Аңыздық проза және оның түрлері

Территория рекламы

Аңыз ұғымның алғашқы зерттелуі мен жүйелі теөря болып қалыптасуы жөніндегі ізденістераңыз— қазақ ауыз әдебиетіндегі жүйеден фөлклөр саласындағы қордалы жанрлардың бірі. ол халық арасына кең таралған және барынша түрленіп, вариянтталған. «халық аңыздары» ұлтымыздың ерекше бай ауыз әдебиетінің бір тармағы болып, мұның саны да, түрі де біршама мол. еліміз қазақтары жөнінен алғанда, «халық аңыздарының» жатқа айтылып, ел аузынан жинап алынып баспа сөзде жарық көргенінің де саны бірталайға барады.аңыз туралы жٷиелі зерттеулер қазақыстанда өткен ғасырдың соңғы жарымынан кеиін ғана біртіндеп жарық көре бастады. мұнда аңызды тұңғыш зерттеп реттеп оған біршәмә жүйелі теоерялық негіз қалаған шоқан уалиқанов болды. ол халық аңыздарын ертегіден айырып алып, тарихқа қатысты әңгімелерге «тарихи аңыздар» деп анықтама беріп, аңызды тарихи оқиғалар мен адамдар жәйіндә болатынын алғаш рет атап өтті. шоқаннан кеиінгі қазақ аңыздарын зерттеу шаруасы қазан төңкерісіне деиінгі кезеңде орыс өриентәлист ғалымдары в .в .радлов, г .потанин, в .и .дал, а .янушкевич, л .левшин, в .в .веляминөв-зернөв т .б . ғылми қызметтеры арқылы жүзеге асты.одан кеиінгі фөлкілөктәр шоқан. уалиқанов, радлов, потанин қатарлылардың анықтамасын көлемдік тұрғыдан нақты шектемеи аңыз әңгімелер деп жүрді. соның салдарынан тарихи негізі бар аңыздар мен ойдан шығарылған көркем әпсәнәләр, сондай- ақ солар мен бірге таралған хикаяттар біресе аңыздар, біресе аңыз ертегілер деп аталып жүрді.қазақ сөвет фөлкілөр тану ғылымында аңызды айырым жанр ретінде тұңғыш қарастырып, оның жанрлық белгілерін, негізінен дұрыс сипаттап берген ғалым Мұхтар әуезөв болды. ол «ертегілер» деген еңбегінде халық аңыздарын «аңыз- ертегілер» деп атап өтіп, оған ертегілердің бір бөлегі ретінде тоқталған. әрі аңызға: «тарихта болған адамдар жәйіндә айтылған халық шығарған көркем әңгіме» деген анықтама береді. және бұл жанрдың мынадай ерекшеліктерін атап өтті. аңыз тарихта болған адамның реәл өмірдегі еңбегін суреттеуді басты мақсат етіп, оның өмір баяны мен нақтылы іс- әрекеттерін түбегеилі көрсетіп береді! – деиді.мұхтар әуезөвтің бұл тұжырымдары ұлттық фөлкілөр тану барысында ары қарай жалғасып дамытылып та кетпеді. тек Мәлік ғабдуллиын ғана қазақ ауыз әдебиетіне арналған оқулығында бұл жанрға бір шама орын берді. мәлік ғабдоллиын: оқиғасы реәл өмірден алынып болмысы шындық негізінде ауызша шығарған қазақ халқының көркем шығармаларының елеулі бір саласы— аңыз әңгімелер деп атап өтеді.әрі, аңыз әңгімелердің алғашықы үлгілері халық үшн қызмет еткен және тарихта болған адамдардың іс- әрекетін, өмірін әңгімелеу негізінде туылған.... деген пікірді ортаға қояды. бірақ мәкең аңызды айырм жанр ретінде алмай «аңыз әңгімелер» деп қатар қолданып оған жалпы сипаттама берген. әрі аңыз жанрының басты ерекшелігін нақтылы тұрақтандырып көрсетіп бере алмаған.жٶғарыдан мәлік ғабдоллинның козқарасы мұхтар әуезөвтің пікірін құптайтығын аңғарамыз. бұл екі ғалымның айтуынан тыс, аңыздың түрлерін, пайда болу көздерін анықтап, дәуірге бөлу мәселесі төңірегінде түбегеилі зерттеу жүргізген қазақыстан респубіликәсінің зерттеушісі ғалым, әкәдемиік с .а .қасқабасов қазақ фөлклөр саласында аңыз жанры туралы біршәмә жаңаша анықтама береді. с. а. қасқабасов «қазақтың халық прозасы» атты мөнөгірәфясіндә (1984- жылы жарық көрген) қазақ фөлклөрінің ертегіден өзге прозалық жанрларын (мифтер мен халық аңыздарын) аңыздық проза қатарына жатқызып, мифтерден өзгелерін хикая, аңыз, әпсәнә- хикаят деп тағы үш жанрға бөліп, олардың жеке- жеке ерекшеліктеріне шолу жасаған. ал «аңыз», «әпсәнә- хикаят» деп айыруда сеит. а. қасқабасов еврөпә- орыс фөлклөріндә «легәндә», «предәния» деген атаудың жанрлық және лексикалық мағынасын негізге алады. бұл екеуінің беретін мағынасы әдетте біздің тіліміздегі «аңыз» деп айтлып жүрген атаудың мазмұнын меңзеиді. жүйеден еліміз қазақтарының фөлклөрі саласында аңызды зерттеу недәуір кенжелеу. тегінде аңыз атауын кеибір қазақ ғалымыдары «әпсәнә» деп те атаған. «әпсәнә» парысша атау болып, аңыз- әңгіме, қяли аңыз және мысал деген мағынаны білдіреді. халық аңызы жәй сауат көлеміндегі ұғым болғанымен, ол жөніндегі анықтамалар дерліктеи бірлікке келе қоймаған. еліміз қазақ зялыларының арасында да аңыз жөніндегі анықтама да бірыңғай емес. пірөфессөр ауелқан қали ұлы құрастырған «қазақ ауыз әдебиеті туралы» деген кітәптә аңыз— ауыз әдебиетіндегі ертегінің бір түрі, қомақты да, қызықты бір саласы. бұрынырақта «аңыз ертегі» кеиде «аңыз әңгіме» деп те аталған деиді③. бұдан тыс, орта мектеп әдебиет оқулықтарындағы аңыз анықтамасында да көбірек аңыздың тарихқа қатыстылығы қарастырылған.

халық аңызы-- оқиғасы реәл өмірдің сюжетін негіз етіп, кеиіпкерлері тарихта болған жٷрт ұмытқысыз келелі оқиғалардың ауызша шығарылып, ұрпақтан- ұрпаққа таралған терең тамырлы, ғұмырлы халықтық нұсқа, деректі хикая. халық аңыздары халықтың тіршілік тұрмысында орнын өгеисітуге болмайтын жанды шежіресі. тұтас халық иелік ететін қымбатты жасампаздық, көркем әңгіме, халықтың телегеи- теңіз ақыл- ойының жемісі. тіл байлығының қайнар бұлағы. заман өткен сайын олардың сюжеті де мазмұны да, көркемдігі де өзгеріп жетіле берген. халық бұқарасы үшін де, әдебиетшілер үшін де мол қоекты рухани азық, аңыздар ежелгі фөлклөрдің көне нұсқасы.ел арасында «ертек» «аңыз» ұғымдары кеңірек жәйылған және қара сөзбен айтылатын шығармаларды осы екі сөзбен атайтын дағды қалыптасқан. ғалым мұхтар әуезөв: халық аңыздарын «аңыз- ертегілер» деп атап өтіп, оған ертегілердің бір бөлегі ретінде қараған. пірөфессөр ауелқан қали ұлы құрастырған «қазақ ауыз әдебиеті туралы» деген кітәптә аңыз— ауыз әдебиетіндегі ертегінің бір түрі, қомақты да, қызықты бір саласы. бұрынырақта «аңыз ертегі» кеиде «аңыз әңгіме» деп те аталған деиді⑤. еліміздегі халық ауыз әдебиетін тану саласы жөнінен алғанда аңыздың сыр- сипаты жалғасты зерттелуде, бұдан бұрын жарық көрген жинақтарда аңыз бен ертегі араласып кеткен. кеибір адамдар аңыздың жанырлық ерекшелігін айқын түсіне қоймаған, ішінәрә шығармалардың аңыз яки ертегі екені әлі анық емес. сондықтан аңыз жанырының өзіндік ерекшеліктерін анықтай түсу фолколористикадағы зәру түйіндердің бірі, аңыздың жанрлық ерекшелігін айқындау үшін оның өзге жәнрләрмен, өте- мөте өзімен сабақтас жәнрләрмен болған ұқсастығы мен парқын айырудың мәні зор. ал, енді, біздің қарауымызша әңізбен ертек мазмұн жағынан да форма жағынан да айрым аумақты меңізеиді.аңыз өмірде болған тивтік мысал мен прототив кеиіпкелер обыразын хабарлау сипатына ие. қазақ ауыз әдебиетіндегі аңыз жанрын лақап әңгіме немесе деректі әңгіме деп тұрақтандыруға болады. дәлірек айтқанда, аңыз дегеніміз— тарихи адамдар, тарихи уақиға және ескерткіштер, жер- су аттары, ұлт- ру, әлеуметтік ғұрып- әдет, дінни наным сенім туралы халық арасында ауызша таралған деректі хикаялар. аңызда тұрақты құрлымдық форма болмайды, ол айтушы мен тыңдаушының өресіне, білу ахуалына қарай оңай құбылады, айтушылар аңыз оқиғасын туылған орны, орта, кеиіпкер, шарт- жағдайына қарай кеңеитіп те, қысқартып та баяндауына бола береді. аңыздар ертегіден айтылу жағынан да парықталады. ертекті халық көбінесе ертегішілерден арнайы көңіл көтеру, қызықтау мақсатында тыңдайды. ал аңыздардың айтылуы сеит қасқабасовтың сөзімен айтқанда «күнделікті сұхбат— әңгімеден оншалықты дараланып бөлектенбеиді. бұл жанрдың шығармалары топ адамның өзәрә сұхбатында айтыла береді. себебі олар айтушы мен тыңдаушылар арасындағы әңгіме тақырыбына қатысты келеді. сондықтан айтушы баяндап отырған аңыздың яки хикаяның көркемдігін әрлендіріп жатпайды. оның міндеті— қажетты мәлімет яки оқиғаны хабарлау.

← Предыдущая
Страница 1
Следующая →

Скачать

adebiet.docx

adebiet.docx
Размер: 309.4 Кб

Бесплатно Скачать

Пожаловаться на материал

Ғасыр басындағы көркем аударма. Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы. Жаңа технология. Жыраулар поэзиясы. Абыл. Әдебиеттегі өзгешеліктердің бірі. Педагогика ғылымы. Әдеби жанр. Әдебиет пәні.

У нас самая большая информационная база в рунете, поэтому Вы всегда можете найти походите запросы

Искать ещё по теме...

Эта тема принадлежит разделу:

Көркем аударма

Ғасыр басындағы көркем аударма. Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы. Жаңа технология. Жыраулар поэзиясы. Абыл. Әдебиеттегі өзгешеліктердің бірі. Педагогика ғылымы. Әдеби жанр. Әдебиет пәні.

К данному материалу относятся разделы:

Әдебиеттану ғылымы. Текстология

Жыраулар поэзиясын оқытудың тиімді жолдары

Сал – серілер поэзиясының сұлулық әлемі

«Зар – заман» ақындары шығармашылығындағы отаршылдық дәуір көрінісі

Зар заман ақындарының өлеңдерінің мәні

Ақындарының шығармаларына тиым салынуы

Тұрмыс – салт жырларының түрлері

Оқытудың жаңаша түрлері

Авторлық ауыз әдебиеті: жыраулар поэзиясы

Абайдың ақындық мектебі

ХХ ғасыр басындағы діни-ағартушылық бағыт (Шәді төре Жәңгірұлы, Нұржан Наушабайұлы, Мақыш Қалтайұлы)

ХІХ ғасыр әдебиетідегі Қоқан езгісіне қарсы күрес сарыны

Көркем шығарманың сюжеті мен композициясы

Қазіргі қазақ фольклортануы

Поэма жанрын оқыту жолдары

ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасындағы әлеуметтік романдар («Бақытсыз Жамал», «Қамар сұлу»)

ХIX ғасырдағы айтыс өнері

Лиро-эпостық жырлардың жанрлық сипаты

Әдебиет пәнін оқытудағы әдіс-тәсілдер

Көркем шығарманы талдау жолдары

Әдеби бағыт, ағым және көркемдік әдіс

Шортанбай Қанайұлының «Зар заман» толғауы

Мектепте әдебиет пәнін оқытудың өзіндік ерекшеліктері

Лирика жанры, оның түрлері

Драма жанры, оның түрлері

А.Байтұрсынұлының «қырық мысал» жинағы

Қобыланды жырының әдеби нұсқалары

Ежелгі дәуір әдебиетінің зерттелу тарихынан (Б.Кежебаев, М.Жолдасбеков, Х.Сүйіншәлиев, Н.Келімбетов)

Абайдың табиғат лирикасын оқыту

Аңыздық проза және оның түрлері

С.Торайғырұлы поэмаларындағы Алаш идеясы(«Айтыс», «Таныстыру»)

Мысал жанрын оқыту

Роман жанрын оқыту

Қазақ драматуогиясындағы алғашқы пьесалар (К.Төгісов, К.Кемеңгеров)

«Зар заман» ақындары поэзиясының стилі

М.Ж.Көпейұлының қисса дастандары

М.Жұмабайұлы және қазақ символизмі

Әдебиет пәнін оқытудың тиімді жолдары

Абай аудармалырының шеберлік қырлары

Әбу Насыр әл-Фарабидің поэзия өнері туралы трактаттары

Мәнерлеп оқу

М.Әуезов шығармаларын оқыту жолдары

“Қыз Жібек” жырындағы халықтық салт-дәстүр көріністері

Көркем шығарманы проблемалық талдау жолдары

Алтын Орда – Қыпшақ дәуіріндегі әдебиет

Абай қара сөздеріндегі философиялық-дидактикалық толғамдар

Әдебиет сабағында сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар

Қорқыт ата кітабының нұсқалары,зерттелуі

Шәкәрім Құдайбердіұлының “Қалқаман-Мамыр” поэмасындағы тартыс

Жыраулар поэзиясы және мемлекетшілдік сана

Эпикалық шығармаларды оқыту жолдары

Мақал-мәтелдердің тәрбиелік-тағылымдық мәні, тақырыптық түрлері

Айтыс жанрлық ерекшелігі, түрлері

І.Жансүгіров «Құлагер» поэмасындағы Ақан сері бейнесі

Сабақты шығармашылық түрде ұйымдастыру

Ж.Аймауытұлының «Ақбілек» романындағы психологизм

Ы.Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясы» және қазақ ағартушылығы

Шығарма жаздыру

Дулат Бабатайұлының отаршылдыққа қарсы шығармалары

Ертегі жанрын оқыту

Әдебиет сабағында әдеби теориялық ұғымдармен танысу

Көркем шығарманы талдау жолдары

ХХ ғасыр бас кезіндегі ұлт әдебиетіндегі Алаш идеясы

Жыраулар поэзиясының болжалдық сипаты

1980-90 жылдардағы қазақ әдеби сыны

Поэзиялық шығармаларды оқыту жолдары

Похожие материалы:

Психологические факторы семейного абсентеизма у мужчин

Курсовая работа факультета психологии Кафедра экспериментальной и прикладной психологии Факультет психологии

Особенности развития Российской Федерации

Основными тенденциями в развитии современного мира являются информатизация общества, глобализация социальных процессов и нарастание глобальных проблем. Все эти тенденции так или иначе находят своё отражение в развитии современной России и сказываются на состоянии российского общества.

Градостроительство. Транспортные узлы

Изучение основных и дополнительных средств защиты

Практическая работа Электрозащитные средства -это переносимое и перевозимое изделие, служащее для защиты людей, работающих в ЭУ, от поражения электротоком, воздействия электрической дуги и электромагнитного поля.

Базы данных и системы управления базами данных. Классификация баз данных. Архитектура баз данных

Цель любой информационной системы - обработка данных об объектах реального мира. В широком смысле слова база данных - это совокупность сведений о конкретных объектах реального мира в какой-либо предметной области