Сал – серілер поэзиясының сұлулық әлемі

Территория рекламы

«Сұлулық әлемді құтқарады»- деп айтып өткен Ф.Достоевскийдің сөзінің астында біраз мағына жатса керек. Себебі,адам сұлулығынан асқан сұлулық жоқ.Адам сұлулығы тек сырт келбетімен өлшенбейді. Мағжан айтпақшы, «адамда-сыртқы келбеті де, ішкі жан сыры да, киімі де, ақыл-ой парасаты да- барлығы сұлу болу керек». Міне, осыдан келіп адамның асылдығы оның сырты мен ішінің үйлесімінен шығады. Онсыз сұлулық толық болмаса керек. Әсемдікті дұрыс тануадамның эстетикалық түсінігіне, талған табиғатына, білім дәрежесімен сана-сезіміне байланысты. Әсемдік тек адамға тән қасиет емес. Ол сонымен қатар табиғатқа, хайуанаттарға да жарасымды.Оған да адам баласы қашанда қызығады, құмартады. Адам әсемдігін табиғат сұлулығына немесе хайуанаттардың әсем қылықтарымен суреттеу кез-келген қаламгердің қолынан келе бермейтін дарын. Тек шебер өнерпаздар ғана оны адам сұлулығымен теңей отырып, қағаз беттеріне түсіре білген. Сондай сұлулыққа тамсана, ерекше мән беріп, ғашық болып оны қағаз беттеріне түсіргендердің бірі қазақтың сал-сері ақындары. Олар: Біржан сал, Ақан сері, Әсет Найманбайұлы, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай және т,б. Осы сал-серілер шығармаларындағы арулар бейнесі тайға таңба басқандай етіп, түрлі көркемдегіш құралдармен берілген десем, тіптен қателеспейміз. Солардың бірі ең алдымен адам сұлулығына, әсемдігіне, көркемдігіне ғашық болған суреткер-Ақан сері. Заманынан озып туған, талайлардан асып туған жастайынан өнер қуған, шартарапқа өнеге шұғыласын шашқан, қиял есігін еркелеп ашқан, жалпақ даланы жыр мен сырға толтырған, ай маңдайлы, ақ қанатты үрзадалады, пәкизаттарды, перизаттарды жүрек құштарымен, іңкәр көңілмен, шалқар сезіммен толқыта суреттеген, сұлу, сылқым һәм меңіреу, мылқау табиғатпен бірге оянып, бірге қалғып, бірде күлісіп, біресе бүрісіп ғұмыр кешкен сал-серілердің падишасы – ақпа ақын, саңлақ сазгер, дүлдүл әнші, майталман орындаушы Ақан сері Қорамсаұлы еді.

Ақанның асқан сезімдерін поэзияларынан көруге болады.Ол біраз шығармаларында ару қыздар бейнесін асқақтата, тамсана жазған. Ақанның лирикалық өлеңдеріне сән беріп тұрған құдіретті күштердің бірі. Әсемдік образын жасау үшін ақын өз қуатын өлшеусіз, мүмкіндігі келгенше оны көркем жеткізіп, сұлулық бейнесін жақсы көрсете білген.

Өзінің замандастарында кездесе бермейтін тек Ақанда ғана кездесетін құдіретті образдар сақталған. Ақынның ғашықтық лирикаларының бір тобы белгілі адамдарға арналған. Өзінің ғашықтары: Ақтоқты, Ұрқия, Жамал, т.б бұл саладағы ақын шығармалары бастан өткен қасіретті жайларды, сәтсіз армандарды асқақтата тілдесіп әнге қосса, «Нұрила», «Балқадиша», «Мақпал қыз», «Ғалиянұр», «Ақшабақ» тағы басқа аттас сұлулармен жай тілдесіп, олардың бас қайғыларына орнақтасады.

Ақан серінің ғашықтық жырларының егді бір тобы жоғарыдағыдай белгілі адамдарға емес немесе өзі ғашық болған қыздарға емес, жалпы қазақтың сұлуларына, қыз-келіншектерден кезігетін аруларға арналады. Айталық, «Ұзатылғалы жатқан қызға», «Ғашық жарға», «Қызға жазған хаты», «Қыз сиапты», «Қыздарға», «Жайықтың ақ түлкісі», «Ақ көйлек», «Ой, қалқа», «Зағипамен алысқан хат», «Ақмарал», «Қалқа бала», «Сүмбіл шаш», «Айжан қыз», «Еркем», «Сүйген қалқа», «Базар қызға», «Қажы қазына», «Хат жаздым қағаз алып, қалам, сия», «Сұлу қызға», «Көңіл тілегі», «Сұлу қыз жаңа піскен алма-дағы», «Көңіл сыры» тағы басқа сан туындылары махаббат лирикасының ең жақсы үлгілері. Келтірілген мол тізімдегі ақын шығармалары сұлулықтың ұранныдай естіліп, адамға тән әдеміліктер тамаша сәулеттілік мүсінін табады. Ақын сөз құдіретімен-ақ сұлу бейнелерін бірінен-бірін асыра мүсіндеп бере алады. Жалпы саны қырық шақты өлеңді қатар қойып оқығанда бәрі де қыз сұлулығына арналған шығарма бола тұра, бірін екіншісі қайталамайды. Әрқайсысы өзіне ғана тән өзгеше туынды, өзгеше мүсін болып қабылданады.

Егер аталмыш Ақан өлеңдерін бөлектемей оларды түгел алып, бәрін бір шығарма ретінде қабылдасақ, бәрінде де қазақтың сұлулары бейнеленген. Сұлудың сыртқы сымбаты емес, оның ішкі сыры, характері (тағырыпы), дүниетанымы, ақылы, елег қадірлі, абыройы – түгел табиғаты танытылады.

Райхандай безіп өстің гүл бау шарбақ,

Гүл жүзің, зифа бойың, етің шәрбәт.

Әуелден көңілімді бердім саған,

Нәзік бел, қиғаш қасты, қалам бармақ, -

деген жолдардағы сұлудың сымбатын басқа ақындардан кездестіре қою қиын. Үлкен дастандарда жазылатын адамның асыл қасиеттері, жақсы әдет-мінездері, сүйкімді сөзі, әдемі жүзі, сызылған үні, бойы мен ой тазалығы, мәдениеті, білімі, сұлудың жан дүниесі түгел бейнелі суретін табады.

Аспанда құс естісе дауысыңды,

Шыбындай көкірегінде жаны қалмас.

Бір көрсе жүгірген аң дидарыңды,

Жүрерге аяқ басып халі қалмас...

Дарияға ағып жатқан суға түссең,

Бойында гүлденбеген талы қалмас.

Басына Қап тауының шығып тұрсаң,

Жаһанның қызықпаған жаны қалмас.

Адам даусынан аспандағы құстың жаны шығады, дидарының сұлулығынан жүгірген аң жүрісінен жаңылады, халінен айырылады... Бұдан құдіретті бейнелі тек Ақан ғана жасаған. Ол ақынның әдемілікке деген құштарлығынан туындаған образ. Бір кезде Абай: «Махаббат өмір көркі, ол рас» - деген-ді. Ақан сері де сылай түсінген.

Абайдың махаббат лирикаларындағы негізгі пікірлерін Ақан өз шығармаларына арқау ететін сияқты. Бойын махаббат билеген адамның басына түсетін құзырды кемеңгер Абай:

Ғашықтық келсе жеңер бойыңды алып,

Жүдетер безгек ауру сықылданып.

Тұла бой тоңар, суыр, үміт үзсе,

Дәмеленсе, өртенер күйіп-жанып... –деп ғашықтар сырын терең түсінгені мәлім. Енді бірде ол:

Жастықтың оты жалындап,

Жас жүректе жанған шоқ...- деп түйеді де, «Махаббатсыз дүние бос», «Ғашықтың тілі тілсіз тіл...» деп, махабатқа, жүрек сезіміне байланысты өзінің жаңа адамгершіл пікірлерін түйіндейді. Абай көтерген асыл ойлар көңілі ашық көреген Ақанға әсерсіз болған жоқ. «Жарақат оңалмайды ғашық ұрған», - деп, Ақан да ғашықтық салған «жарақаттың» ауыр дерт екенін айтты.

Байырғы қазақ поэзиясындағы теңеу, эпитеттер – ақын поэтикасының қайнар бұлағы. Халық шығармашылығында қалыптасқан дәстүрлі айқындауыштардың небір шұрайлыларын ақын өзі суреттеп отырған арулардың сырт тұлға бітімін, бет-әлпет, кескін-келбет, жүріс-тұрыс, іс-әрекет, ой-парасат, сезім-сенім дүниелерін бейнелеуге кеңінен қолданылады. Сұлуды, әркімге мәлім: «Ай қабақ, алтын кірпік, жазық маңдай, қыр мұрын, ақша бет...» сияқты Абайдан т.б. ақындардан таныс эпитеттермен айшықтайды. Немесе: «Иран бағындай, гауһардай, бұлбұлдай, жұлдыздай, меруерттей, қор қызындай, айдай, күндей, алтындай, түлкі» деп тағы басқа теңеулерді орынды пайдаланып, өлеңдерін жарқырап шығарады. Ақан серінің қолданған бұрыннан таныс образдарынының өзі мүлде жаңарып, өзіндік әсерін одан да бетер күшейте түседі. 

Осындай көркем образдарды тартымды әрі шынайы сұлулық бейнесін жеткізе білген қазақтың ақыны – Ақан сері Қорамсаұлы. Ол – сұлулықты жоғары бағалан, қыздардың әсем бейнесін жасап шығарған шебер қаламгер.

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Скачать

adebiet.docx

adebiet.docx
Размер: 309.4 Кб

Бесплатно Скачать

Пожаловаться на материал

Ғасыр басындағы көркем аударма. Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы. Жаңа технология. Жыраулар поэзиясы. Абыл. Әдебиеттегі өзгешеліктердің бірі. Педагогика ғылымы. Әдеби жанр. Әдебиет пәні.

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Эта тема принадлежит разделу:

Көркем аударма

Ғасыр басындағы көркем аударма. Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы. Жаңа технология. Жыраулар поэзиясы. Абыл. Әдебиеттегі өзгешеліктердің бірі. Педагогика ғылымы. Әдеби жанр. Әдебиет пәні.

К данному материалу относятся разделы:

Әдебиеттану ғылымы. Текстология

Жыраулар поэзиясын оқытудың тиімді жолдары

Сал – серілер поэзиясының сұлулық әлемі

«Зар – заман» ақындары шығармашылығындағы отаршылдық дәуір көрінісі

Зар заман ақындарының өлеңдерінің мәні

Ақындарының шығармаларына тиым салынуы

Тұрмыс – салт жырларының түрлері

Оқытудың жаңаша түрлері

Авторлық ауыз әдебиеті: жыраулар поэзиясы

Абайдың ақындық мектебі

ХХ ғасыр басындағы діни-ағартушылық бағыт (Шәді төре Жәңгірұлы, Нұржан Наушабайұлы, Мақыш Қалтайұлы)

ХІХ ғасыр әдебиетідегі Қоқан езгісіне қарсы күрес сарыны

Көркем шығарманың сюжеті мен композициясы

Қазіргі қазақ фольклортануы

Поэма жанрын оқыту жолдары

ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасындағы әлеуметтік романдар («Бақытсыз Жамал», «Қамар сұлу»)

ХIX ғасырдағы айтыс өнері

Лиро-эпостық жырлардың жанрлық сипаты

Әдебиет пәнін оқытудағы әдіс-тәсілдер

Көркем шығарманы талдау жолдары

Әдеби бағыт, ағым және көркемдік әдіс

Шортанбай Қанайұлының «Зар заман» толғауы

Мектепте әдебиет пәнін оқытудың өзіндік ерекшеліктері

Лирика жанры, оның түрлері

Драма жанры, оның түрлері

А.Байтұрсынұлының «қырық мысал» жинағы

Қобыланды жырының әдеби нұсқалары

Ежелгі дәуір әдебиетінің зерттелу тарихынан (Б.Кежебаев, М.Жолдасбеков, Х.Сүйіншәлиев, Н.Келімбетов)

Абайдың табиғат лирикасын оқыту

Аңыздық проза және оның түрлері

С.Торайғырұлы поэмаларындағы Алаш идеясы(«Айтыс», «Таныстыру»)

Мысал жанрын оқыту

Роман жанрын оқыту

Қазақ драматуогиясындағы алғашқы пьесалар (К.Төгісов, К.Кемеңгеров)

«Зар заман» ақындары поэзиясының стилі

М.Ж.Көпейұлының қисса дастандары

М.Жұмабайұлы және қазақ символизмі

Әдебиет пәнін оқытудың тиімді жолдары

Абай аудармалырының шеберлік қырлары

Әбу Насыр әл-Фарабидің поэзия өнері туралы трактаттары

Мәнерлеп оқу

М.Әуезов шығармаларын оқыту жолдары

“Қыз Жібек” жырындағы халықтық салт-дәстүр көріністері

Көркем шығарманы проблемалық талдау жолдары

Алтын Орда – Қыпшақ дәуіріндегі әдебиет

Абай қара сөздеріндегі философиялық-дидактикалық толғамдар

Әдебиет сабағында сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар

Қорқыт ата кітабының нұсқалары,зерттелуі

Шәкәрім Құдайбердіұлының “Қалқаман-Мамыр” поэмасындағы тартыс

Жыраулар поэзиясы және мемлекетшілдік сана

Эпикалық шығармаларды оқыту жолдары

Мақал-мәтелдердің тәрбиелік-тағылымдық мәні, тақырыптық түрлері

Айтыс жанрлық ерекшелігі, түрлері

І.Жансүгіров «Құлагер» поэмасындағы Ақан сері бейнесі

Сабақты шығармашылық түрде ұйымдастыру

Ж.Аймауытұлының «Ақбілек» романындағы психологизм

Ы.Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясы» және қазақ ағартушылығы

Шығарма жаздыру

Дулат Бабатайұлының отаршылдыққа қарсы шығармалары

Ертегі жанрын оқыту

Әдебиет сабағында әдеби теориялық ұғымдармен танысу

Көркем шығарманы талдау жолдары

ХХ ғасыр бас кезіндегі ұлт әдебиетіндегі Алаш идеясы

Жыраулар поэзиясының болжалдық сипаты

1980-90 жылдардағы қазақ әдеби сыны

Поэзиялық шығармаларды оқыту жолдары

Похожие материалы:

Технологии вибровоздействия на нефть с целью восстановления ее транспортабельных свойств

Устройство для виброобработки нефти при откачке из нефтехранилищ. Устройство для откачки нефти из резервуара. Виброобработка нефти в земляном амбаре. Устройства для виброобработки нефти в трубопроводе. Устройство для вибрации участка трубопровода

Интенсификация работы очистных сооружений

Управление качеством и конкурентоспособностью

Качество продукции: понятие и классификация показателей Квалиметрия: понятие, основные методы и практика применения в управлении качеством. Системы менеджмента качества на основе стандартов ИСО 9000 Управление качеством на предприятии: основные понятия, функции, методы Факторы устойчивости конкурентного преимущества фирмы Роль ресурсов в создании конкурентного преимущества страны

Коммуникация в малой группе

Понятие, виды и функции коммуникации в малой группе. Структура и динамика коммуникации в малой группе. Семья как коммуникативная система. Технология принятия группового решения. Особенности коммуникации в психокоррекционных (тренинговых) группах.

Маршрутизація перевезень. Курсова робота

Теоретичні відомості про маршрутизацію перевезень. Основні елементи, Маршрути перевезень продукції, Коефіцієнт статичного використання вантажопідйомності