39. Ньюман Л. Неопросные методы исследования. Психологический журнал. Том 19. 1998. №6 -59 б.
  40. Лебедев В.И. Личность в экстремальных условиях. – М.: Политиздат, 1989. – 304 б.
  41. Петренко В.Ф. Основы психосемантики. М.: МГУ, 1997. – 289 б.
  42. Никонов В.А. Уголовное наказание. Поиск истины. Тюмень: Юридический институт МВД России, 2000. – 57 б
  43. Дикая Л.Г. Становление нервной системы психической регуляции в экстремальных условиях деятельности. / Психические состояния: Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. - СПб: Изд-во «Питер», 2000. - 144-158 б.
  44. Войскунский А.Е., Скрипкин С.В. Качественный анализ данных как инструмент научного исследования. Вестник Московского ун-та. Сер.14. Психология. 2001. №2 . 103 б.

Қосымша №1

Саламатсызба, менің атым Жеңіс Айдана, мен Орталық Азия университетінің «педагогика және психология» мамандығында оқимын, университетті бітірген соң, заң саласында психолог болып жұмыс жасауды мақсаттаймын. Мен, дипломдық жұмысымызды жазу барысында, ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайын қарастырдым. Жұмыстың мақсаты –қызметкерлердің мұндай жағдайда өзін қалай сезінетінің, қандай психикалық ресурстарын қолданатының білу. Зерттеу нәтижесі дипломдық жұмысты жазу үшін қолданылады, содан кейін – ІІБ қызметкерлерін эксттремалды жағдай әректтері үшін дайындаймыз. Сіз зерттеуге қатысуға келісесізбе?

  1. Сіздің атыныз кім?
  2. Сіз өзініздің қызмет барысында экстермалды жағдайға тап болдынызба?
  3. Қайда? Қашан?
  4. Сіз өзініздің есінізде қалған экстремальды жағдайды есінізге түсірініз,яғни біз сол жағдаймен жұмыс жасаймыз.Осындай жағдай болдыма?
  5. Өзінізді осы жағдайда елестетініз,сіз қазір бұллл жағдайдың басында немесе ортасындасызба? Осы жағдайдың басына келініз
  6. Осы жағдайға кіріп сөйлеп көрініз, сіз кіргеннен кейін не сездініз?
  7. Не көріп тұрсыз?не естіп тұрсыз? Не сезіп тұрсыз?
  8. Сіздің дененіз не сезіп тұр?қуаттыма әлде босанқыма?
  9. Бұл неге ұқсайды?
  10. Сізге не жетіспейді? Өзінізді өте жақсы сезну үшін сізге не қажет?
  11. Сізге не көмектеседі?
  12. Осы жағдайда өзініздің қандай мцінезді сезінгенізді баянданыз.
  13. Өзініздің жағдайынызды қалай мінездей аласыз?
  14. Сізге осы жағдай ыңғайлы әлде ыңғайсызба?
  15. Сіз өзініздің жағдайынызда не өзгертер едініз?
  16. Сізге осы жағдайда қандай ой келер еді?
  17. Сіз экстремальды жағдайда алған тәжиербенізді басқаларға айтасызба?
  18. Бұл тәжірбиеде сіз ерекше нені бағалайсыз?

Әңгімелескеніңізге рахмет!

Қосымша №2

Сұхбат.

Респондент – Бимағамбетов Батырхан Тұрсынғалиевич, ОМОН қызметкері.

Жүргізілген күні – 13 қараша 2010 жыл.

Шешенстанда, 8 жыл бұрын 2002 жылы 5 сәуірде Нижневортовский ОМОН коллониясына жауынгерлер шабуыл жасады. Шекарада жүргенде, қарсылыстарымыз оқ жаудырды.біздің артымыздан чечняда БТР келді. Мен бұл уақытта шекара сыртында болдым, мен ол кезде оқ сап оқтадым. Бтр оқ жаудырды. Мен кеңістікте жалғыз болдым, ол маған (80 метр жерден ірі калиберлі пулеметтен ) оқ жаудырды.

Оқтар меннің жаныма жақындай бастағанда екі секундтық аяқталмайтын күй жағдай басталды. Тері асты сананы басшылыққа ала отырып, меннің денемнің өзі ( мен жаралы болатынмын)бір қолым , бір аяғым жылдам баспанаға жылжыды, бұнның барлығы санасыздық, өзән – өзі сақтау инстинк сезіміне әкелді,бірақ әректтер 20 пайызға таяп келді. Меннің баспанам ағашатан 7-8 см болды. Бұл сабаншанның артынан суға кеткенді ұсьтау сияқты.

БТР қозғалысты жалғастырып, зеңбірек меннің жағыма қарады. Мұнда (бейтаныс, біздің бөлімшеден емес) жауынгер жатқанның анықтадым. Ол бұрыла бастады, меніде өзіне бұрды. Мен өзімді құтқаруды ойладым, ол туралы ойламадым. Бұның барлығы санасыздық. екі секундта ұғыну арқылы керек рамка келді.мен бұл жауынгерді өзімнің астыма тығып жібердім. БТР ату с екторы кішкентай қалды.бірақ қауіп қатер толық мәннінде болды. Мен басымды жасырмай, керсінше қарадым, осындай түсініксіз болған жағдайларды, өзім үшін белгілеп қойдым. Үре болды. Бірақ көзім жабылмай, алға қарай бадырайды. Осы уақытқа дейін неге олай болғаннын түсінбедім. Әлемге деген көз қарасым алмасты: алғааашқыда қандайда бір сезім ашылық болды, маңызды еместігі: қазір бар ертең жоқ.

Мен бұл жайында ешкімге ештеңе айтып бергім келмейді, тек қана сендерге маман ретінде.

Сұхбат.

Респондент – Жанбулатов Рустам Жанбулатович, эксперт - криминалист. Сұхбаттың жүргізілген күні – 11 желтоқсан 2010 ж.

Эксперт – криминалист қызметіне тағайындалған кезде, бірінші рет «өлікке» бардым. Бастысы – адамдарға өзінің сезімінді көрсетпеу,яғни сыртқы ортаға жақсы көріну үшін өзінді жинаққы, салмақты ұстау керек. Өлік қапта 1 ай жатты, оны шығарып қарау керек, сыртымнан білінгенімен, мен оны орындай алатын сияқты болдым.

Басында – қорқыныш болды, содан қапты ашты, онда адам бар екендігін түсіндім. Ең алдымен қалай болатынын елестеттім. Оның жолы болмаған екен, оған аяушылық білдірдім.

Басында қолым неге екеннін білмейм дірілдеп өз – өзіне бағынбады, не жетіспеді? Қасында тағы адамдардың болғанның қаладым (қалаған адамдар тек қарап отырды). Бұл жағдайды суреттей бастағанада – бұл қарапайым жұмыс екендігін түсіндім. Бұл экстремалды жағдай маған айқындау кезі болды. Әскерде мен бұндай жағдайға кезіктім, яғни бұндай жағдайда адамға тәжірбие көмектесті. Мен бұл әректті сезінуге тырыстым. Мүмкін, бұл біреулерге экстремальды жағдай болмайтын шығар, бірақ мен үшін қызметіме экстремальды болып есте қалады. Меннің ойымша экстремальды жағдай – бұл адам үйреншікті әдеттегі ырғағынан шығады. Ол үшін бұл үйреншікті жағдай.

Қосымша №4

Сапалы контент - анализдің кодтық формулярлары

Код № 1 ОПТИМИЗМҚысқаша анықтамаҚызметкерге жақсы эмоционалды көңіл – күй қажетТолық анықтамаҚызметкер өзінің бүгінгі жолы мен үмітінің жақсаратындығына қанағаттанса, онда эмоция сезімінің болғаны.ҚолдануЭкстремальды шарттардағы қызметкерлердің дұрыс күйге келтірілуі туралы ескертулерді ос ыкод арқылы қолдану.ол өзінің күшіне сенімділігін , өз таңдауларының дұрыстығын,қуаныштары, фактролық нұсқаулары ескертіледі.ҚолданбауЭмоционалды жағымсыз бояумен сөз сөйлегендерге қатысты код қолданбау

  • Осындай шарттарға түскеніме қуанам, нені қажет ететінімді көрдім.
  • Уақытты бос жоғалтқан жоғпын деп есептеймін.
  • Мен «жан –жақты әсекр» болдым, мен өзімді бағлай білем.
  • Маған ұнады, сонда болғанымды қаладым.
  • Мен өзімді физикалық тұрғыда дайындалдым деп есептеймін.
  • Мен осылай қиын болады деп ойлаған жоғым, бізді үйреткендей өз –өзімді ұстауға тырыстым.
  • Өзімді тексеруге соғысқа бардым.
  • Көңіл –күйімді өлеңдер, әңгімелер, анекдоттар көтерді. Мен тағыда барып көргім келеді.
  • Егерде отбасынның күтіп отырғанын білсен- бұл көмектеседі
  • Өзімнің жақындарымды, үйімді еске түсіруге көмектесті.

Код № 2 Қорқыныш Қысқаша анықтамаЭмоционалды неативтік күй жағдайларынан бірдеңеден қорқу.Толық анықтамаШыңайы және қияли қауіп қатерді жауапқа алу, ереже бойынша,жоғары интенсивті күй жағдайға түскендігіҚолдануБарлық үрей көрінулерін ескеруге осы кодты қолдану. Олар қорқу,қорқыныш сияты ескерілуі сияқтыҚолданбауПозитивті күй жағдайларда (тыныш, әлсіз) сөйлегендерді қолданбау.

  • Шошу, абыржу сезімі.
  • Өлімнен қорқу. Ақпараттың жетіспеушілігінен- қорқыныш пайда болады.
  • Шошуға үлгермей –кем қорықты. Салдарды ойлама сонда қорқыныш пайда болады.
  • Алдымен қорқыныш
  • Бірінші кезекке – қорқыныш. Басында екі күн қорықтым,содан «тондым» қорқыныш сезімі жоғалды және нысанаға қарап отырдым.
  • Қорқыныш жоқ
  • 30 жасымда қолым дірілдеді. Қару ұстағанда – кейбіреулерінде стресс, шок пайда болды. Өзінің қорқынышынды сезбейсін, өз қорқынышынды басуға жауаптысын. Уақыт өткен сайын қорқыныш сезімі тынықталады.
  • Мандраж барлығында болуы мүмкін. Вагон ештенемен бекітілмеген,створка ашық болды
  • Мүмкін қорқыныш болған шығар, бірақ қорқыныш үрейлендірмеді.
  • Қорқыныш пен байбайлам жағдайларды басу үшін ішімдік іштік.
  • Басында қорқынышты. Өліктер жатты- бұл таңқалдырды.табиғатқа қарсы өліктің үстімен жүрдік.
  • Қорқыныш болды , бңрақ көзіміз жабылмай алдыға қарай бадырайды. Неге лоай болғаның осы уақытқа дейін түсінбедім.
  • Егер қорқыныш сезімі тынықса. Онда сен жақсы нысанасын. Тек ақымақтар ған қорыпайды. Сізге кім айтты қорқынышпен күресу керек деп – жоқ, керек емес. Қорқыныш сезімі жауапкершілікпен тынықталмайды.
  • Шошып , қашты. Қорқыныш –олардың санасындама? Қазір алады да бізді атып тастайды.
  • Қорқыныш сеніммен бірге, одан қашып құтыла алмайсын? Қорқыныш – өзінді сақтау сезімі,егер ол болмаса, сен өліксін.
  • Өлімнен қорқу. Бөгет.
  • Мұндай жағдайда – тәуекел мен қорқыныш
  • Қорқыныш кезінде мен бұқа сияқты қатакл болдым.
  • Қорқыныш кейде тығылуға көмектесті, кейде әрекеттерді шатастырды, бір нәрсені істегін келсе, бірақ басқаша шығады.
  • Қорқып ,құлап тығылды. Қорқыныш мені үрейлендірді. Ойымыз : қалайда тірі қалу. Ішімдік іштік, содан кейін қорқыныш болмады.
  • Қорқыныш болмады бірақ өз өзінді сақтау инстинкі болды.
  • Егер бір рет қорықсан онда ол екінші ретр бармайды.
  • Қорқыныш сезімі өзін үшін және машинада жанғандар үшін.
  • Өз өмірім басында қорқынышты болды. Бұл көрініс таң қолдырды. Өзіміз соғысқан кезде қорқыныш сезімі жоғалды. Көңдік .
  • Жауапсыз үрей болмас үшін,ол үшін адамдар жауап беретінің, борлығы бақыланатының түсіндіру қажет.

Код № 3Ұғымталдық (осознанность)Қысқаша анықтамаСубъект өзінің әрекеттері мен жағдайларын ұғыну.Толық анықтамаСубъект өзінің әрекеттерін алмастырып, жағдайларын бақылап, бағалап және саналы шешімдерді қабылдайды.ҚолдануҰғынылған (ойларда) әрекеттер және жағдайларды ескеруде осы кодты қолдану.ол бақыланған жағдай сияқты, жағдайлардың шығу жолын,барлық күштердің мобилизациясын және т.б ескертіліеді.ҚолданбауЖете танылмаған автоматты, спонтандық әрекеттерді, сонымен қатар осы жағдайларда (арандатушылық коды) айқындалған әрекеттерді қолданбау. Субъект өзінің күй жағдайын бақылауда (өзін –өзі бақылау коді) қатысты сөйлегендерге код қолданбау.

  • Жылдам «өз –өзімді ұстадым». Шыныңда мен автоматты емес, ұғынылған іс істедім.жақсы жағымнан көрінуді қаладым.
  • Әрқашан ойлану қажет. Ол жақта мен жиі ойланып жүрдім.
  • Бұл қалай болды,лезде елестеттім, алдыңғы тәжірибелер көмект есті, ұғынылған іс істедім.
  • Барлығы тірі қалу үшін жағдайларды,ұғынып, бақылап отырасын.
  • Не істеу керек,не қолдану керек – ми жылдам болды. Уақытты ұту керек. Ми жылдам жұмыс істеп – жағдайдан шығудың жолын іздеді. Атуға тап бермей, дұрыс істедім. Басқаларға зиян келтірмеу үшін, барлық күштерді мобилизацияллаудағы шығар жолды іздегеніміді түсіндім.
  • Қызық болды.
  • Коандыға бұйрық берілді.
  • Бастысы – минаға жақындамау.күту күй –жағдайы –қайда жатып қалатынынды ойланып тұрасын.
  • Өз жұмыстарынды атқарасын. Әлсіреп жатсанда не істеп жатқанынды ұғыну керек. Тапсырма қойылады – орындаған кезле әлсіреп қаласын.
  • Өзінді де басқаларын да аямау керек – ол жақта аяушылық жоқ.
  • Сана – не істеу керек екнедігіне көмектеседі.
  • Қалай тірі қалуды, аз жоғалт улармен шығуды, ойлайсын.
  • Зейінділік барлығын сирек қабылдап, саналы іс істедім.
  • Абсолютті тыныштық, не және қалай істеу керек екендігі лезде басыма келді, саналы іс істеп, жағдай мобилизациялауға көмектесті.
  • Қойылған тақырыптарды ұқтым- алдымен парыз сезімі,содан соң өлім туралы ойладым, онда дұшпанды ату керек екендігін білдім.
  • Бірде қызықты болдым, бірде ұғынбадым.
  • Не істеу керек екендігін айтқан кезде – сенімдірек болдым.
  • Осы жағдайда жылдам ұғыну керек. Ең бастысы- жағдайды жылдам бағалау, ал содан соң тұйық жағдайдан шығу жолын қабылдау.
  • Осындағыдай, адамдармен көбірек сөйлесу керек. Жауынгерлік әрекеттерге қатысқандар жаңа келгенімен адамдармен сөйлесе алады. Бәрібір әрбір қадамды ойлауға талаптанасын.
  • Өзіне сенімділік көмектесті.
  • Шекті мақсат –тірі қалу. Егер тапсырма берлісе –орындау керек. Егер уақыт болса ойланасың, ал егер ойлануға уақыт жоқ болса –жылдам істейсін.
  • Жинақылық, тынықтық –артық ештеңе басыма келмеді. Барлығы ұғынылған. Өзіме тиіспеу үшін,қалай көмектесу керек екендігін ойладым. Сенделіп жатқан жоқсың, барлығын ұғынып жатсын.
  • Басында барлығын түсінген соң – басқаша істеуге талаптанасын. Жағдайда әр жағынан бақылайсын. Өзін тірі қалуын үшін, жақындамауға тырысасын.
  • Біріншіден не істейтінінді жылдам ойлау керек,бұған уақыт аз.
  • Не істеу керек екендігін лезде ойладым.
  • Барлығы бақылау астында болады.

Код № 4Арандатушылық ( авантюризм )Қысқаша анықтамаДәлелсіз тәуекел.Толық анықтамаТәуекел әрекет, ырықсыздықпен қосылушылар, мақсатқа ақылмен жетуге бағытталған емес.ҚолдануКүй жағдайларда бірге жүруші және дәлелсіз әрекеттерді ескертуде осы кодты қолдану. Олар романтика, аңшы сезімі, экстремальды тілек арқылы ескертіліуі мүмкін.ҚолданбауБағытталған тапсырма шешімінде, мақсатқа бағытталған әрекеттерге қатысты қолданбау.

  • Романтика
  • Салқын қандылық және қандай да бір құмар: қызығушылық пайда болады.
  • аңшы сезіміне қызығушылық пайда болады.
  • Романтика
  • Құмар саған емес- экстремальдыға.
  • Мен осы үшін «сүйретілдім». Граната атқышты білетінмін-қызықты болды, барлығы айналаға шапқылады.
  • Шешендерді «тұздауды» қаладым.
  • Өздері алдымен қарсы ұмтылды

Код № 5СақтықҚысқаша анықтамаӨзінді қауіпсіздендіруге ұмтылу.Толық анықтамаҚауіп – қатерден өзінді сақтау, қолайсыз факторлар әсерін шығаруға ұмтылу.ҚолдануСақтық туралы ескерттгенде осы кодты қолдану.ҚолданбауИмпульстік әрекеттерде (арандатушылық коды) туралы айтылғанда қолданбау.

  • Өш алуды қаладым,бірақ сақтық сезімі женді.
  • Осы дыбысты естіп- лезде сақ болдым
  • Ең бастысы- сақтық және назар
  • Қорқу сезімі менде және оларда болмаса екен
  • Ептілік және сақтық осында керек.

Код № 6ИндивидуализмҚысқаша анықтамаСубъект қағастығы.Толық анықтамаҚағастық, өзара жәрдемнің және ынтымақтыққа ұмтылысының жоқ болуы, ұжымнан қол үзушілік, ұжымға өзін қарама –қарсы қою.ҚолдануҚоршағандардың қағастық туралы ескертулерінде осы кодты қолдану. Қағастық қоршағандарға негативті қатынас сияқты екертіледі.ҚолданбауҰжымдастық, өзара көмек, ынтымаөтастық туралы қатынастыарда қолданбау( өзара жәрдем коды)

  • Мені ұрды (міне тыртықтар) онды өлтірер еді. Мен де оларды ұрдым, бірақ маған физикалық күштер жетіспеді, әр біреуңне дәлелдеуге тура келді.
  • Бәрі өзі үшін. Ешкім менің өмірімді құтқара алмайды.

Код № 7Өзара жәрдемҚысқаша анықтамаКез –келгенге көмек көрсету, сүйеу болу.Толық анықтамаҰжымда эффективті өзара қатынас, негізгісі бірге күйзелуде, достыққа өзара көмекке, ынтымақтастыққа салынғандарҚолдануБарлық өзара жәрдем көрініулерін ескертуде осы кодтты қолдану.ол қасына көмекке келетін досы болғаны, тілек, достық сүйеу, жақсы ұжым, жолдастарға арналған үрей, қамқорлық, тәлімгерлік, жан ашу сияқты ескертіледі.ҚолданбауИндивидуализм туралы (индивидуализм коды) қатынастарда қолданбау.

  • Жауаптылық сезімі үшін бағынышты
  • Қасымда тағыда біреулердің болғанын қаладым.
  • Қасындағы адамдарды ойлайсын.
  • Бірденені түзету үшін, жауыгерлерге лақтырс ан, автом атты, стресс тәртібінде жұмыс істейсін
  • Жауынгерлік серік – Марат досым жетіспеді.
  • Сенуге болатын жақын адамдар жетіспеді
  • 16 адам өлді- аянышты. Ең маңыздысы ұжымдағы атмосфера, бізде ұжым бірыңғай болды.
  • Мен өзімді құтқаруды ойладым, ол туралы ойлаған жоқпын – бұның бароығы сансыздық. Екі секундтық ұғыну арқылы керекті рамкалар келді. Мен бұл жауынгерді өзімнің астыма қарай тығып жібердім.
  • Егер бірінші рет келсе – оларға тәлімгерлік үшін қарау. Сезімдерге ие болуды оқып, өзіне қалай ие болуды деген сияқты, күрделі емес тапсырмаларды қараймыз. Қажетіндей көмектесеміз.
  • Жолдастарға арналған үрей. Ең ауыры – жолдасының опат болуы.
  • Түкіргенім бар, бастысы – жолдастар үшін өш алу.командир мен бірге тамақтандық, іштік, ұйықтадық, бірыңғай бүтін болдық.
  • Кейде кенеттен көмекке келуге үлгермей қалатын сияқтысын.ең бастысы – достық, сенімді иық.қорлар тек қана достардан болады.ұжым бұл- ең бастысы.
  • Тек қана өзіне қарамайсын, жолдастарына ешкімнің ілікпеуі үшін қадағалайсын. Достық сүйеу, әзіл көмектеседі – онсыз қалай ?
  • Жолдастарға аянышты болды.достарын жоғалту – өте ауыр сезім болды.жлғалту сезімі, досын жоғалту оның анасын аяу.өз досым үшін өш алуды қаладым.татау ұжым болды,сол көмектесті.
  • Және қасымда серік болды.
  • Жастарды жасыруға тырысасын.
  • Барлығы командирге тәуелді болады.бізде жақсы болды. Қорғанушылық сезімі, әрқашан сені сүйеп отыратын – өте жақсы ұжым болды.
  • Адам жоқ және болмайды, сезінсен ауыр оқиға.
  • Ұжым жақсы болды, бір –бірін тастамауға келісіп алды.

Код № 8Өздік бақылауҚысқаша анықтамаСубъект өзінің күй жағдайын бақылауды жүзеге асырады.Толық анықтамаСубъект өзінің психикалық және физикалық күй жағдайын басқару ҚолдануСубъект өзінің күй жағдайын бақылауда осы кодты қолдану ескертіледі. Ол жинақылық, тыныштық, адекватты әрекеттке дайындық сияқты ескертіледі.ҚолданбауӨзінің күй жағдайын басқара алмайтын, сасқалақтау күй жағдайын қолданбау ( ұғынылмаған көрінулерде)

  • Адекватты әрекеттерге дайындауы
  • Жан – жаққа жақсы көріну үшін, адамдарға өз сезімінді көрсетпеу.жинаққы болуға тырыстым.
  • Өзімді табытта елестетіп, тыныш күтіп отырдым.
  • Адамдар өздерін молада жүрген сияқты ұстады, барлығы шыдамды болды.
  • Мен екінші рет барғасын тынышырақ болдым.бастысы өз – өзінді ұстау, жоғалмау. Бұл стресс арандатуына берлу керек емес.
  • Автоматтардың жанында киіммен ұйықтадық, бір жағдай болып қалған жағдайда, тұрасын да атасын.
  • Тыныштық көбірек керек болды, содан соң қандайда бір қате жібергенімді сезіндім.
  • Сезім тынық, әлсіз.
  • Іс істпеу керек болса,тереңірек демалып, жұбанып содан соң істейсін.
  • Барлық уақытта бірденені күтесін, сондықтанда әрқашан бәріне дайын болу керек.
  • Мен тынық, салқын қанды болдым.
  • Жинаққы болдым
  • Өз –өзінді дайындайсын
  • Ең бастысы – тынық,салмақты болу,жағдайларды бағалау керек.
  • Атыстар жағдайына жақындамау.
  • Жинақы болу керек.
  • Нақты не істейтінінді білесін, екінші екінші рет қайталамауға тырысасын.барлығы адамның ішкі әлеміне тәуелді болады.

Код № 9Ұғынылмаған көрінулерҚысқаша анықтамаСубъекттің ағзасымен психикасының ұғынылмаған көрінулеріТолық анықтамаСубъекттін бақыламайтын,басқармайтын еріксіз және тәуелсіз көрінулер, спонтандылық, психикалық және физикалық көрінулері.ҚолдануСубъект ерігіне тәуелді емес.бақылауға берілмейтін әректтерде осы кодты қолдану ескерледі.олар тітіркену,ашу, уайымдау, қайғыру, жағдайларында ескерледі.ҚолданбауҰғынылған (ұғымталдық коды) әректтерді ескертулерді қолданбауы.

Ашу және тіткенуді сезіндім. Кенеттен өзін – өзі сақтау инстинк сезімі ауысып кетті. Денме күш түсті. Ұстамдылық жетпеді.психологиялық қысымды сезіндім. Денемнің барлық жерінде әлсіздік болды.

  • Алдымен ашу болды,тістерім сықырлады.ашу қайнап жатыр.
  • Хабар жетіспеуінен – үрей сезімі пайда болды.
  • Діріл, толқындау, белгісіздік төс облысында жүрек с оғысында жиеленген. Уақытты тоқталды, өмір алдына ерте балалық шақтағы сурет жылт етті.барлық сезімдер күшейді.мақталы аяқ қалтырады.
  • Қайғы сезімі барлығына әсер етті. Ашу сезімі, өкініш күштірек болды.
  • Бөгеліп қалушылық, толқын,саақалақтау көп болды.мандраж – бұл толқу, стресс
  • Алдымен, күйіп – пістіп- жақсы бола алмадым,содан соң жақсы болдым,адам барлығына машықтанады екен.
  • Алдымен жлғалдым. Оған және осы түсініксіз тайпаға ашулы болдым. Бәрібір толқисын. Мені жындандырды.
  • Анықсыз сезімі. Дене шаршауды сезеді. Салқын тер,содан соң мойнақтан тезірек өту.барлығы анағұрлым ұзағырақ болып көрінді.таң қалу, естен тану болды. Не болып жатқан түсінуге үлгермейсін.
  • Бірінші уақыт – мандраж.
  • Алдымен басады – содан соң нақтылыққа машықтанасын. Ызаланғандық сезімі.
  • Екі секундтық ақталмайтын күй жағдай. Меннің денемнің өзі бір қолым, аяғым (мен жаралы болатынмын) баспанаға өте жылдам жылжыды. Б арлығы санасыздық, өзін – өзі сақтау инстинкі болды, бірақ әрекеттердің пайыздары 20 таяп келді. Меннің баспанам ағаштан 7 – 8 см болды.бұл сабаншаның артынан суға кеткенді ұстау сияқты болды.
  • Зорланушылық, жағымсыз түйсік.
  • Ұят және ашу болды.
  • Менімен емес,түсі, кино сияқты болды.
  • Мен күшті ұғымбадым, содан соң ұғындым.
  • Бұйрықтарды ешкім қайтармады – барлығы анықсыз, жоғалды.
  • Әсіресе басында көбірек автоматты іс істедім, уақыт баяу өтті,себебі мәселе көп болды.
  • Күнде күштену сезімі болды,ойлануға мұрша болмады.
  • Барлығы қайда болса, менде сонда.
  • Бізді жақсы даярлады, бірақ біздер басында неістеу керек екендігін, қайда ату және жүгіру керек екендігін білмедік.бізді даярлады – барлығын автоматты түрде істедік. Өзімізді қысыңқы сезіндік. Үй туралы түс көрдік.
  • Бірінші кезекте - өзін – өзін сақтау сезім болды. Соғыс ұзаққа созылатын сияқты, бірақ басында 1 – 2 минут шабуыл болды.
  • Басыңқы күй жағдай.
  • Қалтырау, салқын тер, толқу.
  • Ашу сезімі, зәбірлер, өкініш.
  • Аяғымда, қолымда дірілдеп, салқын тер болды.
  • «автоматты» істейсін содан соң ұғынасын.
  • Емтихандағы сияқты: қолдарын терлеп, салқын тер,

    Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

    Орталық Азия Университеті

    Жеңіс Айдана

    ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

    ТАҚЫРЫБЫ: «Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеудің ерекшеліктері».

    05030500 Мамандығы – «Педагогика және психология»

    Алматы 2015

    Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

    Орталық Азия Университеті

    « Қорғауға жіберілді»

    Кафедра меңгерушісі

    _________

    ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

    ТАҚЫРЫБЫ: «Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеудің ерекшеліктері».

    05030500 Мамандығы – «Педагогика және психология»

    Орындаған: Жеңіс А.Ж

    Ғылыми жетекшісі:

    Магистр, аға оқутышы Турниязова Ж.Қ

    Алматы 2015

    Мазмұны

    Кіріспе.....4

    І тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын зерртеудің теориялық тәсілдері...

    1.1. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының психологиялық ерекшеліктері......7

    1.2. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің психикалық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеу......21

    ІІ тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының эксперименталды – психологиялық зерттеуі........

    2.1. Зерттеу объектісінің мінездемесі.........25

    2.2. Факторлық, корреляциялық және сапалы контент – анализдің әдістемелерінің нәтижелері..28

    2.3. Эксперименталды топппен жұмыс жасаудың бейнелеуі...28

    Қорытынды...53

    Қолданылған әдебиеттер тізімі..54

    Қосымшалар....58

    Кіріспе

    Өзектілігі. Қазіргі уақытта ішкі істер бөлімінің қызметкерлерінің алдында экстремальды шарттарды жиі орындайтын тапсырмалар тұр. Қызметкерлердің алдына қойған мақсатына жақсы жетістікке жету үшін, максималды психикалық және физикалық күштерді қажет ететін, төтенше қиын іс-әрекеттерді орындауға тура келеді. Қызмет спецификасы, ішкі істер қызметкер бөлімінен өзінің барлық мүмкіндіктерін мобильдеуді және психикалық жағдайын басқара алуды қажет етеді. ІІБ-ң қызметкерлері үшін әрқашан «өзін билеу» және өз ағзасындағы әртүрлі психикалық жасырынды ресурстарды барлық қиын шарттарда өз бетімен орындауы қажет, бұл жеке ресурстардың қолданылуы және мәселенің ашылуы, олар үшін өзекті болып қалады. ІІБ-гі қызметкерлерді экстремальды шарт жұмысына дайындау мәселесі өзекті болды, бірақ соңғы уақытта бұл өзектіліктің жауабын қызметкерлерге деген қажеттіліктер өскенде, қиын жерлерде контерреристикалық операция және қиын қызметтік тапсырмаларды орындауға амалдар жүргізуге көңіл бөлінеді. Бұл жағдай іс-әрекеттің және тәртіптің әр түрінде психикалық реттеудің маңыздылығын орындайды. Бірақ психикалық жағдайдың теориясының аяқталуы, көптеген психикалық жағдайдың аспектісі қажетінше толығырақ қарастырылмаған. Психология ғылымының докторы Л.В.Куликовтың пікірінше, «тұлғаның жағдайын реттеудегі потенциалы аз зерттелген. Оны жаттықтыру және оқыту үшін басқа да еңбек мекемесі процесінде және көптеген практикадағы басқа сфералардағы психологиялық білім жағдайын өте қажет етеді. Сондықтан да практикалық зерттеу жағдайының маңыздылығын бағалау қиын».[1.9-42б]

    Осындай үлгімен психологиялық жағдайдың қажеттілік мәселесінде жұмыс туындайды.

    Еңбек психологиясындағы энциклопедиялық сөздік бойынша, «жұмыстың экстремалды шарты - ол жеке тұлғаның ресурсының максималды мобилдеу есебіндегі қажетті психикалық реттеудің жүйесін құруды кеңейтеді және динамикалық келіспеушілікті анықтауда, жағдайдың тууына әкелетін еңбек іс-әрекетінің шарты болып табылады.

    Сонымен экстремалды жағдайды игеру мүмкіндігі жеке тұлға ресурсы категориясымен, яғни адамның мінездемесіндегі түрлі құрылымдық-функционалдық потенциалымен, тәртіптің спецификалық қалыбымен және жалпы өмірдегі іс-әрекет түрімен қамтылуы, реттелуі, бейімделуі және т.б байланысты. «Адам ресурс» түсінігі қолданылудың кеңдігіне қарамастан ( қажетті) психикалық жағдайдың реттеуіндегі фактор ретінде, бұл ресурс аз оқытылып, әлі қажетті зерттелмеген».[2.352б]

    Сонымен, ІІБ-гі қызметкерлердің ресурс жағдайлары – бұл олардың жеке мүмкіндіктерін мобильдеу жағдайы.

    Соңғы уақытта Қазақстандағы криминогенді жағдайдың төмендеуі, ІІБ-нің алдында тұрған тапсырманың қиындауы, қызметкерлердің үлесіне физикалық және психоэмоционалды күш түсіріп,олардың қызметтегі іс-әрекеттердегі қызметкерлерде психологиялық тұрақты қажеттіліктердің қатар жүруін тудырады.

    Біздің жұмысымызда ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайда факторлық,корроекциялық, сонымен қатар контент-анализ әдістерін қолданудағы ресурстық ерекшеліктерді зерттейді. Жұмысымыздың теоретикалық жаңалығы осымен бекітіледі.

    Біздің зерттеуіміздегі практикалық маңыздылық: ІІБ-гі қызметкерлерді экстремальды жағдайда психологиялық дайындау үшін,берілген ерекшеліктерді ресурстық жағдайға қолданатын бағыт. Сонымен бірге ІІБ психолг жұмысын ұйымдастыруда және жүгізуде өте пайдасы мол.

    Зерітеу объектісі- экстремалды жағдайдағы адамның психикалық күйі.

    Зерітеу пәні- ІІБ-гі қызметкерлердің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшелігі.

    Жұмыстың мақсаты - ІІБ-гі қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы рессурстық күй ерекшеліктерін зерттеу.

    Жұмыстың міндеттері:

    1. Адамның экстремальды жағдайдағы күйінің мәселесі бойынша әдебиеттерді талдау.
    2. «ІІБ-гі қызметкерлердің іс-әрекеттерінің экстремальды жағдайы» және «ІІБ-гі қызметкерлердің экстремалды жағдайдағы ресурстық күйі» түсінігін анықтау
    3. Зерттеудің практикалық бөлімін өткізу үшін әдістерді жетілдіру.
    4. Эмпирикалық зерітеу өткізу
    5. Берілгендерді өңдеу.
    6. Эмпирикалық зерітеу негізіндегі қорытынды бойынша ІІБ-гі қызметкерлердің экстремальды жағдайлардағы ресурстық күйінің ерекшеліктерін жазу.

    ҚР ішкі істер департаментінің басқармасы академиясының докторанты, милиция полковнигі В.Н.Смирнов, ОМОН және СОБР МВД-УВД субъектілердің ҚР-ғы экстремалды шарттарында қызметкерлердің дайындық бағдарламасын талдады, сол бойынша: «көптеген басқарушылар және арнайы бөлімдердегі қызметкерлердің ойынша, бағдарлама дайындығы жеке құрамдағы психологиялық дайындықты толық көлемде қамтамасыз етпеген, олар көбінесе динамикалық жағдайлар және психикалық күштерсіз,шыңайы жағдай ерекшелерінсіз көңе методикалық ұсыныстарды қолданды».

    Адамның күш жұмсау іс-әрекеттеріндегі шартқа дайындықты украиндық ғалымдар М.И Дьяченко, Л.А Кандыбович,В.А Пономоренко зерттеген. Олар: «жалпы, күш жұмсау жағдайларының мінездемесі- бұл субъект үшін қажетінше қиын тапсырманың туындауы, «қиын психикалық жағдай» деп жазды. [3.206 б].

    Бұл деректі Б.А Душкова былай көрсетті, жұмыстың экстремалды шарты «ағза ресурсындағы максималды мобильдеуді қажет етеді»[4.462 б]. П.В.Симонов субъектісінің жеке ақпаратының жетіспеушілігіндегі жағымсыз эмоцияның тууына байланысты эмоцияның ақпарат теориясын жасады[5.224 б]. Грузиндік мектептерде бұл санасыздық күйді құру, осы және басқада іс-әрекеттің пайда болуын анықтады. Е.П.Ильин (1981) жүйенің жұмыстық күйінің жақсаруын, яғни оптимальді критерийді көрсетті. Ресустық стресс теориясы бойынша[6.35-41 б], стресс ресурс бөлімінің шынайы және қияли жоғалудың нәтижесінде пайда болды.

    Зерттеу болжамы: ІІБ-гі бөліміндегі қызметкерлерінің экстремалды жағдайда психологиялық ерекшеліктерінің ресурстық күйі бар.

    Қорғаудағы ахуал:

    1. Қызмет спецификасы ІІБ – гі қызметкерлерден физикалық және психикалық мүмкіндіктерді, максимальді мобильдеуді талап етеді.
    2. Қызметкер өзінің физикалық және психикалық мүмкіндіктерін ресурстық күй кезінде де мобильдеуі мүмкін.
    3. ІІБ- гі қызметкерлердің ресурсттық күй ерекшеліктерін эмпирикалық әдістер көмегімен көрсетуге болады.
    4. Көрсетілген ерекшеліктерді ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайға дайындыққа қолдануға болады.

    Берілген жұмыстың әдіснамасы: берілген дипломдық жұмыстың әдіснамалық негізін жазу үшін мынадай ғалымдардың: В.В.Авдеев, Л.В. Алексеев, В.Г. Андрасюк, В.А.Бодров,А.Е.Войскунский еңбектері зор.

    Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі негізгі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.

    І тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын зерртеудің теориялық тәсілдері.

    1. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының психологиялық ерекшеліктері.

    Қазіргі шарттарда ҚР –ғы ІІБ-і қызметкерлері әрдайым психогенді факторлар, өмірі үшін тәуекел ететін, физикалық күш жұмсайтын, зейін аударатын тез өзгермелі және анықтаусыз жағдайлардағы үзіліссіз анализ қажеттіліктерінің қауіпсіздігіне әкелетін жауапты тапсырмаларды орындайды. Барлық психикалық және физикалық мүмкіндіктерін мобильдеуде арнайы қызмет ІІБ қызметкерлерінен талап етеді.

    Сонымен бірге мұндай жағдайларда қызметкерлердің тез істелетін іс-әректердегі күш дайындығының жетіспеуі, оперативті-қызметтік іс- әрекет эффективтілігіне әсер ететін жағымсыз, яғни қорқыныш және басқада эмоционалды күйге әкелуі мүмкін. ІІБ-ң қызметкерлерінің проффесионалды – қызметтік іс – әрекеттіндегі экстремальды шарттардың объективті көрсеткіштері қандай?

    Экстремалды жағдайдың қайнар көзі болып табылатын:

    1. Ұрыстық жерлерде әскери – ұрыстық әрекеттерге қатысу.
    2. Заңбұзушылық, ескерту және сөгіс беру процессі
    3. Рұқсат беру процессіндегі азаматтар арасындағы конфликтер, арыздар және шағымдар
    4. Қызметкерлердің заңбұзушылықтағы тікелей күресі
    5. Тергеу іс-әрекетін өткізудегі психологиялық қарама – қарсы күресу жағдайы
    6. Азаматтардың көтерілген қауіпсіздік қайнар көздеріне қарсылық қолдану
    7. Басқарушылар және қызметкелердің ұзақ интенсивті күштері.[7.80б]

    ҚР-ң ІІБ Министрлік орталығы қызметкері А.Б.Сәрсенбаев ІІБ-ың қызметкерлері үшін, қазіргі заманға психикалық өзін – өзі реттеудің әдістерін қолдануы бойынша теоритикалық сұрақтар және практикалық ұсыныстарды қарастыруда. Автор, «бұл мәселеге қызығушылық және теоретикалық өңдеуде ІІБ – де шыңайы нақты психикалық реттеуді, қызметкерлердің қызметтік іс –әрекеттерінде және МВД РК бөліміндегі білім беріліп жатқан курсанттарды оқыту бүгінгі күннің қажеттіліктерінен артта екендігін айтты.

    Ал практикалық көрсетуде:қызметкер экстремальды шарт іс-әрекеттеріне әрдайым дайындалуына қарамастан көбісі мамандандырылған тәжірибеге жете алмайды. В.Д Тумановтың пікірінше, «практикада жиі пайда болатын экстремальды жағдайдың тууы-бұл негативті эмоция сапасының пайда болуы. Бұл фактор қызметкердің психикалық қорының қажеттіліктерін дамытады. [8.40б]

    Қазақстан республикасының Ішкі істер департаментінің (ІІБ) жоғарғы юристік мектебінің қызметкері Т.Е Сүлейманов ІІБ-ң жұмысшысының экстремальды жағдайда эффективті іс-әрекеттің көтеріліуінің психологиялық негізін жасаумен айналысты.

    ІІБ-ң қызметкеріне экстремалды шарттарда тұлғаның өзара іс-әрекетінен В.Г Андросюк зерттеді. Автор, жағдайды тудыратын психикадағы мобильдеудің өзгеруін және оның жақсы жақтарын көрсетті.

    Зерттеуден басқа ІІБ Министрлігінің ғылыми қызметкерлерінің өткізуімен экстремальды жағдайдағы адам күйінің мәселесі әртүрлі бағытта көрініс тапты:

    1. Психология аймағындағы экстремальды жағдайды зерттеу
    2. Психология аймағындағы мамандандырылған іс-әрекетті зерттеу
    3. Психология аймағындағы жағдайды зерттеу

    Әрбір бағыт бойынша экстремальды жағдайдағы адамның күйін зерттеудегі «үлесті» қысқаша қарастырайық.

    Экстремальды жағдай психологиясы – қолданбалы психологияның бірден –бір бағыты. Ол адамның стресс жағдайындағы тәртібі мен психикалық күйі оптимизациясының және соған байланысты баға мәселесін зерттейді. Бұл авторлардың пікірінше,экстремальдыжағдай психологиясы ғылыми әлемді приоритетті дәрежені игеруге тиісті. Өкінішке орай, бұл іс керісінше жасалды».[9.3-4б] Хрестоматияны құруда,авторлар сирек кездесетін эмоционалды стресстің күйі анализденетін баспаларды жинады.Өздерін білетіндей, алғаш «стресс» түсінігі физиологияда ағза реакциясының спецификалық емес маңызы үшін («жалпы бейімделетін синдром»-Г.Селье бойынша) барлығына жағымсыз іс-әрекеттерден жауап қайтарудан туды. Кейін экстремальды жағдайдағы индивидтің күйін бейнелеу үшін қолданды. Р. Лазарус (1990), Л.А.Китаев –Смык (1983), В.А Бодров (1985) және басқалардың өткізуімен психологиялық стресс мәселесін теоретикалық –экспериментальды оқыту,стресстің дамуындағы когнитивті процесстің рөлін анықтауды талап етті.

    Л.Г Дикаяның (2000) жүргізуімен мамандандырылған іс-әрекет психологиясы аймағында адамның өзін-өзі реттеу күйі мәселесін зерттеудің толық қатары өтті. А.О Прохоров (1996) нақты іс-әрекетке (педагогикалық және оқу) қосылған адамның күйін реттеудегі функциялық ерекшеліктерін зерттеді. Стресстік жағдайларда субъект іс-әрекеттің бейімделу стратегия мәселесі терең оқытуды алды: В.И. Медведев [1982], Б.Ф. Ломов [1984], С.А. Шапкин [1987], А.Б. Леонова [1988]. С.А. Шапкин және Л.Г. Дикая [1996] стресттің барлық деңгейін реттеудегі: белсенді –энергетикалық, когнитивті,эмоционалды бағалауды игеру, стратегиясын бейімдеуді көрсетті.

    Функционалды , В.А Бодровтың пікірінше, «функционолды қор мәселесі әлі дамыған жоқ. Бұл қорлар психикалық күйді реттеу және даму факторы ретінде аз үйретілген (мобильдеу ресурсы)» [10.223б].

    Психология күйі психикалық жағдайларды зерттеу аймағындағы әлемдік психологиялық ғылымының үлкен тәжірибесін біріктіреді. Адамның оптималды күй мәселесін Е.П.Ильин қарастырды. А.О. Прохоров психологияға тең емес жағдайларды өңдеумен айналысты. Тензионды жағдайды (күш жұмсау күйі) Т.А Немчин (1983), П. Гримак [1987] В.И. Лебедев [1989] оқытты. А.О. Прохоров [1998], А Кемпински [1998] және басқалары экстремальды жағдай тудыратын эмоционалды күйді зерттеді.

    Т.А Немчин пікірінше, «адам іс-әрекетіндегі мінездемені анықтау үшін, психикалық күйді жақсы өңдеу қажет». [11.167б].

    И.П Павлов психология біздің күй жағдайымыздың ғылымы және соның арқасында барлық субьекттің қиындығын көре аламыз.

    Бұл проблеманың психикалық жағдайына байланысты көптеген авторлар оның құралы,құрылымы,функциясы,механизмі,классификациясы жайында бір пікірде. Осылай Н.Д Левитов ең бірінші психологиялық дәрежесіне «психикалық күй» түсінігін қойып, берілген проблеманың шешімі психологияда психикалық процесті оқыту және жеке тұлғаның психикалық жиынтығы арасында төңкеріс тудырады.[12.18б] Осыған орай, Ю.Е. Сосновиков: «психикалық күй формасының нақты интегралды пайда болуын зерттемей, толығымен психиканы түсінуге болмайды. [13.184-189б].

    ІІБ-ң қызметінің экстремалды жағдайының психикалық күйін оқытуда біз экстремальды жағдай терминінің бір маңыздылығымен ұшырастық. Сонымен қатар берілген терминдер синонимдес,яғни, бұл түсініктің мазмұндары бірдей, ал берілген топтастыру жағдайы,аттары әртүрлі. Сонымен әртүрлі автор жұмыстарын қарастырайық. «Күш жұмсау жағдайы» [М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко 1985], «төтенше шарттар»[Л.Г. Дикая 1990], «қиын жағдайлар» [А.В. Либин 1999], «стресстік жағдайлар» [Г. Селье 1979, Китаев-Смык 1983], «қатаң оқиға жағдайлары» [В.В. Авдеев 1988], «төтенше жағдайлар» [А.Ф. Майдыков 1992], «штатты емес жағдайлар» [В.Д.Туманов 1994], «ерекше шарттар» [С.А. Шапкин, Л.Г. Дикая 1996]. «экстремальды жағдай» терминің келесідей авторлар толықтырады: Т.А. Немчин [1983], В.Г. Андросюк [1990], В.И.Лебедев [1989], Г.В. Суворов [1997], М.П. Мингалиева [2001], Т.С. Назарова және В.С. Шаповаленко [2001] және басқалары.

    Бізге «экстремальды жағдай» темині жақын, бірақ ол көбінесе амбебапты болып табылады.

    Орыс тілі сөздігінде «экстремалды» сөз:

    1. Жоғарғы нәтижеге жеткен. Мысалы: экстремальды температура.
    2. Қарапайымдылықтан шыққан төтенше (қиындық, еңбек, қауыпсіздік және т.б бойынша). Мысалы: экстремальды шарттар (француздан extreme сөзінен шыққан).[14.1456 б]

    Сонымен А.В Коробков, шектелген диапозондық критериі, ағза және жүйенің эволюциялық дамуындағы нәтижеде қалыптасқан функцияның мінездемесі, осы функцияны игере отырып, индивидтің субъективті рөл шешімінің экстремальды жағдайдағы объективті параметр маңыздылығын байқамайды. Шыңайы объективті индивидуалды көрініс жағдайдың субъективті бағасын және оның қауыпсіздік кезеңдерін құрайды. Мысалы: эксперт – криминалист қызметін атқаратын ІІБ қызметкерімен әңгімелесуде біз олар үшін экстремальды жағдай болып табылатын, қаптағы өлікті шығару кезіндегі оның ең бірінші шығаруы. Өзінің түсіндіруінше ол: «басқалары үшін қалыпты жағдай болуы мүмкін, бірақ мен жаратылысымнан өліктен қорқамын,әрине айналадағылар байқамас үшін барлық күшімді салдым». Бұл тәжірибеден қызметкер біз түсінетін экстремальды жағдай жұмысында өзін сенімді, қалыпты ұстауы.

    Украин ғалымдары М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко субъективтің экстремальды жағдайды қабылдау маңыздылығын былай көрсетті: «Күш жұмсау жағдайы- бұл жеке тұлғаға ерекше маңыздылық әкелетін іс-әрекеттегі шарттың қиындауы. Басқаша айтсақ, қиын объективті іс-әрекеттің шарты адамдар үшін қауіпті және қиын деп түсінілетінғ бағаланатын, қабылданатын жағдайларда ғана күш жұмсау жағдайлары болып табылады. Бұл объективті іс-әрекеттер мазмұнындағы анықтаулы қажеттіліктермен, мотивтермен, мақсаттармен, адаммен қарым-қатынастарда күш жұмсау ситуациясын біріктіруде қатысады. Зерттеу бойынша күш жұмсау жағдайы барлық жағдайдағыдай өзіне объективті және субъективті жағдайларда қосады. Объективті – бұл іс-әрекет процесіндегі және шартындағы қиыншылықтар, ал субъективті – тез өзгермелі жағдайдағы іс-әрекеттің құрылуы, құрамы, жиынтығы. Күш жұмсау жағдайына жалпы мінездеме, бұл- субъект үшін қажетінше қиын тапсырманың, « қиын» психикалық күйдің туындауы». [15.5б].

    ІІБ қызметкер жұмысында туатын экстремальды жағдайлар бізді қаншалықты қызықтыратының еңбек психологиясы сөздігімен қарастырайық: «жұмыстың экстремальды шарты- ағза ресурсындағы максимальды мобильдеу есебінде гамеостатикалық реттеу жүйесіндегі қайта құру қажеттілігін кеңейтетін, динамикасын анықтайтын жағдайға алып келетін еңбек шартының іс-әрекеті болып табылады. Сонымен, жұмыстың экстремальды шарты ағза ресурсының максималды мобильдеуін қажет етеді.

    М.Р Мингалиевтің зерттеуінде экстремальды шарт іс-әрекеті субъект іс-әрекетіне қатысты деп түсініледі. Осы көзқарастан экстремальды шарт негативті функционалды күй (эмоционалды іс-әрекет өзгеруінің мінездемесі реакция жылдамдығы когнитивті процесстің бұзылуы,өзін-өзі реттеу процесі,өзара қарым-қатынастың өзгеруін) тудырады».

    Л.П. Гримак зерттеулерінде экстремальды шарт басқа көзқараспен яғни- адамның денсаулығы және өмірі үшін қауып туғызатын адамның қажетті функционалды күйінде қалыптаспаған іс-әрекет фактроры ретінде түсініледі. [16.285 б].

    В.Г. Андросюк ІІБ іс-әрекетіндегі « Педагогика және психология» кітабында мынадай шешімге тоқталады: «экстремальды жағдай – бұл адамның психикалық қалыптасуы үшін жағымсыз, өміріне және денсаулығына қауыпті, өмір іс-әрекетіндегі күй жүйесі». [17.70 б].

    Жоғарыда айтылғандарды санасақ, ІІБ қызметкерінің экстремальды жағдай іс-әрекетіндегі негізгі мінездемелер:

    1. Бұл жағдай қызмеркердің мүмкіндіктерін берілген диапозон шегінен шлығуы өте төтенше іс-әрекеттер.
    2. Қызметкердің қиын,қауыпсіз және басқа субъективті қабылдаулары,түсінулері,бағалаулары іс-әрекет шартының қиындауы.
    3. Жағдай субъект үшін қиын тапсырма «қиын» психикалық күйдің туындауына әкеледі.
    4. Экстремальды жағдай ағза ресурсындағы максималды мобильдеді қажет етеді және динамикалық келісімдегі күйдің тууына әкеледі.
    5. Бұндай жағдай негативті функционалды күйді, психологиялық реттеудегі іс-әрекеттің бұзылуына эффективтілік және іс-әрекеттегі сенімділіктің төмендеуіне әкеледі.
    6. Қызметкер өзінің мотиві, ұмтылысы, сапасы, қызығуларын жүзеге асыруда мүмкіншіліктермен ұшырасып отырады.

    Экстремальды жағдай қызметкер психикасының қалыптасуы үшін жағымсыз психикалық күш жұмсау, оның өмірі және денсаулығы үшін қауіпті жағдайларға әкеліп, ал басқаларына жағымсыз қйымдаспаған өзара іс істеуде қауіпті. Бізді экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қызықтырады, сондықтан оның ІІБ қызметкерінің жекеліе сферасына,яғни тәртіп және таным, эмоционалды сферадағы жақсы, өзгеруді мобилдейтін, жағдай т уғызатын іс-әрекеттерді қарастырамыз. В.Г Андросюк пікірінше, мұндай өзгерулерге:

    • Түйсік қызметінің төмендеуі, қозғалыс және сезім реакциясының тездеуі. Қызметкер айналадағы жағдай шартының өзгеруін тез реттейді;
    • Жалығу,шаршау сезімдерінің пайда болуы немесе жоғалуы. Қызметкерде дискомфорттық шарт жағдайлары көрінеді;
    • Батыл немесе шешілеітн әрекетке дайындықтың жоғарылауы. Еріктік сапалар білініп, шешім шығару деңгейі қысқарады, ал жағдай оптималды дамудағы тәуелділікпен түйіседі;
    • Іс мотивтерінің белсенділігі. Қызметкерлерде соңғы және аралық мақсат іс-әрекет бірқалыпты және есепті анықталатын, қозу пайда болады.
    • Жағымды эмоционалды көріністің тұрақтылығы, әлеуметтік шыңдықтағы сезімнің орнығуы бақыланады;
    • Төменгі іс-әрекеттің белсенділігі. Қызметкер қабылдауға,ұзақ уақыттың және оперативті ес белсенділігін қосады. Оның шығармашылық қабілеттері, ойлауы динамикалық стандартты емес шешімдерді іздеуде көрінеді интуиция көп қолданылады.
    • Қызығу,энтузиазманың көрінуі. Қызметкермен профессионалды тапсырманы шешуде оның психологиялық мүмкіндіктері және арнайы қабілеттері (ізделетін, тергелетін, коммуникативті, ұйымдастырушылық және т.б) мобильделді.

    Біз көргендей автор б\ұл жерде ресурстық күй трактовкасын береді.

    Сонымен, ІІБ қызиметкердің экстремальды жағдайдағы іс –әрекеттегі жұмыс түсінігін анықтасақ: бұл қызметтегі мүмкіндіктерін орындауда туатының қызметкерде қиын және қауыпті қабылданатын, ағза ресурсының максималды мобильденуін қажет ететін және психикалық күйін өзгеруін тудыратын жағдай.

    «Экстремальды жағдайға қарсы тұру мүмкіндігі өзіне үш құрамды қосады»:

    1. Ағзаның физиологиялық сапасы және физикалық күймен байланысты физиологиялық тұрақтылық(конституциялық ерекшеліктер, нерв жүйесінің типі)
    2. Жеке тұлғаның жалпы деңгейдегі сапасы(экстремальды жағдайға арнайы дағдылану,сезім) және мамандандырылған дайындықтағы психикалық тұрақтылық.
    3. Психикалық дайындық ( алдағы іс-әрекетке барлық күші мен мүмкіндіктерін мобильдеудегі белсенді іс-әрекет жағдай)». [18.11 б]. Біздің жұмысымыздың пәні- күй болғандықтан оның пайда болатынын қарастыруға көшейік.

    Әртүрлі авторлар «психикалық күйі»түсінігіне әртүрлі анықтама береді. Олардың ішіндегі мысалы: Джемс, «күй» және «процесі» түсінігін байланыстырады, ал басқалары «психикалық күй» түсінігімен «таным күйін» алмастырады, ал үшіншілер психологиялық күйді эмоционалды сфера м інездемесімен байланыстырады.[19.36 б] Әдебиеттерде К.К. Платоновтың, А.Ф. Лазурскийдің, Е.П. Ильиннің, Ю.Е. Сосновикованың және басқаларының анықтамалары бар.

    Бізге психикалық күйдің толық анықтмасын Д.Н. Левитов ұсынды: «бұл психикалық іс-әрекет уақытында анықталатын кезеңнің толық мінездемесі, іс-әрекетнің пайда болуынан көрінетін пәніндегі жеке тұлғаның ппсихикалық күйін көрсетеді». [20.44-47 б]. Экстремальды жағдайдағы адамның жағдайы мен тәртібін анализдеуде тітіркендіретін және қате іс-әрекеттерге әкелетін ақпараттың жетіспеуін көрсетті.

    П.С.Симонов эмоцияның ақпаратты теориясының ақы жетіспеудегі жағымсыз эмоцияның артуында көрсететін теория жасады, жағымды эмоция берілген қажетті толық қамтуда, ақпараттануында пайда болады. [21.56 б]. Осыған байланысты, жеке тұлғаның ақпараттануы жеке адамның эмоционалды және психикалық күйін өзгертеді, қызметкердің ішкі ресурсын ашады.

    ІІБ қызметкері үшін ақпараттың жеткіліксіздігін білу үшін, қажетінше жоғарғы және алдын ала психологиялық дайындық қажет.

    Құрылу түсінігі 1899 ж. бастап әртүрлі формаға бағытталған реттеулерді дайындауда қолдана бастады. Психологиядағы көп құрылған құрылу теориясы Д.Н. Узнадзе және оның шәкірттерімен жасалған. Узнадзе, құрылуды іс-әрекетке деген дайындық ретінде психологиялық феномен қатарындағы басқа да субъекттің жағдайы деп қарастырды. [22.31-54 б]. Бұл құрылым грузиндік мектептерде танымдық емес күй ретінде түсінілетіні белгілі Д.Н Узнадзе бар назарын іс-әрекеттегі құрылудың жүзеге асыру факторына арнады, бұл фактор « ерік» болып табылды. «еріктің арқасында өмірлік құрылу, мақсат жүзеге асырылады». [23.87-91 б].

    «Ерік адамның танымын реттеуіндегі тәртіп және іс-әрекетпен байланысты ішкі және сыртқы қиындық» [24.60 б]. Қызметкерлердің қиындықты игеруі еріктік жігері- іс-әрекетті және оның физикалық, интеллектуалды және моральды күштерін мобильдейтін нервті психикалық – психикалық күш жұмсау күйінің ерекшелігін қажет етеді. Ерік қызметкерлердің өз күйіне сенімділігін нақты ситуацияларда үлгілі және қажетті деп танитын шешім ретінде көрінеді.

    Экстремальды жағдайдың бірінші жоспарына қандай параметерлер кіреді? Біздің ойымызша, бұл – күш жұмсау.

    Күш жұмсау (ағыл. Fension) Дж. Древер [1974] психология сөздігінде сезімнің тартылуы, күш жұмсау, қауіпт і ситуативті фактормен кездесудегі тәртіптің өзгеруіне байланысты түйсік т епе-теңдігімен дайындықтың бұзылуы. Мұндай фактор жоғары күш жұмсау, уақыттың жетіспеушілігінен, ақпараттың жетіспеушілігінен және т.б болуы мүмкін. Л.В Куликовтың (2000) пікірінше, дәл осы факторлар күш жұмсау іс-әрекетінің себебі болып табылады. Сондықтанда Л.В Куликовтың ойындағы күш жұмсау эмоция себебінен деп түсіндіруімен толық келісу қиын. Эмоцияның рөлі А.В Запорожец анықтауындағы іс-әрекет көрінісінің ерекше формасы психикалық белсенділікті басқару, яғни психикалық тәртіптің динамикасы және психикалық реттеуге жалпы бағыттауын айтуға болады.

    Күш жұмсау түсінігі стресс түсінігімен тығыз байланысты. Стресс жайлы көбінесе экстремальды жағдайда айтады. Отандық психологиялық сөздіктің соңғы басылымында стресс және күш жұмсау түсінігі біріктірілген. Стресс «адамның психикалық күш жұмсау процесінде қиын ерекше жағдайларда және күнделікті өмірде туындайды деп талқыланады» (психологиялық сөздік, 1996).

    Стресс- бұл жеке тұлғаның және ағзаның экстремальды іс-әрекеттерге қайтаратын интегралды (глобалды) жауабы. Стресстің пайда болуында көптеген биохимиялық, физиологиялық психологиялық, әлеуметтік психологиялық және әлеуметтік көрінітер береді. Күш жұмсау үшін мұндай ерекшеліктер көбінесе қажет болмайды.

    Стресс теориясын құрушы Г.Селье стресстің бейімділік бағытын көрсетіп, «стресс –бұл қарапайым нервті күш жұмсау емес» деді. [25.290 б] Автор «жалпы бейімделетін синдром» теориясын жасады.бұл спецификалық реакцияның бейімдеуіндегі үш фазаны: 1) үрей реакциясы, 2) резистентік саты, 3) әлсіреу сатысы. Г.Селье адамға ең бірінші көмектесетін ағза ресурсын «бейімдеушілік энергиясы» деп атады.

    Кейбір зерттеушінің көзқарасымен стресс көрінісі сол бағамен детерменацияланады, яғни адамның стимулдарды беруі[26.216 б]. Оның зерттеуі бойынша стресс тек қауіпті жағдайларда ғана емес , жағдайдың аяқ астынан өзгеруі, жауапкершілікті талап етуі,қиын тапсырмаларды шешуден де туындауы мүмкін. Стресс барлық психикаға және психикалық белсенділік мінездемелеріне, психикалық функция жағдайларына да байланысты болады. М.И. Дьяченко, Л.А. Кандыбович, В.А. Пономаренко көрсетуі бойынша стресс жағдайларда алдымен қиын әрекеттер және интеллектуалды процесстер бұзылады,сонда ғана қарапайымдылары үлкен тұрақтылыққа қатысты өзгереді.

    Стресстің жағымсыз әсерлері оның түсінігі, есі,ойлауы, бір әрекетке бейімділігінен көрінеді. «стресстік жағдайдың тууы орта қажеттілігіне байланысты ішкі ресурстардың жеке басына қауіп төңдірумен байланысты [27.128 б].

    Стресстің жағымды эффекттері психиканың белсендеуінде, психикалық процесстің тездеуінде, ойлаудың дұрыстығында, оперативті естің жақсаруында көрінеді.

    Стресстің тұрақтылығы, экстремальды жағдайдағы іс-әрекеттің эффективтілігін сақталуын анықтауда, ең алдымен проффесионалды шеберліктің жоғарғы деңгейінде, жеке тұлғаға бағытталған, тәрбиенің мотивтерінде, белсенді іс-әрекетті дайындықта ғана анықталады. Дәл осы тапсырманы орындаудағы психологиялық дайындық стрестің формасының, қызметкерлерге қиындықтарды жеңуге көмек көрсететін бірден бір жолы.

    Индивидуалдылықпен қатар жалпы іс-әрекетті бұзатын топтық стресс негізіде бар. В.Д Довыдов (1981) эксперименталды зерттеулерде, кіші топ ішіндегі жеке қарым-қатынас жағдайларды қиындатудағы фактор ретінде топтық стресстің тууына ескеру ретінде құрылған. Қызметтерді жақындастыру үшін олардың қиын біріккен әрекет нәтижелері қажет етеді.

    Басқа да маңызды экспериментальды жағдайдағы күйлердің параметрі – белсеендіру және тонус. Белсендіру түсінігі орталық нерв жүйесінің,мидың қалыптасуындағы деңгейін анықтайтын нейрофизиологияда кең қолданылады. Психологиялық деңгейдің қарастыруында жоғарғы белсендіру сананың дәлдігінде,іс-әрекет жылдамдығында, қозғалыс және психомоторлы реакцияда және шешім табуда,жағдайды қажетті жағына өзгертудегі ұмтылыста және қиындықтарды жеңуде көрінеді. Біз көрсет іп отырғандай, бұл ресурстық күйдің мінездемесі А.В Куликов: «белсендіру деңгейінің көп бөлігі қажеттілік және мотивтікке белсендіру күшінде, өмірлік жағдайларға өзіне мүмкіндіктерінің үміті» деп жазды [28.16 б]. Сонымен қызметкерлердің оптимистік көңіл-күйі экстремальды жағдайларда оны белсендіру көмектеседі.

    Физиологияда тонус термині нерв орталағын белсендірудегі күнделікті ағзаға, іс-әрекетке дайындықты қамтамасыз етуді білді. Белсендіру сияқты тонуста көңіл-күйдің мінездемесі. Тонус энегияның болу немесе болмауында, аз және көп ресурс күйінде, алға қойған мақсат етудегі мүмкіндіктер, қиындықтарды жеңіп шығуда сезіледі. Жоғарғы тонус үшін жұмысқа жоғары дайындықсубъективті сезіледі, ал төменгі тонус жұмысқа деген қабілеттілік, шаршау, инерттік қиын жағдайларда туындайтын астеникалық реакцияларға бейім болушылық. Сонымен, жоғарғы тонус, яғни, экстрементальды жағдайлардағы эффективті игеру үшін өте маңызды болатын қызметкерлердің ресурстық күшке ие болуы.

    Е.П Ильин жүйенің жұмыстық жағдайының жақсаруы, яғни, оптималды критериді көрсетті: «оптималды функционалды күйдің бірінші себебі орындалатын іс-әрекетке қосылатын максималды функцм яның пайда болуы.

    Оптималды жағдайлардағы екінші себебі- стимулддайтын әрекеттерді реттеудегі адекваттылық. Келесі себеп болып т абылатын оптималды күйдің инерттілігі,бір жағынан жұмыстағы эжаңа режимге ауысу, ал ек\інші жағынан кедергілерімен күрес механмзмі болып табылатын жұмыстың оптималды режимін қиындатады.

    Шыңайы іс-әрекетте бұл операциялар қаншалықты аз жасалса, онда оптималды күй тағыда үш себеппен ерекшеленеді.

    Оның біріншісі функцияның максималды сақталуындағы ұзақтылықтың көрінуі. Келесі себеп функционалды жүйенің мобилділігіне қатысты – жұмыстық деңгейдегі максималды дәрежеге жетудің тездігі және жұмысты аяқтағаннан кейінгі жұмыстың тыныштығы.

    Соңғы себеп оның деңгейіндегі максималды функцияның стабилділігі.

    Эмоционалды күш жұмсаудағы әртүрлі іс-әрекеттер,адамда толығымен қалыптасатын екі негізі көрінеді.

    Оның бірінші жолын жақтаушылар,эмоция алдымен адамның ұйымдастырылмағанынан көрінеді дейді. [29.119- 129 б]

    Ал екінші жолды жақтаушылар Ч. Дарвин 1872, В.Д. Кеннон 1927 және оның шәкірттері әртүрлі мазмұнда (үрей, қорқыныш, ашу эйфория) күш жұмсау пароцесінде адамның экстремальды жағдайға бейімделе алмау типінде қатысады дейді. Осы жағдаймен келісіп,эмоциялдар ағза ресурстарын оптималды қолдануға және жағдайларды шешуге көмектеседі. Йеркс және Додсон жұмыстарында бұл екі қарама- қарсылықты жақындауын құрды. Осы авторлардың жұмысында экстремальды жағдайдағы адамның психикалық күйін модельдеу сұрағына жауап табылды.Басында бұл екі мағына бір деңгейде өсті, бірақ эмоционалды күш жұмсаудың тәуелділігінің орындау деңгейінің төмендеуінде өзгереді. Осындай үлгіде эмоционалды тонустың өсуінің кейбір этаптары іс-әрекетті жағымсыз қылмайды, оның эффективтілігін төмендетеді. Мысалы: жеңіл үрей, қорқыныш, эффективті іс-әрекетті ұлғайтуы мүмкін. Сонымен, анықталған эмоционалды күш жұмсаудағы көріністер жеңіл және шешімі қиын тапсырмалар үшін жағымды болуы мүмкін. Ц.П. Короленко көрсетуі бойынша «зерттеу нәтижелері анық деңгейлерде адамға сырттай мүмкін болатын экстремальды шарттарда табылады. [30.124 б]

    Адамдағы эмоционалды тонустың жоғарғы деңгейінің әсер ету анализін орындау, психология аймағындағы мамандандырумен бірге жүргізілді. Хебба (1981) пікірінше, іс-әрекеттің энергиясы және жылдамдықтың өсуі ағымдағы перцепцияның күшейтіліуі. Автор бұны ми бағанының ретикулярлы күш жұмсауының өсуі, бас миындағы нерві импульстің жүруін жеңілдетеді деп түсіндірді.

    Даффи [1983] бұл жоғарғы белсендіру моторлы реакцияның қабілеттерін тоқтатып, импульстік қозғалыс реакциясын әкеледі деп санады.

    Лазарус (1970) күш жұмсау жағдайында кумуляциялық сәтсіздіктің тууына әкелсе, екінші жағынан Векслер шкаласындағы тексттің символдық санының кодталуының тездеуіне әкелсе, келесі жағынан бір уақытта қате саны кеңейеді.

    Истербук (1974) жалдпы зейін бөлігіндегі тарылуды тудыратын қозудың күшейтілу өлшемінен сигналдық емес жүйедегі диапозондар қажетті ақпарат алу және дұрыс іс-әрекет жасау үшін, жайлап кішірейіп отырады. Алғашқыда зейін концентрациясы күшейеді. Бірақ тапсырма орындау үшін қажетті іс-әрекеттің деңгейі төмендейді.

    Экстремальды жағдайды орындаудағы маңыздылық үлкен тапсырма мінездемесін алады. Мюррей (1979) орындауға жеңіл тапсырма іс –әрекеттің маңызды эмоциялық қозуына қарағанда қиын тапсырма екендігін көрсетті. Осындай үлгімен, қарапайым іс-әрекетті орындаудағы эффективтілікті қозуды осындай жағдайларда кеңейеді және қиын деңгейді орындауда тө мендейді.

    Ағзаға эмоционалды күш жұмсаудың әсер ету анализі әлеуметтану, психология және физиология аймағындағы мамандарға, авторларға зерттеуге арнады. Алдым ен мұндай жағдайда фрустрацияға қалыпты бейімделу мүмкіндіктерін ескеру керек. « Фрустрация – адамның жалпы бақылауындағы эмоционалды ауыр уайымдауға салынуы, алға қойған мақсат нәтижесіне үміттенуі» [31.224 б].

    Экстремальды жағдайға ұшырайтын адам адекватты реакция дағдысын өз функциясын дұрыс жүргізу қажет.

    Зерттеу көрсеткендей,ұзақ экстремальды жағдай қатары адамға жағымсыз әсерлерді, тәртіптің бұзылуын, конфликт, әлеуметтік девиация тудыратының көрсетті. Гринкер және Шпигель «Человек под влиянием стресса» [1978] монографиясында ұрыс уақытында ұзақ стресстік жағдайлардың тууындағы психикалық жағдайларды анализдеді. АҚШ-тың ұшқыштарында армияға негізделген қызмет кезеңдерінде (ауадағы күресуге қатысу) мінез-құлық үрейі дамыды. Авторлар оларды дифференциациялы клиниканы бақылай отырып, оларға үрей кезінде невроз, қоқыныштар, психосоматикалық аурулар депрессивті жағдайларға әкеледі деді. Дамыған невротикалық күйлер қзіне бейімделу компонентін құрды. Авторлардың ойынша, мұндай мүмкіндіктер кейбір уақыттарда қауыпті жағдайлардан морльді зияндылықтарсыз өзінідік дәрежелерден шығуға мүмкіндік береді.

    Ц.П. Короленко [1978] бақылауы бойынша, ұзақ психотравмалық жағдайларда адамның психикалық күйінің өзгеруіне өзара қарым- қатынас жолының жоғалуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдайлар симптомдық психикалық ауруларға әкеледі, олар қысқа уақыт болғандықтан адам экстремальды жағдайдан шыққаннан кейін жойылып кетеді. Экстремальды жағдайдағы жағымсыз нұсқасының реакциясы апатия, пассивтіліктің дамуы болып табылады. Егер адам жағдайларды қорғансыздық деп бағаласа, айналадағы оқиғаларға қатысты белсендіру жолы тоқтатылады.

    Ұзақ экстремальды әрекет тек қана психикалық ауытқуға емес, сонымен қатар соматикалық бұзылыстарға әкеледі. Олар тамыр ауруларына, он екі елі ішек және асқазан жарасы ауруларында көрінеді. Брэди (1982) ұзақ стресс және физиологиялық бұзылыстардың арасындағы байланыстарды көрсетті. Эксперимент келесідей бектілді. Қос м аймылды қозғғалу мүмкіндігінен айырған, тек бас қозғғалысын жасауға рұқсат берген. Осындай жағдайдағы жануарды ұзақ уақыт ұстап отырған. Диапозон бойынша аяқтары рычагтың үстінде орналасқан. Алты сағат ішінде маймылдар әр 12 сек сайын электрошок қозуларын береді. Маймылдар шок ұру алдында тоқты қоспастан бұрын, тек біреуі ғана рычагті басуы мүмкін, ал екінші жануарға ешқандай оқиға әсер еткен жоқ. Маймыл аз уақыттан кейін тоқ әрекетін көрстеру алдында рычагті басуды үйренді. Бірақ эксперимент қорытындысы драммалық болды. Өзіне және қолындағы серігіне жауапты жануар бірнеше уақыт соң өлді. Он екі елі ішегі және асқазан жарасы потоанотомиялық болып табылады. Маймылдар пассивті рөлде бұзылыссыз экспериментке шыдады. Осындай үлгімен, ұзақ күйдің жіктелуі эмоционалды күй болып табылады.

    Әртүрлі автор зерттеуі бойынша қорытындыны анализдейтін болсақ,мынадай анықтауыш шешім жасауымызға болады: экстремальды жағдайдағы күш жұмсаудың кейбір кезеңдері іс-әрекеттегі жағымсыз әрекетті көрсету. Күш жұмсаудың оптималды кезеңі әрбір қызметкер үшін индивидуалды болып табылады.әрбір адам өзін –өзі тиянақты оқытуға стресстің оптималды кезеңін табуға үйрету керек. [32.156 б]

    Эмоционалды тонус кезеңінің жоғарылауында мидың нервті импульсі адамның күйіне жағымды әсер етеді, жоғарғы белсенділікті бұзады, іс-әрекетті ұйымдастырмайды, ішікі ресурстардың қосылуын жабады.

    Оптималды күйге жету үшін қызметкер эестремальды жағдайда сезім бақылауын игеру керек. Жиі экстремальды жағдай болуында қызметкер өзіндік ртесурсты дұрыс мобилдеп, адекватты реакция дағдыларын өңдейді. Мұнда қызметкердің жұмыс тәжірибесінің маңыздылығы, сонымен қатар психологиялық дайындығы маңызды болып саналады.

    Сонымен қатар қызметкердің өзіне деген сенімділігі және берілген тапсырманы орырндаудағы жағымды тәжірибе қалыптастыру маңызды болып табылады. Экстремальды жағдайдағы қызметкердің күйіне жағымды әсері оптимизм болып табылады. Сенім өзіндік ресурстарды мобильдеуге жақсы көмектеседі.

    1.2. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің психикалық жағдайын экстремалды ситуацияларда зерттеу.

    «Ресурс» терминін қалай түсінеміз? Энцеклопедиялық сөздік бойынша: « Ресурстар (француз тілінде resource – көмекші заттар) заттардың қайнар көзі, кірісі (мысалы, табиғар ресурсы, экологиялық ресурсы)»

    Бізге қажетті психологиялық анықтамада және сөздіктерде «ресурстар», «психика ресурстары» немесе «ағза ресурстары» дейтін түсінік жоқ.

    Г.В. Суворов өзінің «Психическое состояние в экстремальной ситуации» жұмысында «энергетические ресурсы организма и психики» түсінігін қолданды.[33.113 б],бірақ бұл терминге анықтама бермеді.

    А.В. Бодров «Когнитивные процессы и психологический стресс» жұмысында ресурсты «жеке адам мүмкіндіктері» [34.65 б] ретінде жасады.

    Бейімделу түсінігін анализдеуде С.А. Шапкин и Л.Г. Дикая: «ресурстар түсінігін субъект үшін эффективті іс-әрекетті қамтамасыз ету және оптималды функциялық күйде ұстануда қолданатын заттардың жиынтығы деген мінездеме береді» деп жазды. [35.19-34 б]

    Психологиядағы ресурстық жолды жақтаушылар Д.Норман және Д.Боброу: «адам жүйесі әрбір уақытта энегетикалық, жекелік, тәртіптік мүмкіндіктердің яғни, ресурстарды игереді». [36.219 б]

    Жоғарыда айтылған біздің зерттеуіміздің мақсатына сәйкес жұмыстық түсінік болып табылатын қор ұғымын анықтайық. Сонымен, қорлар (ресурстар) –адамның психикаснының және ағзаға қосылған мүмкіншіліктерді қосатын жеке мүмкіндіктер. Соған сәйкес - ішікі істер басқармасының қызметкерлерінің қорлық күй жағдайы, бұл жеке мүмкіншіліктерде мобилизацияның күй жағдайы болып табылады.

    Ішкі істер басқармасының жұмыс ерекшелігін еске ала отырып, біз өз жеке мүмкіншіліктеріміз бойынша экстремальды жағдайларда қызметкерді мобилизациялау қажет деген пікірге келдік. Бұл қызмет мақсаттардың орындалуында, экстремальды жағдайдың ықшамдалуына, сонымен қатар жүйке қауыпсізді барынша көп қамтамасыз етуге арналған қажеттілік.

    Адамның психсикалық белсенділіктерін зерттеу мақсатында қорға жақын келуді американдық ғалымдар Д. Браун және Е. Поултон [1991] және М. Познер және С. Бойес жетілдірген, сонымен қатар басқа зерттеушілер Д. Боброу, С. Джексон еңбектерінде өңделген. Дәл осы кезеңде қабылдау процесстері және хабар өзгертулер , әсіресе, қиын шарттардағы адамның іс-әрекеті қарқынды өңделіп жатыр.

    Хабар өңдеу жүйесін әрбір кезеңде өзгертулерді жалғастырады, бірақ шексіз қорлармен қойылған. Бұл құралдар тапсырманы орындау үшін бөлінеді. Қорларға сәйкес қасиеттер біріншіден- құралдардың шектелгендігімен, яғни, адамдар қазіргі уақытта реттеледі, екіншіден –бұларды қайта бөлуде адамдар әртүрлі кезеңдер және мақсатты орындаудағы сатылармен және мүмкіншіліктерімен таратты.

    «Ресурс»түсінігінде не жасырылып жатыр? Ресурстық жолды жақтаушылар бұл сұраққа 3 жауаппен жауап берді.

    1. Ресурс түсінігінде анық объективті заттық құбылыс жатыр. Мысалы.ресурс сапасы ретінде ретикулярлық формацияда активтеуші функция, мидағы гликопротеин метоболизм процесстерін айтуға болады.
    2. Ресурстарға идеалды сапа беретін кейбір теоретикалық конструкт ретінде түсіндіруге болады. Бұл қалыптасқан объективтілікті бөлу берілген тапсырманы шешудегі түрлі сандық өлшемдерді бағалауда қалыптасатын мүмкіндіктерге рұқсат бюеру. Сондай ақ қолданылмаған ресурстар резервтер болып табылады.
    3. Ресурстық реттелу ресурс ретінде түсініледі. Егер псиъхикалық реттеу жүйесін қарастырсақ, онда ресурстық регубляциялар бұл жүйені құрайтын әр компоненттерде табылады.

    Ресурстық жол позициясындағы психологиялық стресс мәселесі өз көрінісін стресстік модельден яғни, стрестің шыңайы және қияли жоғалтудағы ресурстар бөлімінің нәтижесінен табылады. Ресурстарға тәртіптегі белсенділік соматикалық және психикалық мүмкіндіктер, жекелік м інездемелер, вегативті және ауыспалы процесстер жатады. А.Гейлард 1993 стресс ортадағы талаптар және ресурстардың мөлшеріндегі қанағаттандыру қызметі аралығындағы қарым-қатынастың мінез – құлығын көрсетті деп айтты.

    Стресстің ресурстық моделіндегі тартымдылығын жоғалту категориясы арқылы стресс ресурстарының шығының бағалау мүмкіндіктері, сонымен қатар бұл процесс ресурстың қайта бөліну эффектісі құрамдық және сандық стрессогенді жағдайларда көрінеді.

    Тек әлеуметтік процесстегі экстремальды шарттарда ғана стресстің концепция үлгісі жарыққа шықты деп ескерген жөн.

    Р. Хокки және П. Гамильтон [1997] берілген әдебиеттер және өзіндік зерттеулеріндегі стресстік жағдайларды реттеу механизімінің негізіндегі процесс анализін айтты.

    • Когнитивті жүйе ақпараттармен (ресурстармен) жұмысы бойынша анықтаулы мүмкіндіктерге ие болды, ЦНС құрылымдағы ресурстардың тікелей сәйкестігі қажет емес.
    • Ресурстар осы немесе басқа стимульдың мүмкіндіктерін, жүйенің шапшан мінездемесін анықтайды.
    • Бұл жүйе сондай-ақ жоғарғы басқарманы басқаруындағы жалпы ресурстарды өзіне қосады.
    • Бұл басқарма ресурстардың бөлек жүйелік бөлімге бөлінуін және басқаруын бақылап отырады.
    • автоматты қызметтің орындалуына қажетті «қосу» процессі жүзеге асады.
    • Жүйе бір немесе бірнеше күйлерде сипатталуы мүмкін.
    • Әрбір адамда айқын «негіздік» күй жағдай бар,-оны осы адамдар үшін типтік деп есептеуге болады; бұл күй жағдайды сипаттап тұрған түсті көрсеткіштер ұзақ уақыт бойы тұрақты болып табылады.
    • Күй жағдай сыртқы шарттар әсерінде алмасып отырады.
    • Осы немесе басқа тапсырма үшін оптималды жағдай «күйге келтіру» механизмі ретінде пайда болды,оптималды жағдайды тандау автоматты түрде орындалады.

    Стресстің ресурстық теориясын анализдеуде шығын процесстерінің маңызы туралы сұрақтар туады (бұл қалай болып жатыр, неде айтылып жатыр). Спецификалық ресурс дар индивидуалдылық түрлеріндегі интенсивті шығын жағдайлары ресурстарды өзгеруін әртүрлі жағдайларда бұл сұрақтарды ашып қарастырмады. Бұл сұраққа жауапты энегияға бейімделудегі ұсыныстардың дамуынан іздестіруге болады.

    «Энергия бейімдеушілігі өзіне индивидтегі ресурстың (энергетикалық , жекелік,мінез-құлықтық) стрессогенді жағдайдағы талаптарды қамтамасыз етуде шапшаң мобилизацияланады. Берілген бөлімдегі адам ресурсы нақты жағдайлардағы резерв (функционалды) және оның жасырынды бөлімін қарастырып жатыр. Бұл резервті сыртқы орта факторларының қолайсыз күшті әсер қабілеттерін компенсациялау және эффективті қиындық процесстеін бағалау» [37.132 б].

    Сонымен, психологиялық ресурс мәселесі қазіргі уақытта психикалық жағдайларды реттеу м еханизімін оқытуда негізгі зерттеу бағытының негізі болып табылады.

    Бірінші бөлімде ІІБ қызметкеріне қажетті физикалық, психикалық мүмкіндіктерінің мобилизациялау іс-әрекетінің спецификасы қарастырылды. Психикалық күйдің жүйке аспектісі, құрылым теориясын, стресс теолрияс ын зерттеу үшін маңызды баяндалған. Адамның экстремальды жағдайдағы түрлі эксперименталды зерттеудің нәтижесі талданылды. «ресурс» және экстремальды жағдайдағы ІІБ-ң ресурстық күй түсінігі анықталып, мазмұны қарастырылды.

    Екінші бөлімде ІІБ қызметкердің ресурстық күй ерекшеліктерін эмпирикалық әдіс көмегімен айқындауды жоспарлап отырмыз. Яғни, біз қызметкерлерді дайындауда неге ұмтылу керектігін анықтаймыз. Бұл түсініктен біз келесідей гипотеза шығарамыз: ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы ресурстық күйінің ерекшеліктері болады. Осы ерекшеліктерді көрсете отырып, біз пайда болу дерегін дәлелдейміз. Сонымен қатар, сапалы контент – анализ көмегімен ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшеліктерінің мінездемесін береміз.

    ІІ тарау. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының эксперименталды – психологиялық зерттеуі.

    1. Зерттеу объектісінің мінездемесі.

    Практикалық бөлімді зерттеудің мақсаты: алынған негіздегі қорытынды бойынша ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ресурстық күй ерекшеліктерін көрсету.

    Тапсырмалар:

    1. Семантикалық диференция және сұхбат әдісінің негізінде берілген ж инақтар үшін әдістемелерді өңдеу.
    2. Қолданылатын әдістер және әдістемелер адекваттылығын жүзеге асыру.
    3. Өңделген әдістемелерді қолдана отырып,зерттеу өткізу.
    4. Берілгендерге статистикалық өңдеу өткізу.
    5. ІІБ қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы ресурстардың күйінің ерекшеліктерін суреттеу.

    Жоспарлау :

    Ресурсық жағдайлардың ерекшеліктері бұл жағдайлардың мінездемесін ауызша суреттеп санаудюа мына ерекшеліктерді ұсынуды жоспарлайды. Қаншалықты зерттеуге қатысушылар әртүрлі қызметтегі ІІБ қызметкерлері болып табылады.

    Біздің зерттеуіміздегі әрбір зерттеуші респондент болып табылады, сонымен қатар, ұсынылған әдістемені сем антикалық дифференция типі бойынша толықтырады.

    Бұл жұмыс 35 адамнан тұратын зерттелушімен өткізіледі. Бірінші кезеңде зерттелушімен сұхбат алады. «Психикалық жеке тұлғаның индивидуалды ерекшеліктерін тығыз байланыстырады.. Бұл деректі есепке ала келе біз респонденттің ойынан осы әдіс арқылы, яғни, сұхбат өткізу арқылы хабардар боламыз. Бізді қызықтыратын ақпарат алу қажет, сондықтан да жобаға сай сұрақтарды өңдеу қажет. Экстремальды жағдайдағы мінездеменің күйін айөқындау үшін,бізге зерттелушіні осы жағдайда «жүктеу» қажет. Баяндама өлшемі бойынша зерттелушіге оқиғалы жағдайдағы өзінің сезімін,уайымдауынкүй-жағдайын сипаттауды ұсынамыз. Біз зерттелушіні бпаяндаудың қатты құрылымын емес, экстремальды жағдайғдағы және адамның сол жағдайда болуындағы болжамдарын дамытуды түсіндіреміз. Бұл ашылған сұрақтарды қолдануда иә-жоқ жауаптар емес, ашық жауаптар беру қажет. Сұхбатқа сәйкес жоспарды №1 қосымшадан қарастырамыз.

    Сұхбаттан алынғандарды берілген сапалы анализ әдісі (контент – анализ нұсқауының бір түрі) бойынша өңдеу. Дәл осы « сапалы анализ жаңа модельді қалыптастыру мақсатында респондент логикасына үлгі құруды рұқсат етіп, материалды маңызды мінездемесін беруді зерттейді» [38.93-109 б]. Сапалы кезеңді зерттеу саны компонентінде ( біздің жағдайымыздай) сенімділікті күшейтеді. Бұл екі кезең жолында ауыспалы валидизация заты ретінде қажет [39.59 б]. Майерс [1998] пікірінше, сапалы кезең жолы феноменнің үйретуіндегі мынадай аспектісі,қатысушының көзқарасын түсіндіруін сандық зерттеудегі берілген квантификация нәтижесінде контент ерекшеліктерін ашады. Тағы бір қажетті сапалы кезең ақпараттың дискретті мінездемесімен, мақсатқа жетудегі түсінікті игереді. Сонымен, сұқбат қорытындысы ресурстық мінездеменің мазмұнын суреттеу мақсатында қолданылып жоспарланады. Сұхбат процессінде зерттелуші өзін екінші кезеңдегі экстремальды жағдай жұмысындағы есті қалпына келтіреді.

    Жұмыстың екінші кезеңінде біз берілген жинақ бойынша зерттелушіге семантикалық дифференция негізіндегі әдістерді өңдеуді ұсынамыз.

    Психосемантикалық подход біздің таңдауымыздағы зерттеу үшін кездейсоқтық емес. Біздің таңдауда негізделген мақсат тарихқа жүгінеміз. Семантикалық дифференция әдісі 1955 жылы Ч.Осгудтың және американдық топтардың жүргізуінде коннототивті мағынасы ұсынылды. Егер біз сұхбаттан зерттелушіні экстремалды жағдайдағы танымдық күйін алсақ, онда семантикалық дифференция әдісі зерттелушіні бұл жағдайда танымдық қарым-қатынастың тууына әкеледі. Екі әдістің үйлесімділігі бізге «көлемді» ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайда ресурстық күйінің ерекшеліктерін максималды анық мүмкіндіктерін тудырады.

    Кеңестік психологиядағы ыдыратылмаған жекелік ммән және аффективті баяу коннототивті мағына анологына жақын [40.304 б]. Бізді дәл осы жекелік мән және эмоционалды күй аспетісі қызықтырады. Семантикалық дифференция әдісі аз мөлшерде бұрмалауға әкеледі. Зерттелушінің имплицитті семантикалық теориясын біз адамның экстремальды жағдайдағы күйінен білеміз.

    Біздің өңдеген әдісіміз 11 объект және 21 дескриптордан тұрады. Объекттері түрлі рөлдік позицияларда ұсынылған. Олар шартты 3 блокқа бөлінеді. Жекелік блок мынадай объектіні: « мен экстремальды жағдайға дейін», «мен экстремальды жағдайда», «мен болашақта» дегенді қосады. Келесі төрт объект: «қорқақ», «ұшқалақ», «жаңылушы» және «өте кернеулі» проблемді блокқа қосады. Үшінші блок – ресурстық: «өзінің жағдайын иемденетін» , «тапсырманы жақсы орындпайтын» , «өзінің бар ресурстарын мобильдейтін». Бағаланып отырған барлық объектілер зерттелушінің ІІБ қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы күйінің толық көрінісін құру жиынтығында күтіледі.

    Бірінші және екінші бағалаудағы мамандандырылған объектілер. Мамандандыру зерттеушінің жалпы терминдерді және адамның күйін бағалауды түсіндірудегі абстактілі мақсат экстремальды жағдайды бақылауда қолданылады. Біз абстрактілісіз қияли объектіні емес, адамның шынайы күйінің бағасын алуға үміттенеміз.

    Дискриптор сапасы ретінде біз орыстың халықтық мақал және мәтелдерді қолданамыз - «Жеңіс қамқорлықты сүйеді». Мақал мәтелдердің тізімі бізге ІІБ қызметіндегі 9 қызметкердің есебінен қалыптаст: олардың кейбіреулері бізге ұсынылған тізімді қолдады, ал басқалары оны толықтырды. Осы үлгімен біз 21 мақал –мәтелдерден тұратын тізімді алдық. Оның метофорасы бізге дескриптор ретінде қолданылды. Әрбір метофора – бұл тереңдетілген модель М. Блэк [1990]. Балли [1961] пікірнше фразеологиялық бірлікте элементтердің толық ұқсастылығы; әрбір сөздің мағынасын бөлу – яғни, оның түсінігімен идеясын бірге көрсету қарастырылады. Бұл бір сөз психологиялық, бір лексикалық бірлік. Осыған ұқсас ойды О. Есперсен [1958] фразеологизмді тілдік формула деп атады. Сонымен , тұтас құрылымды құрушы фразеологияның элементтері және тұтас мағына жиынтығын құрады.

    Фразеологияның келесі ерекшелігі «метофоралық үлгілі мінездеме абстрактыдан нақтыға өтетін іс-әрекеттің тілдік емес рефлексия формасындағы фрозеологизм болып табылады. Олар сезімдердің вербальды эмоционалды бағасы, эмоционалды әсері адамның нақты және ашық мінездемелері және одан әрі «психологтардың әртүрлі этнографиялық және мәдениеттілік мтериалдарға айналуы. [41.289 б]

    Берілген фрозеологизмдер қаншалықты кей жағдайларда суреттеуді бастауыштар болып табылса, рөлдік позиция өз алдына мәндік, үлгі ,пікірлердің құрылу типін: менің экстремальды жағдайдағы күйіме «тыныш жүрсен – тыныш барасын», мәтелі үйлеседі, сондықтан да бұл жағдай менің өзіме тән қауыпсіздік күйімді көрсетеді.

    Зерттелушінің тапсырған біршама әдістерінің бланкасында семантикалық дифференция типі бойынша №3 қосымшада орнаттық.

    Берілген семантикалық дифференция әдісі бойынша келесідей статистикалық өңдеу әдістерін жоспарлады: факторлық анализ және корреляционды анализ. Фактордың анализ нәтижесі бізге қажетті экстремальды жағдай күйіндегі маңызды мінездемелерді көрсетуге келіседі. Бұл модель болашақта ресурстық күй модельін құру үшін негіз болып табылады.

    Корреляционды анализ нәтижесі барлық объектінің арасындағы өзара тәуелділікті қайтарады, біздің ұсынысымыз бойынша бұл тәуелділіктегі анализ қорытындысы ІІБ-ң қызметкерлерінің экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қажеттіліктерінің көрінісін толықтырады.

    Осы үлгіде, статистикалық әдістер бізге ІІБ қызметкерлері экстремальды жағдайдағы ресурстық күй қажеттілігінің негізін көрсету үшін, ал сапалы контент – анализ оқылып отырған күйдің мазмұнының мінездемесін тереңдетуге және нақтылауға негіз береді.

    2.2. Факторлық, корреляциялық және сапалы контент – анализдің әдістемелерінің нәтижелері.

    2.3. Эксперименталды топпен жұмыс жасаудың бейнелеуі.

    Зерттеу жүргізу процедурасы: зерттеу 12 қараша 2014 ж 5 ақпан 2015 ж. дейін Қазақстан Республикасының Ішкі істер департаментінің Алматы заң институты базасында және ішкі істер департаментінде жүргізілді.

    Зерттеу жүргізу шарты: әрбір зерттелушіге алдын ала институттағы психологиялық қызмет өткізуге уақыт белгіленді. Жұмыс әрбір зерттелушімен есігі жабулы бөлек кабинетте өткізілді. Бұл шарттар айналадағы шуылды шығару үшін зерттелушіге жақсы зейін концентрациясын құру үшін болды. Біздің көзқарасымызда индивидуалды жұмыс зерттелушіге адалдықты көрсетті. Зерттелуші бұл зерттеуге өзінің қалауымен қатысты. Өте маңызды шарт – ол зерттелушімен контактты жақсарту, мейірімді атмосфера құру. Зерттелушінің не тәртібін, не критика немесе зерттеу өткізудегі интерпретация жүрді.

    Зерттеуге ІІБ қызметкерлерінен 35 адам қатысты, соның ішінде экстремалды жағдайдағы қызметкерлік іс – әрекет атқарудағы атқарылған 21 жастан 50 жасқа дейінгі ер адамдар қатысты. Зерттелушілердің 31-і ұрыстық іс –әрекеттерге қатысты ( Шешенстанда, Таулы Карабахта, Солтүстік Осетияда, Ауғанстанда). Ал қалған 4 қызметкер экстремалды жағдай қызметіндегі қажеттіліктерді ұрыстық емес жерлерде атқарды. Осы үлгімен, қызметкерлер ІІБ қызметкерлерінің көбеюі, олар өзінің экстремалды жағдайда қызметтік тапсырмасын атқаруынан деп түсінді.

    Жұмыстың жүруі: зерттелушімен бірінші кезеңдегі жұмыс сұхбат ретінде жүргізілді. Сұхбаттың қажетті жоспарын №1 қосымшадан қарастырамыз. Әрбір экстремалды жағдай біркелкі, ал экстремалды жағдайдағы қызметкерлердің өзіндік қажеттіліктері болады. Сондай – ақ әрбір респонденттің - индивидуалды стильін баяндау. Осылардың бәрін санай келе біз көп жағдайларда респонденттің баяндау логикасымен жүрдік, яғни респонденттің әңгімелерін бұзбай, бізге орынды деген сұрақтарды қойдық. Респонденттер практикада өз бетімен бізге қызықты ақпараттарды баяндады. Респондент жауаптарының үлгісі №2 қосымшада.

    Жұмыстың екінші кезеңінде зерттелуші семантикалық дифференцияның типі бойынша әдістерді орындады. Зерттелушінің толтырылған бірнеше әдістерінің бланкасын біз №3 қосымшада орындадық.

    Зерттелушіге бланкты ұсынуда келесідей мазмұнды ауызша нұсқау берілді: «Өтінемін, мына бланкты толтырынызшы» жоғарғы жолды қараныз «көрсетеміз». Мұндағы бірінші ұяшықтар толтырылған. («Мен (яғни, «сен») экстремальды жағдайға дейін «мен экстремальды жағдай кезінде» және «мен болашақта» (бүгінгі күннен бастап үш жылдан кейін)). Келесі ұяшыққа сіз атынызды, (яғни кім туралы сөз айтылып жатқаны сізге түсінікті болу үшін) ІІБ экстремальды жағдайдағы қызметкерлерін бақылауда айтамыз. Өтінемін мына ұяшыққа (көрсетеміз) сіз кімді қорқақ деп санайсыз, соңы жазыңыз. Келесі ұяшыққа сіз экстремальды жағдайда ұшқалақ деп санайтын қызметкерді жазыныз. Келесі жұмыста қателік жіберген адамды жазыныз. Кейін - «өте кернеулі», «менің ең жақсы командиром», «өзінің психикалық күйін игеретін», «тапсырманы жақсы орындайтын» және «өзінің жекелік ресурстарын мобильдейтін» жазыныз. Оң жақ бағанда (көрсетеміз) мақал мәтелдер берілген. Бірінші мақалға қараныз: « жеті рет өлшеп – бір рет кес». Сіздің көзқарасыныз бойынша, бұл сіздің экстремальды жағдайынызға сай ма? Егер сай деп санасаңыз – лайықты ұяшыққа қосу немесе қанат белгісін қойыныз, егер сай деп санамасаныз – ештене қоймай бос орын қалдырыныз. Бұл мақал сіздің экстремальды жағдайынызға келісема? Сонымен әрбір мақалға әр объектті экстремальды жағдайға «үйлестіріп» көрініз (бланкіден көрсетініз)». Бұл әдістемені өткізгеннен кейін біз зерттелушінің зерттеуге қатысуына алғыс айттық.

    Берілгендердің құралын және құралдарын бекіту: респонденттің берген жауабын сұхбат өткізу процесінде біз қағаз ретінде жазып алдық. Семантикалық дифференция типі бойынша әдістемені жүргізуде әр зерттелушіге бланкі берілді.

    Дәл сол күні семантикалық дифференция типі бойынша өткізілген әдістеме компьютердің Microsoft Excel бағдарламасының бетіне еңгізілді.

    Нәтижелер: эмпирикалық зерттеу жүргізгеннен кейін біз сұхбат сұрақтарына жауап берілген 35 қағаз бетті және семантикалық диффернеция типі әдістемесіндегі толтырылған 35 бланкіні алдық. Сонымен қатар берілген соңғы әдістеме Microsoft Excel –ге еңгізілді. Олар дәл бланкіге толтырылғандай компьютерге еңгізілді, бірақ қанат белгісінің (немесе қосу) орнына лайықты ұяшыққа бірлік қойылды, ал бос орынға –нөл саны қойылды. Берілгендер осы күйінде компьютерге еңгізіліп, алдағы уақытта STATISTICA бағдарламасында өңделеді. Осы бағдарламаның көмегімен факторлы анализ өткізілді. Әрбір фактор бойынша шкала жіктеуде кесте бойынша көрсетсек:

    Фактор 1Фактор 2Фактор 3Фактор 4Фактор 5Жеті рет өлшеп- бір рет кес. 0,56 -0,320,280,100,07Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз0,43-0,05-0,15-0,030,50Қасқырды аяғы асырайды0,54-0,06-0,140,48-0,15 Маған сырдың суы сирағынан келмейді,маған таудың әлі жетеді0,080,71-0,09-0,080,19Тыныш жүрсен алсықа жетесін0,30-0,250,630,06-0,09Қорқынышта көз ұлы-0,310,200,440,380,13Жалғыз далада жауынгер емес0,060,180,700,030,03Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,570,270,080,180,19Сақтағанды құдай сақтайды0,29-0,150,59-0,040,26Қазақ шыда –атаман боласын0,74-0,060,050,010,02Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме0,170,070,150,070,77Темір ыстықта қақ құй0,740,06 -0,030,090,05Жеңіс қамқорлықты сүйеді0,000,13 -0,150,740,19Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі0,56 -0,160,080,120,18Судағы қаздай -0,070,700,040,230,06Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын0,240,140,200,330,46Көз қорқақ, қол батыр.0,610,040,16 -0,020,24Өзін өлсенде,жолдасынды сақта0,690,040,14 -0,220,20Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,030,090,280,74-0,06Үміт соңғы өледі0,700,060,22 -0,080,07

    Сосын кесте түріндегі әрбір фактор текстік файлға аударылған, жүктеу шкаласы кемітіліп орналастырылған, ал ал өте әлсіз жүктеулер «обсечены»:

    Фактор 1 (21%)

    Казак шыда –атаман боласың 0,74Темір ыстықта қақ құй 0,74Үміт соңғы өледі 0,70Өзін өлсенде,жолдасынды сақта 0,69Көз қорқақ, қол батыр 0,61Өмір сүрсек – осылай сүреміз 0,57Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,56Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,56Қасқырды аяғы асырайды 0,54Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз 0,43Тыныш жүрсен алсықа жетесін 0,30

    Оппозицияда:

    1. Қорқынышта көз ұлы : -0,31

    Фактор 2: (23 %)

    Маған сырдың суы сирағынан келмейді,маған таудың әлі жетеді0,71Судағы қаздай0,70Күшін болса ақыл керек емес0,60Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,27Қорқынышта көз ұлы0,20Жалғыз далада жауынгер емес0,18Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын0,14

    Оппозицияда:

    1. Жеті рет өлшеп- бір рет кес: -0,32
    2. Тыныш жүрсен алсықа жетесін: -0,25
    3. Жеңіс қамқорлықты сүйеді: -0,16
    4. Сақтағанды құдай сақтайды: -0,15

    Фактор 3: (19 %)

    Жалғыз далада жауынгер емес 0,70Тыныш жүрсен алсықа жетесін 0,63Сақтағанды құдай сақтайды 0,59Қорқынышта көз ұлы 0,44Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,28Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,28

    Оппозицияда:

    1. Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз: -0,15
    2. Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі: -0,15
    3. Қасқырды аяғы асырайды: -0,14
    4. Маған таудың әлі жетеді: -0,09

    Фактор 4: (9 %)

    Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі0,74Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең0,74Қасқырды аяғы асырайды 0,48Қорқынышта көз ұлы 0,38Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын 0,33Судағы қаздай0,23Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,18Күшін болса ақыл керек емес0,17Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,12

    Оппозицияда:

    1. Өзін өлсенде,жолдасынды сақта: -0,22
    2. Маған таудың әлі жетеді: -0,08
    3. Үміт соңғы өледі: -0,08

    Фактор 5: (6%)

    Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме 0,77Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз 0,50Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын 0,46Сақтағанды құдай сақтайды 0,26Көз қорқақ, қол батыр0,24Өзін өлсенде,жолдасынды сақта 0,20Маған таудың әлі жетеді0,19Өмір сүрсек – осылай сүреміз0,19Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі 0,19Жеңіс қамқорлықты сүйеді 0,18Қорқынышта көз ұлы 0,13Жеті рет өлшеп- бір рет кес 0,07Үміт соңғы өледі 0,07

    Оппозицияда:

    1. Күшін болса ақыл керек емес: -0,37
    2. Қасқырды аяғы асырайды: -0,15

    Содан кейін STATISTICA бағдарламада суммалық матрица бойынша, барлық зерттелушіге берілген нақты ұшықтар бойынша корреляционда анализ өткізілді. Корреляци онды анализ көмегімен біз барлық объект аралығындағы ІІБ қызметкерлердің экстремальды жағдайдағы ресурс күйінің ерекшеліктердің толық көрінісін алуға мүмкіндік беріп зерттелген.

    Я мен болашақтаҚорқақұшқалақжаңылушыӨте кернеуліменің жақсы командирімөзінің жағдайына ие болуТапсырманы жақсы орындайтынорындайтынӨзінібабарлық ресурстарын мобилизациялайтынМен экстремальды жағдайға дейін0,80,901-00,50,8қ0,80,70,8Мен экстремальды жағдайда0,91-0-00,60,90,90,90,9Мен болашақта(үш жылдан кейін)01-00,50,90,90,90,8қорқақ0,10,20,10-0-0-0 ұшқалақ0,4-00-1-0-0 жаңылушы 00-0-00 Өте кернеулі0,50,50,40,5Менін жақсы командиром0,90,90,9Өзінің жағдайына ие болу11Тапсырманы жақсы орындайтын1

    Берілген сұхбатта алынғандар сапалы контент – анализ көмегімен өңделді. Контент – анализдегі кодтың атауы интерпретацияланған фактор атымен лайықты. Анализдің бірлік сапасы ретінде айту мағынасы айтылды. Әрбір жыл сайын бұл бөлек форммулярда құрылды немесе қолданылды, осыған сәйкес,9 формуляр алынды, кейін әрбір сұхбат анализденді: релевантты кодқа әртүрлі формуляр үзіндісі лайықты атпен қойылды. Әр жағдайда сөзбен сөйлемнің мағынасын анықтайтын синонимді, осы немесе басқа тақырыптағы фрагментке шешім с апасы қолданылды. Бұндай жол формальды кодтаудан қарағанда латентті кодтау деп аталатын Л.Ньюман 1997 толтырылған кодтық формуляр №4 қосымшада келтірілген. Кейін әрбір формулярдың мазмұны түсіндірілді.

    Талқылау :

    Өткізу нәтижесінде 5 фактор көрсетілген. Бұл факторлар ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайдағы ауыспалы маңыздылықты туғызады.

    Әрбір мақал және мәтел бір жағдайды білдіреді. Қазіргі біздің тапсырмамыз- шкала азмұныі интерпретациялау факторы бойынша анализдеу. Бұл өзіміздің маңызды екінші құрамды интерпретациялауда қолданамыз. Белгіленген бес факторлар 21,23,16,9 және 6 % жалпы дисперсимен түсіндірілді.

    Бірінші фактор бойынша ( жалпы дисперсияның 23 пайызы бойынша келесідей мақал мәтелдерді қалыптасу факторлы жүктеуді зерттелді:

    Казак шыда –атаман боласын- 0,74

    Темір ыстықта қақ құй- 0,74

    Үміт соңғы өледі- 0,70

    Өзін өлсенде,жолдасынды сақта- 0,69

    Көз қорқақ, қол батыр- 0,61

    Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,57

    Жеті рет өлшеп- бір рет кес- 0,56

    Жеңіс қамқорлықты сүйеді- 0,56

    Қасқырды аяғы асырайды- 0,54

    Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз- 0,43

    Тыныш жүрсен алсықа жетесін- 0,30

    Оппозицияда:

    Қорқынышта көз ұлы -0,31

    Факторлық жүктеу берілген шкла мазмұнындағы факторлы суреттеуде көрсетеді,сол полюстегі өзі немесе басқа полюске қатысты. Бірінші фактордың жағымды полюсі біздің көзқарасымыз бойынша жағдайдың маңызды аспектісін, экстремальды жағдайдағы қызметкерлердің көңіл – күйін тудырады. Көңіл –күй –бұл « жалпы барлық ппсихикалық процесске әрекет ететін жағдай. Бізге анық болып табылатын адамның көңіл-күйі көбінесе берілген жағдайлардағы яғни, белгілі бір оқиғалармен анықталады.

    Шкала мазмұнын талдай отырып, біз берілген «оптимизм-қорқыныш» білдіреді деп шештік. «Оптимизм» терминінің орнына «батылдық» терминің қолдануға болады. Бірақ мақал және мәтелдердің мағынасы «оптимизм» терминін таңдауда ғана адекваттылықты көрсетті.

    «Оптимизм» және «қорқыныш» терминінің әртүрлі жоспарлануы жайында көңіл күйді анықтайт ын с ұрақтар туады, ал қорқыныш жағдайында көңіл күй деп айтуға келмейді. Бірақ А.О Прохоров « қорқыныш барлық психикалық процесстерге әсер етеді. Қорқыныш жағдайында өте жоғарғы интенсивтілік бар», бізге көрінетін интенсивтілік жалпылық жағдайларын біріктіріп тұратын оптимизм және қорқыныш. Сонымен қатар, біздің ойымызша оптимистік көңіл-күй адамның жеке ресурстарын кеңейтіп, қорқыныш жағдайларын жабады. Оптимистік көңіл күйді экстремальды жағдайдағы қорқынышты игерудегі бір қажеттілік деп қарастырамыз.

    Шкала мазмұнын анализдеуде полюстің бірінші Осгудттік базистік факторлық «күш» көрінісінде жекелік күшін көрсетеді.

    Екінші белгіленген фактор (21% жалпы дисперсиялы) шкаланы қосады:

    Маған сырдың суы сирағынан келмейді

    Маған таудың әлі жетеді- 0,71

    Судағы қаздай- 0,70

    Күшін болса ақыл керек емес- 0,60

    Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,27

    Қорқынышта көз ұлы- 0,20

    Жалғыз далада жауынгер емес- 0,18

    Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,14

    Оппозицияда:

    Жеті рет өлшеп- бір рет кес -0,32

    Тыныш жүрсен алсықа жетесін -0,25

    Жеңіс қамқорлықты сүйеді -0,16

    Сақтағанды құдай сақтайды -0,15

    Мақалдар және мәтелдердің күй жағдайларының ұғымын сипаттауда (яғни, біздің көзқарасымыз бойынша, экстремалдьды жағдайдағы күй жағдай дұрыс) жағымсыз жүктеулер болуы мүмкін. Бірақ айтып кеткендей жүктелу белгісінің маңызды факторы интерпретация мәніне ие болмайды. Алынған факторлар біздің көзқарасымыз бойынша субъекттің мінез –құлқынын ұғымталдылығын мінездейді. Егер (жүктеу белгісі), фактор поллюсі мінез-құқының ағаттық, дәлелсіз тәуеклділігінің дұрыстығын айтатын болса (арандатушылық) ал жағымсыз фактор – есептердің дұрыс емес әрекеттерінің негізін құрайды. Біздің пікірімізше, шкалалардың ұстануы, факторлардың құраастырылуы, осылардың барлығы Осгудттың негізгі бағалау факторларынан көрінеді. Бірақ біқзер осы факторға қорытынды жасап, және оны арандатушылық және ұғымталдылық деп атадық.

    Үшінші фактор (16 жалпы дисперсиялық) шкалалармен көрсетіледі:

    Жалғыз далада жауынгер емес- 0,70

    Тыныш жүрсен алсықа жетесін- 0,63

    Сақтағанды құдай сақтайды- 0,59

    Қорқынышта көз ұлы- 0,44

    Яғни бізге көрініп тұрғандай күй- жағдайлардың жалпы қайнар көзі айтылған мақалдардың барлығы сақтыққа алып келеді. Сатықта адамның қасиеті және күй жағдайлары сияқты қарастыруға болады. Экстремальды жағдайда эффективті әрекеттердің нәтижесін сақтық жағдайы ретінде болжауға болады, бірақ керексіз сақтық адам қорларының мобилизациялауларында орналасқан. Контент-анализ сапасын растайтын болсақ, қайсысыда осы тарауларда бөлінген факторларға сай келеді.

    Төртінші (әлсіз) фактор (9 дисперсиялық) келесі шекараларды қосады:

    Күштіге әрқашан –әлсіз кінәлі- 0,74

    Суға кеткенді құтқару, өзін құтқарумен тең- 0,74

    Қасқырды аяғы асырайды- 0,48

    Қорқынышта көз ұлы- 0,38

    Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,33

    Судағы қаздай- 0,23

    Өмір сүрсек – осылай сүреміз- 0,18

    Күшін болса ақыл керек емес- 0,17

    Жеңіс қамқорлықты сүйеді- 0,12

    Оппозицияда:

    Өзін өлсенде,жолдасынды сақта -0,22

    Дұрыс фактор полюсінда мақалдар және мәтелдер орналасқан, біздің көзқарасымыз бойынша, индивидуализмнің қайнар көзі яғни, эгоизм, басқаларға көмектесуге тілегі жоқ болуын иемдену. Әсіресе осы мағына ең үлкен факторлық жүктемесі бар бірнеше екі мақалда тапсырады. Мақалдың бірінші мазмұнында үлкен жүктемесі бар, өзара жәрдем көрсету, бірге қатысу, өз жолдасына көмек көрсетуге даярлық туралы айқын айтылған.

    Бұл фактордың шкалаларының мазмұны Осгудовскийдің классикалық «белсенділік» факторын еске түсіреді. Бірақ біз өзімізідң түсіндіруімізді айқындауды шештік, біздің зерттеуіміздің м ақсаттарын қарастыра отырып, осы факторды индивиуализм өзар жәрдем деп атадық.

    Соңғы бесінші фактор ( 8 дисперсия) келесі шкалаларды қосып жатыр:

    Қасқырдан қорықсан орманға жүгірме- 0,77

    Құлақ баудың артынан кірісіп әлретті емес деп айтпаңыз- 0,50

    Бәрінен бұл шіркінді бастау қиын- 0,46

    Сақтағанды құдай сақтайды- 0,26

    Көз қорқақ, қол батыр- 0,24

    Өзін өлсенде,жолдасынды сақта- 0,20

    Оппозицияда:

    Күшін болса ақыл керек емес -0,37

    Қасқырды аяғы асырайды -0,15

    Фактордың бірінші полюсі мақалдардың мазмұнын олардың жалпы қайна көзін: яғни, өзін –өзі бақылау субъектісін,икемділікті өз күшімен басқару, «өзін –өзі ұстау» өз жағдайларныдды бағындыра білуді көрсетеді. Ал оппозицияда керісінше,қарама –қарсы мақалдар оналасқан, яғни мақсатқа бағыттамаған белсенділік,мінез-құлықтың бақылаусыздығы. Санасыздық психикалық көрінулері белгіленген. Бесінші факторды біз «өзін-өзі бақылау- санасыздықтың (спонтандық) көрінуі» деп атадық.

    Осы үлгімен, жоғарыда айтылып кеткен Varimax қағидасымен 5 салыстырмалы тәуелсіз фактор нәтижеленді. Оларды санап шығып, экстремальды жағдайдағы адамның күй –жағдайына арналған пайдалы мақалдарды дұрыс полюске қойамыз.

    1. Оптимизм-үрей
    2. Ұғымталдық-арандатушылық
    3. Сақтық
    4. Өзара жәрдем-индивидуализм
    5. Өзіндік бақылау –жете танылмаған көріну.

    Сонымен, қорлық күй- жағдай үлгілері дұрыс полюске бөлінген факторлардың негізін біріктіріп жатыр. Статистикалық өңдеу нәтижесінде алынған матрица жиынтығы,корреляциялық талдау түсіндіруіндегі суреттерді қосады. Егер факторлық талдау дескрипторлармен өткізілген болса, онда корреляциялық- объектілермен өткізіледі. Қабылдау ынғайлылығына арналған корреляциялық талдау нәтижелерінің кестесін осында өткіземіз:

    мен экстремальды жағдайдаБолашақтақорқақұшқалақОжаңылушыӨте кернеуліМенін жақсы командиромөз жағдайына ие болуТтапсырманы жақсы орындайтынҚөз қорларын мобилизациялайт ынЭкстремальды жағдайға дейін0,80,90100,50,80,80,70,8Мен экстремальды жағдайдамын0,91000,60,90,90,90,9Мен болашақта(үш жылдан кейін)0100,50,90,90,90,8қ орқақ 0,10,20,10-0-0-0 ұшқалақ0,400-1-0-0жаңылушы00-0-00Өте кернеулі0,50,50,40,5 Менін мжақсы командиром0,90,90,9Өз жағдайына ие болу11Тапсырманы жақсы орындайтын1

    Корреляциялық әдіс қандайда үлгімен бір құбылыс немесе басқа өз динамигіне әсер ететін байланыстарын көрсетеді. «Корреляциялық тәуелділік кейде себеп сияқты түсіндіріледі( яғни егер х, у-пен корреляциялланса, онда х, у-тің себебі болып есептелінеді). Бұл тек арнайы оқиғаларда ғана бірсыпыра шың болып келеді. Кореляция тәуелділік өлшемінің себебі емес, сонымен қатар олардың ұқсастарымен және жалпы себептердің тәуелділігімен байланысты».

    Сонымен қорытындыға кірісейік. Ю.Д. Блувштейн «корреляциялық талдаудың қиын тапсырмалары корреляция коэффиценті деп есептелмейді, таныстырушы өзімен таза техникалық процедураны, атап айтқанда табылған коэффициентті түсіндіреді. Творчествалық тапсырмалар дұрыс түсіндіріледі» деп есептеді [42.57 б].

    Ең алдымен сыналатын объектілердің ұсынуында толық сәйкес келетін фактіні белгілеп аламыз «өз күй жағдайына ие болатын», «тапсырмаларды жақсы орындайтын» және «өзінің барлық қорларын мобилизациялайтын» бұл өзгергіштер өзара байланысты және жалпы себепке ие болуы мүмкін. Егер қызметкердің күй – жағдайлары оптимальды болса(факторлық талдау нәтижелеріне оптимистік көңіл-күй сәйкес келеді) онда ол өзінің күй жағдайын жақсы бақылап, яғни, «өз –өзін ұстап» барлық жеке қорларын мобилизациялап және өзінің қызметтегі тапсырмаларын жақсы орындайды.

    « Мен экстремальды жағдайға дейін» объектісі, «мен экстремальды жағдайдамын» және (0,8 және 0,9 сәйкес) объектісімен биік коэффицент корреляцияларды иемденеді, яғни, респонденттердің пікірі бойынша,экстремальды жағдайда олардың күй –жағдайлары « дейін» және «кейін» практикалық басқа өзгергіш арақатынасын бақылап отырамыз.

    Экстремалды жағдайда қысым (напряжение) мәнсіз, бірақ (0,6-ға) өскен «дейін» (0,5) және «кейін» (0,5) қатысады. «мен жағдайда» (мен болашақта сияқты) «менің жақсы командиром», «өз күй жағдайыма ие болатын» және « тапсырманы жақсы орындайтын» өте биік корреляция коэффиценттері болады.

    Осы сынақ сенім туралы нәтижені куәландыруы мүмкін, оларда с аналған объектілер сияқты күй – жағдай болады. Бірақ экстремальды жағдайда өз күй – жағдайларына «қорқақтың» (-1) күй – жағддайларымен қарама –қарсы қойып салыстырады. «Экстремальды жағдайға дейін» және «болашақта» өз күй –жағдайын, «қорқақтың» (екеуінің оқиғалары да -0) күй – жағдайымен ешбір арақатынасын белгілемейді.

    «Қорқақ» корреляция коэффиценттері өте аласа үш объектіден тұрады: ең «биік» коррелляция коэффиценті 0,2 («жаңылушы» яғни, үрей күй- жағдайлары жұмыстағы қателермен байланысты) сондай –ақ (0,1) күштену және (0,1) тұрақсыз жағдайларымен тенденцияларымен ұқсас күй жағдайлары болады.

    Жұмыста қателер тұрақсыз күй –жағдайлармен (корреляция коэффиценті 0,4) байланысты. Сонда тұрақты жағдай өзіне тән әрекеттерінде ойлану, тапсырмалардың қатесіз орындалуына ұғымталдылықпен қарауға жағдай жасайды. Бұл нәтижелер екінші бөлінген «арандатушылық –ұғымталдылық» факт қорларымен қатынаста болады.

    Экстремалды жағдайда күштену деңгейі «Менің жақсы ком андироме» (0,5), «өз күй –жағдайына ие болатын» (0,5), «тапсырмаларды табысты орындайтын» (0,4) және «өз қорларын мобилизациялау» (0,5)қызықты болды.

    Л.В Куликованың пікірінше, «күштенуді өзінің мінез-құлық және әрекеттерін талап ететін жоғарғы қызметтері болуы мүмкін. Ол жалпы тепе – теңдіктің бұзылуы сияқты және қандай да бір кездесу кезінде факторлық жағдайлардың қателерінен мінез-құлықтың өзгеруі» айқындалды [43.144-158 б]. Сонымен ,экстремальды жағдайда күй жағдай жеке қорлардың мобилизациялауына арналған қажетті күштенудің қатысуымен сипатталады. Бірақ, бұл деңгей өте биік болмауы керек. «Ұзақ жоғары күштену жеке адамның энергетикалық қорларын және қызмет сапасын төм ендетуі мүмкін». Осы үлгімен, корреляциялық талдаулармен және фактордың түсіндіруіне сәйкес, ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй –жағдайларын келесідей ерекшеліктермен сипаттауға болады:

    1. Қызметкер оптимистік көңіл –күйде.
    2. Күштену күй жағдайы қызметкердің жеке қорларын мобилизациялау жағдайын жасайды, біра ұ ол өті ұлы емес.
    3. Қызметкер өзінің психикалық күй – жағдайларын бақылап отырады.
    4. Ол сақ
    5. Өз жолдасына қажетті көмек көрсеру және оған көмектесуге сенімді болу.
    6. Өзінің әрекеттерінде ойлану, салмақты болу.
    7. Тапсырмаларды қатесіз орындау жағдайында, ұғымталдылық әрекеттерін жасау.

    Сонымен, біз экстремальды жағдайдағы УВД қызметкерлерінің қорлық күй-жағдайларының ерекшеліктерінің тізімін алдық. Сапалы контент-анализ сұхбатымен өткізілгендерге (респонденттер – семантикалық дифференция әдістемесін орындаған ІІБ 35 қызметкерін сынады) оқылатын күй-жағдайының маңызды мінездемелерінің тереңдетуге және айқындатуға рұқсат етіледі. В.А.Ядов ойынша,сапалы жақындық ақпараттық дискретті мінез – құлығын жеңіп, суреттеуде бүтіндікке және түсіністікке жетуге рұқсат етеді дейді.

    А.В.Войскунского және С.В.Скрипкина пікірлері сәйкес, «жаңа үлгі құру мақсатымен сапалы талдауды бастау, ұғымдардын оқылатын мәтінінде субъективті мағыналарды ұстау, респонденттің логикалық мамнына кіру, зерттелушіге арналған» [44.103 б].

    Контент анализ категориялары, бөлінген факторлық талдау нәтижесінде, бізбен факторлар реті нде қолданылған болатын еске түсірейік. Сапалы талдау нәтижелерінде «заңға сиюшылық» бөлінген фактордың(оның полюсының) қорлық күй жағдай ерекшелектерін іспен көрсетіп немесе жалғандығын әшкерелеп отырады.

    Экстремалды шарттарда ІІБ қызметкерлерінің оптимизмі өзінің жағдайын және жақсы үмітпен қанағаттанушылығын айтады. Оптимистік көңіл күйдегі қыхзметкер неге қабілетті қарауға, өзін тексере алуға,осындай шарттарға түскеніне мәз болады. Мұндай қызметкер уақытты бекер жоғалтамын деп есептемейді. Ол өзін бағаалай біледң және осында керек екендігіне сенімді.оптимистік көңіл-күй құруына қызметкерлердің ұжымында қолайлы климат жағдайы жасалып жатыр. Респонденттің айту бойынша,әзілдер, әндер,әңгімелер, анекдоттар көңіл –күйді көтереді.

    «Үрей» күй жағдай категориясы экстремальды жағдайда әр респонденттің күй – жағдай сынағында санаулы болып көрсетті.(факторлық талдау нәтижелерін түсіндіре отырып, біз үрейін күй жағдайын эмоциялардың күшейте түскендігін көрсеттік). Үрей ақпараттың жетіспеушілік себебімен өте жиі көрінеді. Қызметкерлердің көбісі өліктен қорқады. Бірсыпыра қызметкерлерде үрей тапсырмаларды және әркеттердің орындалуына кедергі жасайды: «егер бір мәрте қорқып қалса, онда екінші бірде бармайсын». Бірақ басқалардың ойынша, үрей жинауға көмектеседі: «тек қана ақымақтар қорықпайды». «егер үрей сезімі мұқалса, онда сен – жақсы нысана», «үрей- бұл өзін –өзі сақтау сезімі, егер ол болмаса, онда сен – өлген адам» және т.б. Үшінші үрей рөлін нақты жағдай тәуелділігімен бағалады: «кейде үрей паналауға көмектеседі, ал қашан әрекеттерге кедергі жасап, шатастырады: бір істеуді қаласан, басқаша шығады».

    Арандатушылық қызметкер әрекеттерінде гранат атқышпен жұмыс іст ейтін тәртіптің сұрыпталуы бойынша, алдыңғыға шығу үшін өзінің қызығушылығын қанағаттайды. Осындай әрекеттерді құмар күй жағдайлары, қызығу, «аңшы» сезімі бірінші жоспарға шығады. Бұл кезде қызметкер өзінің әрекеттері жағымсыз нәтижеге алып келуі мүмкін екендігі туралы ойланбайды. Екі респондент сезімі арманшылдары туралы пікірлерін айтты. Бұл сезім олардың зардаптары жоғалғанда алғашқы кезде көрінді. Бүгінгі анадатушылықты жеңіл ойлылықтың, абайсыздықтың, қызушылықытың, ырықсыздықтың көрінуі сияқты сипаттауға болады. Мұндай күй –жағдайларда қызметкер өзін және қоршағандарды қауіп қатерге ұшыратып, дәлелсіз тәуекелге барады. Экстремальды жағдайда ІІБ қызметкерлерінің пікірі бойынша, мінездемені жинақтылық күй –жағдайына ұғымталдылық, ойлану әрекеттері маңызды. Осы сылтаумен (35-тің) 24 респонденттің көпшілігі пікірлерін айтты. Респонденттердің біреуі «өзін-өзі ұстау» бұл метафора күй –жағдайы деп айтты. Осы категориядан басқа сөз сөйлеушілерді әкелеміз: «шыныңда, мен автоматты емес, ұғынылған іс істедім», «әрдайым ойландым» , «бұл қалай болуы мүмкін, лезде елестеттім» , «барлығы тірі қалуы үшін, жағдайды ұғынып, бақылап отырасын». Осыған байланысты , жинақтылық күй жағдайында қызметкер жағдайдың үстінен бақылап, шешім іздейді: «миға жылдам- не істеп, не қолдану керек, уақытты ұту керек», «ми жылдам жұмыс істеп- осы жағдайдан шығудың жолын іздейді». Осындай күй –жағдайларындағы қызметкерлердің мінездемелері ұғымталдық және өз әрекеттерін ойлауы сияқты жеке қорлардың мобилизациялауына жағдай жасайды: «басқаларға зиян келтірмеу үшін, барлық күшті мобилизациялап- шығар жолды іздеуге тура келеді», «саналы іс істеп, жағдай мобилизациялануға көмектесті».

    «Ең бастысы- жағдайды бағалау, ал сонан соң тұйық жағдайдан шығуға арналған өлшемдерді қабылдау», «ең алдымен, не іст еп жатырсын, тек жылдам ойлау қажет, бұған уақыт аз». Сонымен экстремальды жағдайда жағдайды бағалау, әрекеттерді ойлану маңызды.

    Тыныштық күй-жағдай әрекеттердің дұрыс және айқын орындауға жағдай жасалды: «неге абсолютті тыныштық, басымызда барлығы лезде орналасты, не және қалай істеу керек», « жиналған, тынық артық ештене бысымызға өрлемеді, барлығы ұғынылған», «сенделіп жатқан жоқсын ,барлығын ұғынасын».

    Сонымен қатар, экстремальды жағдайдағы қызметкерлердің әртүрлі бөлшектерінің,олардың көрінуіне ойлану пайдалы болуы мүмкін.

    «Онда қалай болады, солай адаммен, көбірек сөйлеу керек. Жауынгерлердің әрекеттеріне қатысқан болса – жаңадан келгендермен сөйлесе алады», «жауапсыз үрей үшін, ол үшін адамдар онда жауап беретінің ,барлығы бақыланатынын түіндіру керек».

    Сақтық. Бұл сапалы контент-анализбен бөлінген факторлық талдаудың үшініш фактор атымен сәйкес. Ол әртүрлі респонденттердің сөйлеулерінің т ек төреуі ғана көз алдына келген. Оларды әкелеміз: «өш алуды қалады, бірақ сақтық сезімі женді», «ең бастысы – сақтық және назар», « барлығы бақылау астында». Экстремальды жамғдайда сақтықты қажет етеді, ол өзін қауіп қатерден сақтау, жағдайды бақылау, қатесіз іс істеуге көмектеседі. Сақтық үрейге қарама –қарсы шықпайды, жеке қорлардың мобилизациялауына жағдай жасайды.

    Өзара жәрдем- бұл ұжымдастық, жолдастық сезімдері түрінде болады. Өзар жәрдемді «шынтақ сезімі» деп атауға болады. Оның көрінуі көп қырлы: командир жауаптылығы үшін өзіне бағынышты, тәлімгерлік, қызметкерлер бір біріне көмектесу, қаза тапқан жолдастары үшін ауыру, ұжымда қолайлы атмосфера болу. Экстремальды жағдайда не жетпеді деген сұраққа мынадай сұрақтар кездесті: «қасымда тағы да біреу болғанын қаладым» , «Марат досымың жауынгерлік серіктестігі жетпеді», «жақын, сенетін адамдар жетіспеді».

    Ал экстремальды жағдайда не көмектесті? Достық. « достық сүйіспеншілік, әзіл көмектесті». «Ең бастысы- достық және сенімід иық», «қорлар тек қан достардан, ең негізгісі ұжымдық», «өз досын үшін өш алу, көмектесті», « ұжым тату болды – осы көмектесті».

    Көріп отырғанымыздай, қызметкерлердің ұжымдағы атмосферасы үлкен мағына береді. « бізде ұжым бірыңғай болды», «өте жақсы ұжым болды-қорғанушылық сезімі болды, әрқашан сені сүйемелдейтін», « ұжым жақсы болды, бір-бірлерін тастамауға келісіп алды», «командирге тәуелді болды,бізде жақсы болды», «командирлермен – бүтін болдық, бірге тамақтандық, іштік, ұйықтадық. Өз кезегінде, командир: «жауаптылық сезімі үшін бағынышты болдым», «бірденені түзету үшін жауынгерлерге лақтырсан, автоматты стресс тәртібінде жұмыс істейсін», «сезімдеріне ие болуды оқытамыз- күрделі емес тапсырсаларды беріп, өзіне қалай ие болатының қараймыз. Жасырып айтқанда, жастарды жасыруға қажетіндей талаптанамыз».

    Жолдастарының опат болуы- өте ауыр сезім: «жолдастарын, достарын жоғалту өте аянышты- ауыр сезім болды», « он алты адам өлді- аянышты». Респонденттердің бірі ашық кеңістікте ату астында қалғаны туралы әңгімеледі. Тек қана жіңішке ағаш ол үшін қызмет етті. Басқа бейтаныс жауынгер осы ағаш астында жатты. «мен өзімді құтқаруды қаладым, ол туралы ойламадым, бұның барлығы санасыздық». Санасыз деңгейде өзін өзі сақтау инстинк сезімі әрекет етеді.

    Басқаларға көмектесуге тілегі жоқ, өз күшіне есеп беру, менмендік яғни, өзара жәрдемге қарама –қарсы жағдай индивидуализм болып табылады. Индивидуализм тек қана екі тойтарысты тауып алған. Бірінші оқиғаның себебі, біздің көзқарасымыз бойынша, қызметкерлер арасындағы қарама –қатынас шаршаусыз қызмет етті. «ұрды , онда өлтіре жаздады, міне тыртықтар және мпенде оларды ұрдым, маған физикалық күш жетіспеді. Әрбіреуіне дәлелдеу керек болды». Келесі жағдайдың себебі ұжымдағы жағымсыз атмосфера, сондай –ақ жеке қызметкер ерекшеліктері болды. « әркім өзі үшін, ешкім м енің өмірімді құтқармайды».

    Егер әрекеттетдің ұғымталдылығы жоғарыда қаралғандай, жинақтылық күй – жағдайы мінездемелері ерекше болса, онда өздік бақылау кең ұғым, яғни, өзінің күй – жағдайларымен әрекеттеріне субъект бақылауын қоосады. Өз –өзінді бақылау үшін салмақты болу керек. «Тыныштық» сөзі көптеген әртүрлі респондент сөздерінің варияцияларында кездеседі: «өзінді табытта елестеттім, әдемі болмаймын. Бірақ тыныш отырдым, күтем» , « мен тынышырақ болдым, екінші рет бардым» , «көбірек тыныштық керек болды», « сезім тынық, әлсіз жеңілірек болды», «тереңірек дем алып, жұбанып алып, жұмыс істеу керек», «мен салқын қанды, тынық болдым», « ең бастысы тынық, салмақты жағдайды бағалай білу».

    Экстремальды жағдайға ең маңыздысы мобилизациялауға даярлық: барлық уақытта бірдене күтесін, сондықтанда әрқашан бәріне даяр болу керек», «атулар: мұндай жағдайға тап болиау керек», « ең бастысы – өз өзінді ұстау». Респонденттің ішінен өздік бақылауға арналған сөздің біреуін теріп алдық: «зерделі бас, не істеп жатқанынды, екінші бірде қайталамайтынынды нақты біліп отырасын».

    Өзінің жете танылмағандығы туралы, яғни импульстік, автоматты, санасыздық, спонтандық көрінулері жайлы экстремальды жағдайда (35 –тің) 31 респонденті пікір айтты. Осыған байланысты осы категория өзіне барлық психикалық және физикалық субъект көрінулерін қосты. Ең алдымен өзін өзі сақтау инстинк сезімі. Бұл сөз тіркесі жеті респонденттің сөздерінде кездеседі. «Бұл сезім көмекті көрсетеді», бұл брінші кезекте көрінеді. Жете танылмаған көрінулер категориясы дене көрінулерімен көрсетіліеді, олар эксртемальды жағдайда өздігінен пайда болатын оқиғалардың басым көпшілігінде көрінеді: «дене шаршағанды сезеді» , «салқын тер», «денеде әлсіздік барлық жерде», « күштену, жағымсыз түйсік» , « қалтырау, салқын т ер, толқын». «аяғымда, қолымда дірілдеді, салқын тер», «парашютпен секіру», «мақталы аяқ қалтырады». Біздің көзқарасымыз бойынша, қызметкерлерге бұл көрінулерден қорықпауға, олардың санасымен қабылдауын бақылап жағдай жасайтынымызды алдын ала түсіндіру керек.

    Экстремальды жағдай шарттарында уақытты қабылдау кейде алмасып жатады: « уақыт тоқталды, өмірдің бәрі көз алдымызға жылт етті», « уақыт бая өтті, себебі мәселе көбірек болды» , «соғыс ұзаққа созылатын сияқты, шыныңда басында бір екі минут шабуыл» көріп отырғандай, уақыт бәсендеп жатыр.

    Экстремальды жағдай кезінде респондентреді әртүрлі күй жағдайлар және жағымсыз сезімдер болды: ашу, үрей, толқындау, өкініш, састыру, сасқалақтау анықсыз сезім, естен тану, таң қалу, шыңайы емес сезім,зәбірлеп қайғы болды. Сонымен қатар жағдай басында көптеген респонденттер автоматты іс істеді, «ұғынылған шешімдерді қабылдап, сонан соң айналаға қарап, бастайсын». Басқалар өз әрекеттерінде автоматты мінез-құлығын көрсетті, «дәл осылай әрекеттер жасалды, машықтанды». Оптималды нұсқа жағдай талабының тәуелділігінде,ұғынылған және автоматты әрекеттер болып есептелді.

    Шығарулар. Сонымен, бізгбен осы жинауға арналған екі әдістеме: сұқбат және семантикалық дифференция әдістемесі өңделетін болатын. Егер сұқбатта біз экстремальды жағдайдағы респонденттің күй жағдайын ұғынылған суретін ал сақ. Онда санасыздық қатынасын күй жағдайын айқындау үшін бізге СД әдісін сынауға рұқсат етті.

    Зерттеуде ІІБ 35 қызметкерін қатысуға қабылдады. Бұлар факторлық талдаулардың және әдістет арқасында өңдеуге ұшыратылған болатын. Нәтижесінде біз экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерінің қорлық күй жағдай ерекшеліктерінің тізімін алдық:

    1. Қызметкер оптимистік көңіл- күйде
    2. Күштенуді қызметкер жеке қорлардың мобилизациялауында жағдай жасалды, бңрақ ол улы емес;
    3. Қызметкер өзін психикалық күй жағдайын бақылауды жүзеге асыру.
    4. Ол сақ
    5. Қажет кезінде жолдасына көмек көрсетеді.
    6. Қызметкер салмақты, өзінің әрекеттерін алмастыруда рұқсат етілді.
    7. Қызметкер өз әрекеттерін ұғынып, тапсырмаларын қатесіз орындауына жағдай жасалды.

    Сонымен, біз экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерінің қорлық күй жағдайларының ерекшеліктерінің тізімін алдық. Сапалы контент-анализ сұқбатымен өткізгендердің ерешеліктерін суреттеуге рұқсат етті.

    Осыған байланысты біз эмпирикалық зерттеу өткізу кезінде ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайның ерекшелікт ерін айқындадық. Яғни экст ремальды жағдай әрекеттерінде ІІБ қызметкерлері даайындыққа ұмтылу керек.

    Қорытынды

    Сонымен, зерттеудің теориялық бөлімдері экстремалды жағдайдағы адамының күй жағдайларының мәселесін талдап шығару « экстремальды жағдайдағы ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайлары» түсінігі анықталды.көрсетілгендей, экстремальды шарттар жұмысында адам қорларының барынша көп мобилизациялануы талп етілді.ақпараттық аспектілерді зертрттеулер П.В Симоновтың теориясы, Д.Н Узнадзенің құрылу теориясы, С.П Ильиннің оптималды күй жағдай теориясында маңызды ашылған.

    Психологиялық стрес теориясының дамуы психикалық күй жағдайды жеңуде және адам қорларының рөлі туралы қазіргі бағытта қаралған.

    Эмпирикалық зерттеу бөлімдері бізбен семантикалық дифференция және сұқбат әдістемесі өңделген болатын. Осы алынғандар сандық және сапалы контент- анализ әдістемелердің көмегімен өңделген (факторлық және коррекциялық талдау), ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайларының ерекшеліктерін табуға бізге статистикалық әдістер негіз болды, ал сапалы контент – анализде оқылатын күй жағдай маңызды мінедемені айқындады.

    Зерттеу нәтижесінде эксремалды жағдай АЮИ МВД РК әрекеттерінің тыңдаушы курсанттары дайындаған бағдарламасын қолдануға болады. Бұдан басқа, осы зерттеуде ғылыми түрде өңделген мәселе: экстремальды жағдай ІІБ қызметкерлерінің қорлық күй жағдайының үлгісін жасауға болады.

    Әдебиеттер тізімі

    1. Куликов Л.В. Психические состояния. Хрестоматия. / Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 9-42 б.
    2. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 352 б.
    3. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. – 206 б.
    4. Энциклопедический словарь: Психология труда, рекламы, управления, инженерная психология и эргономика. / Под ред. Б.А. Душкова. – Екатеринбург: Деловая книга, 2000. – 462 б.
    5. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 224 б.
    6. Ильин Е.П. Оптимальные состояния человека как психофизиологическая проблема. // Психологический журнал. Том 2. 1981. №5. 35-41 б.
    7. Андросюк В.Г. Педагогика и психология в деятельности органов внутренних дел. Часть особенная: Учебное пособие. - Киев: НИиРИО Киевской высшей школы МВД СССР ИМ. Ф.Э. Дзержинского, 1990. - 80 б.
    8. Туманов В.Д. Психология готовности сотрудника органов внутренних дел к действиям в экстремальных условиях: Лекция. – Домодедово: РИПК МВД РФ, 1993. - 40 б.
    9. Психология экстремальных ситуаций: Хрестоматия / Cост. А.Е. Тарас, К.В. Сельченок. – Мн.: Харвест, М.: АСТ, 2000. – 3-4 б.
    10. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 223 б.
    11. Немчин Т.А. Состояния нервно-психического напряжения. Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1983. – 167 б.
    12. Лебедев В.И. Личность в экстремальных условиях. – М.: Политиздат, 1989. – 304 б.
    13. Сосновикова Ю.Е. Принципы классификации психических состояний. / Психические состояния. Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Издательство «Питер», 2000. –184-189 б.
    14. Большой энциклопедический словарь. 2-е изд. М.: «Большая российская энциклопедия», СПб.: «Норинт», 1988. – 1456 б.
    15. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. - 5 б.
    16. Гримак Л.П. Резервы человеческой психики: Введение в психологию активности. – М.: Политиздат, 1987. – 286 б.
    17. Андросюк В.Г. Педагогика и психология в деятельности органов внутренних дел. Часть особенная: Учебное пособие. - Киев: НИиРИО Киевской высшей школы МВД СССР ИМ. Ф.Э. Дзержинского, 1990. - 70 б.
    18. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А., Пономаренко В.А. Готовность к деятельности в напряженных ситуациях: Психол. аспект. Мн.: Изд-во «Университетское»,1985. – 11 б.
    19. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 36 б.
    20. Левитов Н.Д. Определение психического состояния. / Психические состояния. Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 44-47 б.
    21. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М.: Изд-во Московского Ун-та, 1981. – 56 б.
    22. Узнадзе Д.Н. Установка у человека. Проблема объективации. / Психология личности в трудах отечественных психологов. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб.: Питер, 2001. 31- 54 б.
    23. Узнадзе Д.Н. Установка у человека. Проблема объективации. / Психология личности в трудах отечественных психологов. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб.: Питер, 2001. 87-91 б.
    24. Королюк Н.И. Психическая саморегуляция сотрудников органов внутренних дел. Учебно-методическое пособие. – Москва: МЦ при ГУК МВД России, 1997. – 60 б.
    25. Селье Г. Стресс без дистресса. – М.: Смысл, 1979. - 290 б.
    26. Кулагин Б.Ф. Основы профессиональной психодиагностики. Л.: Медицина, 1984. – 216 б.
    27. Алексеева Л.В. Проблема юридически значимых эмоциональных состояний: Учебное пособие. Тюмень: Изд-во ТюмГУ, 1996. 128 б.
    28. Куликов Л.В. Психические состояния. Хрестоматия. / Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. – СПб: Изд-во «Питер», 2000. – 16 б.
    29. Ньюман Л. Неопросные методы исследования. Психологический журнал. Том 19. 1998. №6 -119-129 б
    30. Короленко Ц.П. Психофизиология человека в экстремальных условиях. Л.: Медицина. Ленингр. отделение, 1978. - 124 б.
    31. Прохоров А.О. Психология неравновесных состояний. М.: ИНФРА-М, 1998. – 224 б.
    32. Селье Г. Стресс без дистресса. – М.: Смысл, 1979. - 156 б.
    33. Г.В. Суворов- «Психическое состояние в экстремальной ситуации».1997-113 б.
    34. Бодров В.А. Когнитивные процессы и психологический стресс. // Психологический журнал. Том 17. 1996. №4. 65 б.
    35. Шапкин С.А., Дикая Л.Г. Деятельность в особых условиях: компонентный анализ структуры и стратегии адаптации. // Психологический журнал. Том 17. 1996. №1. 19-34 б.
    36. Бодров В.А. Информационный стресс. М.: ПЭР СЭ, 2000. – 219 б.
    37. Мейли Р. Факторный анализ личности. / Психология индивидуальных различий. Тексты. Под ред. Ю.Б. Гиппенрейтер, В.Я. Романова. Изд-во Московского Ун-та, 1982. – 132 б.
    38. Войскунский А.Е., Скрипкин С.В. Качественный анализ данных как инструмент научного исследования. Вестник Московского ун-та. Сер.14. Психология. 2001. №2. 93 – 109 б.
    39. Ньюман Л. Неопросные методы исследования. Психологический журнал. Том 19. 1998. №6 -59 б.
    40. Лебедев В.И. Личность в экстремальных условиях. – М.: Политиздат, 1989. – 304 б.
    41. Петренко В.Ф. Основы психосемантики. М.: МГУ, 1997. – 289 б.
    42. Никонов В.А. Уголовное наказание. Поиск истины. Тюмень: Юридический институт МВД России, 2000. – 57 б
    43. Дикая Л.Г. Становление нервной системы психической регуляции в экстремальных условиях деятельности. / Психические состояния: Хрестоматия. Сост. и общая редакция Л.В. Куликова. - СПб: Изд-во «Питер», 2000. - 144-158 б.
    44. Войскунский А.Е., Скрипкин С.В. Качественный анализ данных как инструмент научного исследования. Вестник Московского ун-та. Сер.14. Психология. 2001. №2 . 103 б.

    Қосымша №1

    Саламатсызба, менің атым Жеңіс Айдана, мен Орталық Азия университетінің «педагогика және психология» мамандығында оқимын, университетті бітірген соң, заң саласында психолог болып жұмыс жасауды мақсаттаймын. Мен, дипломдық жұмысымызды жазу барысында, ІІБ қызметкерлерінің экстремалды жағдайын қарастырдым. Жұмыстың мақсаты –қызметкерлердің мұндай жағдайда өзін қалай сезінетінің, қандай психикалық ресурстарын қолданатының білу. Зерттеу нәтижесі дипломдық жұмысты жазу үшін қолданылады, содан кейін – ІІБ қызметкерлерін эксттремалды жағдай әректтері үшін дайындаймыз. Сіз зерттеуге қатысуға келісесізбе?

    1. Сіздің атыныз кім?
    2. Сіз өзініздің қызмет барысында экстермалды жағдайға тап болдынызба?
    3. Қайда? Қашан?
    4. Сіз өзініздің есінізде қалған экстремальды жағдайды есінізге түсірініз,яғни біз сол жағдаймен жұмыс жасаймыз.Осындай жағдай болдыма?
    5. Өзінізді осы жағдайда елестетініз,сіз қазір бұллл жағдайдың басында немесе ортасындасызба? Осы жағдайдың басына келініз
    6. Осы жағдайға кіріп сөйлеп көрініз, сіз кіргеннен кейін не сездініз?
    7. Не көріп тұрсыз?не естіп тұрсыз? Не сезіп тұрсыз?
    8. Сіздің дененіз не сезіп тұр?қуаттыма әлде босанқыма?
    9. Бұл неге ұқсайды?
    10. Сізге не жетіспейді? Өзінізді өте жақсы сезну үшін сізге не қажет?
    11. Сізге не көмектеседі?
    12. Осы жағдайда өзініздің қандай мцінезді сезінгенізді баянданыз.
    13. Өзініздің жағдайынызды қалай мінездей аласыз?
    14. Сізге осы жағдай ыңғайлы әлде ыңғайсызба?
    15. Сіз өзініздің жағдайынызда не өзгертер едініз?
    16. Сізге осы жағдайда қандай ой келер еді?
    17. Сіз экстремальды жағдайда алған тәжиербенізді басқаларға айтасызба?
    18. Бұл тәжірбиеде сіз ерекше нені бағалайсыз?

    Әңгімелескеніңізге рахмет!

    Қосымша №2

    Сұхбат.

    Респондент – Бимағамбетов Батырхан Тұрсынғалиевич, ОМОН қызметкері.

    Жүргізілген күні – 13 қараша 2010 жыл.

    Шешенстанда, 8 жыл бұрын 2002 жылы 5 сәуірде Нижневортовский ОМОН коллониясына жауынгерлер шабуыл жасады. Шекарада жүргенде, қарсылыстарымыз оқ жаудырды.біздің артымыздан чечняда БТР келді. Мен бұл уақытта шекара сыртында болдым, мен ол кезде оқ сап оқтадым. Бтр оқ жаудырды. Мен кеңістікте жалғыз болдым, ол маған (80 метр жерден ірі калиберлі пулеметтен ) оқ жаудырды.

    Оқтар меннің жаныма жақындай бастағанда екі секундтық аяқталмайтын күй жағдай басталды. Тері асты сананы басшылыққа ала отырып, меннің денемнің өзі ( мен жаралы болатынмын)бір қолым , бір аяғым жылдам баспанаға жылжыды, бұнның барлығы санасыздық, өзән – өзі сақтау инстинк сезіміне әкелді,бірақ әректтер 20 пайызға таяп келді. Меннің баспанам ағашатан 7-8 см болды. Бұл сабаншанның артынан суға кеткенді ұсьтау сияқты.

    БТР қозғалысты жалғастырып, зеңбірек меннің жағыма қарады. Мұнда (бейтаныс, біздің бөлімшеден емес) жауынгер жатқанның анықтадым. Ол бұрыла бастады, меніде өзіне бұрды. Мен өзімді құтқаруды ойладым, ол туралы ойламадым. Бұның барлығы санасыздық. екі секундта ұғыну арқылы керек рамка келді.мен бұл жауынгерді өзімнің астыма тығып жібердім. БТР ату с екторы кішкентай қалды.бірақ қауіп қатер толық мәннінде болды. Мен басымды жасырмай, керсінше қарадым, осындай түсініксіз болған жағдайларды, өзім үшін белгілеп қойдым. Үре болды. Бірақ көзім жабылмай, алға қарай бадырайды. Осы уақытқа дейін неге олай болғаннын түсінбедім. Әлемге деген көз қарасым алмасты: алғааашқыда қандайда бір сезім ашылық болды, маңызды еместігі: қазір бар ертең жоқ.

    Мен бұл жайында ешкімге ештеңе айтып бергім келмейді, тек қана сендерге маман ретінде.

    Сұхбат.

    Респондент – Жанбулатов Рустам Жанбулатович, эксперт - криминалист. Сұхбаттың жүргізілген күні – 11 желтоқсан 2010 ж.

    Эксперт – криминалист қызметіне тағайындалған кезде, бірінші рет «өлікке» бардым. Бастысы – адамдарға өзінің сезімінді көрсетпеу,яғни сыртқы ортаға жақсы көріну үшін өзінді жинаққы, салмақты ұстау керек. Өлік қапта 1 ай жатты, оны шығарып қарау керек, сыртымнан білінгенімен, мен оны орындай алатын сияқты болдым.

    Басында – қорқыныш болды, содан қапты ашты, онда адам бар екендігін түсіндім. Ең алдымен қалай болатынын елестеттім. Оның жолы болмаған екен, оған аяушылық білдірдім.

    Басында қолым неге екеннін білмейм дірілдеп өз – өзіне бағынбады, не жетіспеді? Қасында тағы адамдардың болғанның қаладым (қалаған адамдар тек қарап отырды). Бұл жағдайды суреттей бастағанада – бұл қарапайым жұмыс екендігін түсіндім. Бұл экстремалды жағдай маған айқындау кезі болды. Әскерде мен бұндай жағдайға кезіктім, яғни бұндай жағдайда адамға тәжірбие көмектесті. Мен бұл әректті сезінуге тырыстым. Мүмкін, бұл біреулерге экстремальды жағдай болмайтын шығар, бірақ мен үшін қызметіме экстремальды болып есте қалады. Меннің ойымша экстремальды жағдай – бұл адам үйреншікті әдеттегі ырғағынан шығады. Ол үшін бұл үйреншікті жағдай.

    Қосымша №4

    Сапалы контент - анализдің кодтық формулярлары

    Код № 1 ОПТИМИЗМҚысқаша анықтамаҚызметкерге жақсы эмоционалды көңіл – күй қажетТолық анықтамаҚызметкер өзінің бүгінгі жолы мен үмітінің жақсаратындығына қанағаттанса, онда эмоция сезімінің болғаны.ҚолдануЭкстремальды шарттардағы қызметкерлердің дұрыс күйге келтірілуі туралы ескертулерді ос ыкод арқылы қолдану.ол өзінің күшіне сенімділігін , өз таңдауларының дұрыстығын,қуаныштары, фактролық нұсқаулары ескертіледі.ҚолданбауЭмоционалды жағымсыз бояумен сөз сөйлегендерге қатысты код қолданбау

    • Осындай шарттарға түскеніме қуанам, нені қажет ететінімді көрдім.
    • Уақытты бос жоғалтқан жоғпын деп есептеймін.
    • Мен «жан –жақты әсекр» болдым, мен өзімді бағлай білем.
    • Маған ұнады, сонда болғанымды қаладым.
    • Мен өзімді физикалық тұрғыда дайындалдым деп есептеймін.
    • Мен осылай қиын болады деп ойлаған жоғым, бізді үйреткендей өз –өзімді ұстауға тырыстым.
    • Өзімді тексеруге соғысқа бардым.
    • Көңіл –күйімді өлеңдер, әңгімелер, анекдоттар көтерді. Мен тағыда барып көргім келеді.
    • Егерде отбасынның күтіп отырғанын білсен- бұл көмектеседі
    • Өзімнің жақындарымды, үйімді еске түсіруге көмектесті.

    Код № 2 Қорқыныш Қысқаша анықтамаЭмоционалды неативтік күй жағдайларынан бірдеңеден қорқу.Толық анықтамаШыңайы және қияли қауіп қатерді жауапқа алу, ереже бойынша,жоғары интенсивті күй жағдайға түскендігіҚолдануБарлық үрей көрінулерін ескеруге осы кодты қолдану. Олар қорқу,қорқыныш сияты ескерілуі сияқтыҚолданбауПозитивті күй жағдайларда (тыныш, әлсіз) сөйлегендерді қолданбау.

    • Шошу, абыржу сезімі.
    • Өлімнен қорқу. Ақпараттың жетіспеушілігінен- қорқыныш пайда болады.
    • Шошуға үлгермей –кем қорықты. Салдарды ойлама сонда қорқыныш пайда болады.
    • Алдымен қорқыныш
    • Бірінші кезекке – қорқыныш. Басында екі күн қорықтым,содан «тондым» қорқыныш сезімі жоғалды және нысанаға қарап отырдым.
    • Қорқыныш жоқ
    • 30 жасымда қолым дірілдеді. Қару ұстағанда – кейбіреулерінде стресс, шок пайда болды. Өзінің қорқынышынды сезбейсін, өз қорқынышынды басуға жауаптысын. Уақыт өткен сайын қорқыныш сезімі тынықталады.
    • Мандраж барлығында болуы мүмкін. Вагон ештенемен бекітілмеген,створка ашық болды
    • Мүмкін қорқыныш болған шығар, бірақ қорқыныш үрейлендірмеді.
    • Қорқыныш пен байбайлам жағдайларды басу үшін ішімдік іштік.
    • Басында қорқынышты. Өліктер жатты- бұл таңқалдырды.табиғатқа қарсы өліктің үстімен жүрдік.
    • Қорқыныш болды , бңрақ көзіміз жабылмай алдыға қарай бадырайды. Неге лоай болғаның осы уақытқа дейін түсінбедім.
    • Егер қорқыныш сезімі тынықса. Онда сен жақсы нысанасын. Тек ақымақтар ған қорыпайды. Сізге кім айтты қорқынышпен күресу керек деп – жоқ, керек емес. Қорқыныш сезімі жауапкершілікпен тынықталмайды.
    • Шошып , қашты. Қорқыныш –олардың санасындама? Қазір алады да бізді атып тастайды.
    • Қорқыныш сеніммен бірге, одан қашып құтыла алмайсын? Қорқыныш – өзінді сақтау сезімі,егер ол болмаса, сен өліксін.
    • Өлімнен қорқу. Бөгет.
    • Мұндай жағдайда – тәуекел мен қорқыныш
    • Қорқыныш кезінде мен бұқа сияқты қатакл болдым.
    • Қорқыныш кейде тығылуға көмектесті, кейде әрекеттерді шатастырды, бір нәрсені істегін келсе, бірақ басқаша шығады.
    • Қорқып ,құлап тығылды. Қорқыныш мені үрейлендірді. Ойымыз : қалайда тірі қалу. Ішімдік іштік, содан кейін қорқыныш болмады.
    • Қорқыныш болмады бірақ өз өзінді сақтау инстинкі болды.
    • Егер бір рет қорықсан онда ол екінші ретр бармайды.
    • Қорқыныш сезімі өзін үшін және машинада жанғандар үшін.
    • Өз өмірім басында қорқынышты болды. Бұл көрініс таң қолдырды. Өзіміз соғысқан кезде қорқыныш сезімі жоғалды. Көңдік .
    • Жауапсыз үрей болмас үшін,ол үшін адамдар жауап беретінің, борлығы бақыланатының түсіндіру қажет.

    Код № 3Ұғымталдық (осознанность)Қысқаша анықтамаСубъект өзінің әрекеттері мен жағдайларын ұғыну.Толық анықтамаСубъект өзінің әрекеттерін алмастырып, жағдайларын бақылап, бағалап және саналы шешімдерді қабылдайды.ҚолдануҰғынылған (ойларда) әрекеттер және жағдайларды ескеруде осы кодты қолдану.ол бақыланған жағдай сияқты, жағдайлардың шығу жолын,барлық күштердің мобилизациясын және т.б ескертіліеді.ҚолданбауЖете танылмаған автоматты, спонтандық әрекеттерді, сонымен қатар осы жағдайларда (арандатушылық коды) айқындалған әрекеттерді қолданбау. Субъект өзінің күй жағдайын бақылауда (өзін –өзі бақылау коді) қатысты сөйлегендерге код қолданбау.

    • Жылдам «өз –өзімді ұстадым». Шыныңда мен автоматты емес, ұғынылған іс істедім.жақсы жағымнан көрінуді қаладым.
    • Әрқашан ойлану қажет. Ол жақта мен жиі ойланып жүрдім.
    • Бұл қалай болды,лезде елестеттім, алдыңғы тәжірибелер көмект есті, ұғынылған іс істедім.
    • Барлығы тірі қалу үшін жағдайларды,ұғынып, бақылап отырасын.
    • Не істеу керек,не қолдану керек – ми жылдам болды. Уақытты ұту керек. Ми жылдам жұмыс істеп – жағдайдан шығудың жолын іздеді. Атуға тап бермей, дұрыс істедім. Басқаларға зиян келтірмеу үшін, барлық күштерді мобилизацияллаудағы шығар жолды іздегеніміді түсіндім.
    • Қызық болды.
    • Коандыға бұйрық берілді.
    • Бастысы – минаға жақындамау.күту күй –жағдайы –қайда жатып қалатынынды ойланып тұрасын.
    • Өз жұмыстарынды атқарасын. Әлсіреп жатсанда не істеп жатқанынды ұғыну керек. Тапсырма қойылады – орындаған кезле әлсіреп қаласын.
    • Өзінді де басқаларын да аямау керек – ол жақта аяушылық жоқ.
    • Сана – не істеу керек екнедігіне көмектеседі.
    • Қалай тірі қалуды, аз жоғалт улармен шығуды, ойлайсын.
    • Зейінділік барлығын сирек қабылдап, саналы іс істедім.
    • Абсолютті тыныштық, не және қалай істеу керек екендігі лезде басыма келді, саналы іс істеп, жағдай мобилизациялауға көмектесті.
    • Қойылған тақырыптарды ұқтым- алдымен парыз сезімі,содан соң өлім туралы ойладым, онда дұшпанды ату керек екендігін білдім.
    • Бірде қызықты болдым, бірде ұғынбадым.
    • Не істеу керек екендігін айтқан кезде – сенімдірек болдым.
    • Осы жағдайда жылдам ұғыну керек. Ең бастысы- жағдайды жылдам бағалау, ал содан соң тұйық жағдайдан шығу жолын қабылдау.
    • Осындағыдай, адамдармен көбірек сөйлесу керек. Жауынгерлік әрекеттерге қатысқандар жаңа келгенімен адамдармен сөйлесе алады. Бәрібір әрбір қадамды ойлауға талаптанасын.
    • Өзіне сенімділік көмектесті.
    • Шекті мақсат –тірі қалу. Егер тапсырма берлісе –орындау керек. Егер уақыт болса ойланасың, ал егер ойлануға уақыт жоқ болса –жылдам істейсін.
    • Жинақылық, тынықтық –артық ештеңе басыма келмеді. Барлығы ұғынылған. Өзіме тиіспеу үшін,қалай көмектесу керек екендігін ойладым. Сенделіп жатқан жоқсың, барлығын ұғынып жатсын.
    • Басында барлығын түсінген соң – басқаша істеуге талаптанасын. Жағдайда әр жағынан бақылайсын. Өзін тірі қалуын үшін, жақындамауға тырысасын.
    • Біріншіден не істейтінінді жылдам ойлау керек,бұған уақыт аз.
    • Не істеу керек екендігін лезде ойладым.
    • Барлығы бақылау астында болады.

    Код № 4Арандатушылық ( авантюризм )Қысқаша анықтамаДәлелсіз тәуекел.Толық анықтамаТәуекел әрекет, ырықсыздықпен қосылушылар, мақсатқа ақылмен жетуге бағытталған емес.ҚолдануКүй жағдайларда бірге жүруші және дәлелсіз әрекеттерді ескертуде осы кодты қолдану. Олар романтика, аңшы сезімі, экстремальды тілек арқылы ескертіліуі мүмкін.ҚолданбауБағытталған тапсырма шешімінде, мақсатқа бағытталған әрекеттерге қатысты қолданбау.

    • Романтика
    • Салқын қандылық және қандай да бір құмар: қызығушылық пайда болады.
    • аңшы сезіміне қызығушылық пайда болады.
    • Романтика
    • Құмар саған емес- экстремальдыға.
    • Мен осы үшін «сүйретілдім». Граната атқышты білетінмін-қызықты болды, барлығы айналаға шапқылады.
    • Шешендерді «тұздауды» қаладым.
    • Өздері алдымен қарсы ұмтылды

    Код № 5СақтықҚысқаша анықтамаӨзінді қауіпсіздендіруге ұмтылу.Толық анықтамаҚауіп – қатерден өзінді сақтау, қолайсыз факторлар әсерін шығаруға ұмтылу.ҚолдануСақтық туралы ескерттгенде осы кодты қолдану.ҚолданбауИмпульстік әрекеттерде (арандатушылық коды) туралы айтылғанда қолданбау.

    • Өш алуды қаладым,бірақ сақтық сезімі женді.
    • Осы дыбысты естіп- лезде сақ болдым
    • Ең бастысы- сақтық және назар
    • Қорқу сезімі менде және оларда болмаса екен
    • Ептілік және сақтық осында керек.

    Код № 6ИндивидуализмҚысқаша анықтамаСубъект қағастығы.Толық анықтамаҚағастық, өзара жәрдемнің және ынтымақтыққа ұмтылысының жоқ болуы, ұжымнан қол үзушілік, ұжымға өзін қарама –қарсы қою.ҚолдануҚоршағандардың қағастық туралы ескертулерінде осы кодты қолдану. Қағастық қоршағандарға негативті қатынас сияқты екертіледі.ҚолданбауҰжымдастық, өзара көмек, ынтымаөтастық туралы қатынастыарда қолданбау( өзара жәрдем коды)

    • Мені ұрды (міне тыртықтар) онды өлтірер еді. Мен де оларды ұрдым, бірақ маған физикалық күштер жетіспеді, әр біреуңне дәлелдеуге тура келді.
    • Бәрі өзі үшін. Ешкім менің өмірімді құтқара алмайды.

    Код № 7Өзара жәрдемҚысқаша анықтамаКез –келгенге көмек көрсету, сүйеу болу.Толық анықтамаҰжымда эффективті өзара қатынас, негізгісі бірге күйзелуде, достыққа өзара көмекке, ынтымақтастыққа салынғандарҚолдануБарлық өзара жәрдем көрініулерін ескертуде осы кодтты қолдану.ол қасына көмекке келетін досы болғаны, тілек, достық сүйеу, жақсы ұжым, жолдастарға арналған үрей, қамқорлық, тәлімгерлік, жан ашу сияқты ескертіледі.ҚолданбауИндивидуализм туралы (индивидуализм коды) қатынастарда қолданбау.

    • Жауаптылық сезімі үшін бағынышты
    • Қасымда тағыда біреулердің болғанын қаладым.
    • Қасындағы адамдарды ойлайсын.
    • Бірденені түзету үшін, жауыгерлерге лақтырс ан, автом атты, стресс тәртібінде жұмыс істейсін
    • Жауынгерлік серік – Марат досым жетіспеді.
    • Сенуге болатын жақын адамдар жетіспеді
    • 16 адам өлді- аянышты. Ең маңыздысы ұжымдағы атмосфера, бізде ұжым бірыңғай болды.
    • Мен өзімді құтқаруды ойладым, ол туралы ойлаған жоқпын – бұның бароығы сансыздық. Екі секундтық ұғыну арқылы керекті рамкалар келді. Мен бұл жауынгерді өзімнің астыма қарай тығып жібердім.
    • Егер бірінші рет келсе – оларға тәлімгерлік үшін қарау. Сезімдерге ие болуды оқып, өзіне қалай ие болуды деген сияқты, күрделі емес тапсырмаларды қараймыз. Қажетіндей көмектесеміз.
    • Жолдастарға арналған үрей. Ең ауыры – жолдасының опат болуы.
    • Түкіргенім бар, бастысы – жолдастар үшін өш алу.командир мен бірге тамақтандық, іштік, ұйықтадық, бірыңғай бүтін болдық.
    • Кейде кенеттен көмекке келуге үлгермей қалатын сияқтысын.ең бастысы – достық, сенімді иық.қорлар тек қана достардан болады.ұжым бұл- ең бастысы.
    • Тек қана өзіне қарамайсын, жолдастарына ешкімнің ілікпеуі үшін қадағалайсын. Достық сүйеу, әзіл көмектеседі – онсыз қалай ?
    • Жолдастарға аянышты болды.достарын жоғалту – өте ауыр сезім болды.жлғалту сезімі, досын жоғалту оның анасын аяу.өз досым үшін өш алуды қаладым.татау ұжым болды,сол көмектесті.
    • Және қасымда серік болды.
    • Жастарды жасыруға тырысасын.
    • Барлығы командирге тәуелді болады.бізде жақсы болды. Қорғанушылық сезімі, әрқашан сені сүйеп отыратын – өте жақсы ұжым болды.
    • Адам жоқ және болмайды, сезінсен ауыр оқиға.
    • Ұжым жақсы болды, бір –бірін тастамауға келісіп алды.

    Код № 8Өздік бақылауҚысқаша анықтамаСубъект өзінің күй жағдайын бақылауды жүзеге асырады.Толық анықтамаСубъект өзінің психикалық және физикалық күй жағдайын басқару ҚолдануСубъект өзінің күй жағдайын бақылауда осы кодты қолдану ескертіледі. Ол жинақылық, тыныштық, адекватты әрекеттке дайындық сияқты ескертіледі.ҚолданбауӨзінің күй жағдайын басқара алмайтын, сасқалақтау күй жағдайын қолданбау ( ұғынылмаған көрінулерде)

    • Адекватты әрекеттерге дайындауы
    • Жан – жаққа жақсы көріну үшін, адамдарға өз сезімінді көрсетпеу.жинаққы болуға тырыстым.
    • Өзімді табытта елестетіп, тыныш күтіп отырдым.
    • Адамдар өздерін молада жүрген сияқты ұстады, барлығы шыдамды болды.
    • Мен екінші рет барғасын тынышырақ болдым.бастысы өз – өзінді ұстау, жоғалмау. Бұл стресс арандатуына берлу керек емес.
    • Автоматтардың жанында киіммен ұйықтадық, бір жағдай болып қалған жағдайда, тұрасын да атасын.
    • Тыныштық көбірек керек болды, содан соң қандайда бір қате жібергенімді сезіндім.
    • Сезім тынық, әлсіз.
    • Іс істпеу керек болса,тереңірек демалып, жұбанып содан соң істейсін.
    • Барлық уақытта бірденені күтесін, сондықтанда әрқашан бәріне дайын болу керек.
    • Мен тынық, салқын қанды болдым.
    • Жинаққы болдым
    • Өз –өзінді дайындайсын
    • Ең бастысы – тынық,салмақты болу,жағдайларды бағалау керек.
    • Атыстар жағдайына жақындамау.
    • Жинақы болу керек.
    • Нақты не істейтінінді білесін, екінші екінші рет қайталамауға тырысасын.барлығы адамның ішкі әлеміне тәуелді болады.

    Код № 9Ұғынылмаған көрінулерҚысқаша анықтамаСубъекттің ағзасымен психикасының ұғынылмаған көрінулеріТолық анықтамаСубъекттін бақыламайтын,басқармайтын еріксіз және тәуелсіз көрінулер, спонтандылық, психикалық және физикалық көрінулері.ҚолдануСубъект ерігіне тәуелді емес.бақылауға берілмейтін әректтерде осы кодты қолдану ескерледі.олар тітіркену,ашу, уайымдау, қайғыру, жағдайларында ескерледі.ҚолданбауҰғынылған (ұғымталдық коды) әректтерді ескертулерді қолданбауы.

    Ашу және тіткенуді сезіндім. Кенеттен өзін – өзі сақтау инстинк сезімі ауысып кетті. Денме күш түсті. Ұстамдылық жетпеді.психологиялық қысымды сезіндім. Денемнің барлық жерінде әлсіздік болды.

    • Алдымен ашу болды,тістерім сықырлады.ашу қайнап жатыр.
    • Хабар жетіспеуінен – үрей сезімі пайда болды.
    • Діріл, толқындау, белгісіздік төс облысында жүрек с оғысында жиеленген. Уақытты тоқталды, өмір алдына ерте балалық шақтағы сурет жылт етті.барлық сезімдер күшейді.мақталы аяқ қалтырады.
    • Қайғы сезімі барлығына әсер етті. Ашу сезімі, өкініш күштірек болды.
    • Бөгеліп қалушылық, толқын,саақалақтау көп болды.мандраж – бұл толқу, стресс
    • Алдымен, күйіп – пістіп- жақсы бола алмадым,содан соң жақсы болдым,адам барлығына машықтанады екен.
    • Алдымен жлғалдым. Оған және осы түсініксіз тайпаға ашулы болдым. Бәрібір толқисын. Мені жындандырды.
    • Анықсыз сезімі. Дене шаршауды сезеді. Салқын тер,содан соң мойнақтан тезірек өту.барлығы анағұрлым ұзағырақ болып көрінді.таң қалу, естен тану болды. Не болып жатқан түсінуге үлгермейсін.
    • Бірінші уақыт – мандраж.
    • Алдымен басады – содан соң нақтылыққа машықтанасын. Ызаланғандық сезімі.
    • Екі секундтық ақталмайтын күй жағдай. Меннің денемнің өзі бір қолым, аяғым (мен жаралы болатынмын) баспанаға өте жылдам жылжыды. Б арлығы санасыздық, өзін – өзі сақтау инстинкі болды, бірақ әрекеттердің пайыздары 20 таяп келді. Меннің баспанам ағаштан 7 – 8 см болды.бұл сабаншаның артынан суға кеткенді ұстау сияқты болды.
    • Зорланушылық, жағымсыз түйсік.
    • Ұят және ашу болды.
    • Менімен емес,түсі, кино сияқты болды.
    • Мен күшті ұғымбадым, содан соң ұғындым.
    • Бұйрықтарды ешкім қайтармады – барлығы анықсыз, жоғалды.
    • Әсіресе басында көбірек автоматты іс істедім, уақыт баяу өтті,себебі мәселе көп болды.
    • Күнде күштену сезімі болды,ойлануға мұрша болмады.
    • Барлығы қайда болса, менде сонда.
    • Бізді жақсы даярлады, бірақ біздер басында неістеу керек екендігін, қайда ату және жүгіру керек екендігін білмедік.бізді даярлады – барлығын автоматты түрде істедік. Өзімізді қысыңқы сезіндік. Үй туралы түс көрдік.
    • Бірінші кезекте - өзін – өзін сақтау сезім болды. Соғыс ұзаққа созылатын сияқты, бірақ басында 1 – 2 минут шабуыл болды.
    • Басыңқы күй жағдай.
    • Қалтырау, салқын тер, толқу.
    • Ашу сезімі, зәбірлер, өкініш.
    • Аяғымда, қолымда дірілдеп, салқын тер болды.
    • «автоматты» істейсін содан соң ұғынасын.
    • Емтихандағы сияқты: қолдарын терлеп, салқын тер, денеде діріл пайда болады.
    • Ұғынуға үлгермедім.
    • Өз – өзіме келе алмадым. Үйге қайтқым келді. Сезім бұнның барлығы бекер.
    • Парашютке ұқсас, адреналиннен секіру.
    денеде діріл пайда болады.
  • Ұғынуға үлгермедім.
  • Өз – өзіме келе алмадым. Үйге қайтқым келді. Сезім бұнның барлығы бекер.
  • Парашютке ұқсас, адреналиннен секіру.
← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Дипломдық жұмыс. Педагогика және психология. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайын зерртеудің теориялық тәсілдері. Ішкі істер бөлімі қызметкерлерінің ресурстық жағдайының эксперименталды – психологиялық зерттеуі.

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Похожие материалы:

Психолого-педагогическая характеристика молодости. Учет возрастных особенностей молодых в деятельности педагога профессионального образования

Молодость - промежуточный период между взрослением и собственно взрослостью. Проблемное обучение и особенности его применения при изучении темы «Россия в мировой экономике» курса «Мировая экономика».

Клинические задачи с ответами по специальности: Сестринское дело

Сборник клинических задач для итоговой государственной аттестации по специальности Сестринское дело. Базовый уровень среднего профессионального образования. Эталоны ответов к задачам.

Практична психологія

Поняття про мислення, проблемна ситуація, розумові дії та операції мислення. Основні форми мислення. Судження і речення. Умовивід як вища форма мислення. Процес розуміння. Індивідуальні особливості мислення. Класифікація мислення. Поняття про уяву. Емоції, переживання та почуття: сутність, види, форми їх характеристика. Концепції емоцій; волі. Мовлення та мова.

Філософія культури

Філософія культури. Існує багато визначень культури. Матеріальна і духовна культура. Культура постає перед нами як багатогранна проблема історичного розвитку. Теорії культури. Розвиток світової культури. Культура необхідна людському суспільству.

Психология массовой коммуникации

Средства массовой коммуникации СМК PR-коммуникации, масс-медиа. Социально-психологические механизмы воздействия МК. Теория социального научения.

Сохранить?

Пропустить...

Введите код

Ok